علمای شیعه شغل داشتند

آیت‌الله احمد عابدی

«سازمان ملل» یک موقعی حساب کرده بود که چند نوع شغل یا کار در دنیا وجود دارد. آمار گرفته بودند و اعلام کردند چیزی حدود شش تا هفت میلیون نوع شغل در دنیا هست. یکی نجّار است، یکی بقّال است، یکی بنّاست، یکی دکتر است، یکی مهندس است و... هفت میلیون کار و شغل در دنیا هست. یکی از آنها، عالم دین بودن است؛ مثلاً در شیعه‌ها، طلبه شدن و در مسیحی‌ها کشیش شدن، در یهودی‌ها، خاخام شدن و در زرتشتی‌ها، موبد شدن. این را سازمان ملل به عنوان شغل معرفی کرده است؛ امّا به نظر ما، طلبگی شغل نیست؛ یعنی کسی نیامده است در این لباس برای اینکه بخواهد پول جمع کند یا از این راه، نان بخورد و شغلش طلبگی باشد. طلبه بودن یک وظیفه است، یک تکریم است؛ نه یک شغل.

منبر رفتن کار اصلی نیست

در قدیم این‌گونه بود که علمای شیعه شغل هم داشتند؛ یعنی هم کار می‌کردند و هم درس می‌خواندند. یعنی درس را به عنوان کار حساب نمی‌کردند. برای نان درآوردن و خرج خانه‌اشان کار می‌کردند و بعد هم درس می‌خواندند. در قدیم این‌گونه بود؛ ولی الآن چون علوم خیلی گسترش پیدا کرده است، کتاب‌ها خیلی زیاد شده و یک آدم نمی‌تواند هم برود کار کند و هم درس بخواند. فعلاً امروز می‌گویند که آدم تمام وقت درس بخواند و یک شهریه هم می‌دهند. بنابراین اوّلاً، درس خواندن وظیفه است؛ نه شغل. بعد این وظیفه یا درس خواندن برای چه است؟ یعنی درس می‌خوانیم که چطور بشود؟ بعضی از طلبه‌ها خیال می‌کنند که طلبه شدن و روحانی شدن برای این است که آدم منبر برود. بعضی‌ها هم پیش خود می‌گویند که من آدم خجالتی‌ای هستم و رویم نمی‌شود منبر بروم. بنابراین من به درد طلبگی نمی‌خورم؛ در حالی که کار اصلی طلبه‌ها منبر رفتن نیست. منبر خیلی هم خوب است، تبلیغ دین لازم است، ضروری هم هست؛ ولی این یک کار طلبگی است. صدها کار دیگر هست که آنها حتّی از همین منبر رفتن مهم‌تر است. حالا می خواهم چند تا از اینها را خدمت شما عرض کنم که ما می‌خواهیم چه کاری انجام دهیم؛ یعنی در جامعه چه‌کاره هستیم؟ نقش ما در این جامعه چیست؟

شغلم کتاب خواندن است.

اوّلاً، نفس درس خواندن، مطالعه کردن ولو هیچ خروجی‌ای هم نداشته باشد، کار بسیار بسیار خوبی است.

یک کسی به آقای محمّدرضا حکیمی گفت که شغل شما چیست؟ آقای حکیمی گفت:

من شغلم کتاب خواندن است. حتّی اگر من کتاب بخوانم و نخواهم منبر بروم و نخواهم مسئله بگویم و نخواهم کتاب هم بنویسم و نخواهم درس بگویم و هیچ کاری نخواهم بکنم، فقط بخواهم کتاب بخوانم، خود این، کار بسیار بسیار خوبی است؛ به خاطر اینکه کتاب خواندن و مطالعه کردن، معرفت و بصیرت انسان را زیاد می‌کند. همین‌که انسان عالم شود و یک چیزی یاد بگیرد، خوب است. دانستن بهتر است یا ندانستن؟ خود یاد گرفتن حتّی اگر عمل هم نکنید، کار خیلی خوبی

است. فهم آدم، دانش آدم و بینش انسان را بالا می‌برد. این خود ارزش دارد.

همه جای دنیا، عالم را فقط به خاطر اینکه عالم است، احترام می‌کنند؛ حتّی کار ندارند که این عملش خروجی هم دارد یا ندارد؟

«قرآن کریم» می‌فرماید:

«هَلْ يَسْتَوِي‏ الَّذِينَ‏ يَعْلَمُونَ‏ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُون»1

عالم با جاهل برابر نیست. عالم برتر است. پس اوّلاًٌ، ما برای چه درس می‌خوانیم؟ خود درس خواندن و خود عالم شدن، هدف است؛ حتّی اگر نخواهید منبر بروید یا نخواهید کتاب بنویسید یا کاری انجام دهید. خود همین که آدم همه چیز را یاد بگیرد، خودش خیلی خوب است. من باید کتاب بخوانم تا خودم عالم شوم و چیز یاد بگیرامیدوارم؛ چه برای مردم بگویم و چه برای مردم نگویم؛ حتّی خیلی از چیزهایی که آدم می‌خواند و یاد می‌گیرد، برای عمل نیست و کاری به عمل ندارد.

درس خواندن هدف است

فرض کنید می‌خواهید هندسه مطالعه کنید یا کتاب ریاضیات می‌خواهید مطالعه کنید. نمی‌خواهید به آن عمل کنید. ریاضیات برای این است که فقط هوش آدم و درک و استعداد آدم بالا برود و این خود بسیار خوب است. دین، آدم فهمیده را ترجیح می‌دهد بر آدم نفهم. اینکه در روایات می‌گوید: مرگ یک عالم برای شیطان خوشحال‌کننده‌تر است از مرگ هزار عابد؛ یعنی شیطان آروزیش این است که این علما بمیرند؛ چون شیطان از علم بدش می‌آید.

معاویه از علم بدش می‌آمد. معاویه می‌گفت: هر چه می‌خواهید قرآن بخوانید؛ ولی کسی تفسیر قرآن نگوید. کسی ترجمة قرآن نگوید. فقط قرآن بخوانید.

این تفکّر معاویه است. تفکّر امیرالمؤمنین(ع) این بود که قرآن را بفهمیم. شما بنشینید و فکر کنید که قرآن را این‌طور می‌نویسند و چرا این‌گونه نوشتند و تجزیه و ترکیب این آیه چیست؟ شأن نزول آیه چیست و ترکیب این آیه چیست؟ بنابراین، بخشی از درس حوزه، فقط و فقط برای این است که عالم شویم. بعد عالم شویم تا چه کار کنیم؟ دیگر تا ندارد، خود عالم شدن هدف است. خود یادگیری هدف است؛ یعنی این‌طور نگویید که آمده‌ایم درس بخوانیم تا بعد... تا بعد نمی‌خواهد. خود درس خواندن هدف است.

ارزش عبادت عالم

ما نمی‌خواهیم درس بخوانیم که بعد برویم قاضی شویم یا امام جمعه شویم یا بخواهیم... همین کتاب خواندن و همین علم، انسان را به خدا نزدیک می‌کند. یک نفر که عالم است، یک الحمدالله که می‌گوید، هزار برابر ترجیح دارد بر جاهلی که الحمدالله می‌گوید. دو رکعت نماز عالم بهتر از هزار رکعت نماز جاهل است. بنابراین اوّلین هدف برای طلبه‌ها چیست؟ عالم شدن است.

مدرک می‌خواهی یا علم؟

هر وقت کسی با من مشورت می‌کند و می‌گوید که من بروم دانشگاه یا بروم حوزه، به او می‌گویم اگر می‌خواهی چیزی یاد بگیری، برو حوزه. اگر نمی‌خواهی چیزی یاد بگیری و فقط می‌خواهی مدرک بگیری، برو دانشگاه. نمی‌گویم دانشگاهی‌ها بی‌سواد هستند. نه این را نمی‌خواهم بگویم؛ ولی می‌خواهم بگویم که علم و درس خواندن، جایش حوزه است.

راز سلامت مراجع تقلید

افرادی که بازنشسته می‌شوند، آرام آرام عقلشان کم می شود. سنّی هم که از آنها می‌گذرد، عین بچّه می‌شوند. پیرمردها و پیرزن‌ها عین بچّه می‌شوند؛ امّا کسی که کارش درس خواندن است، این هیچ بازنشستگی‌ای ندارد.

تا کی باید کتاب خواند؟

تا آخر عمر. بیست سال و سی سال نیست. همیشه باید مطالعه کرد و همیشه باید درس خواند. مراجع تقلید را می‌بینید که مثلاً نود سال و صد سال عمر می‌کنند و عقلشان هم سرجایش است. چرا؟ چون دائماً دارند کتاب می‌خوانند و دائم دارند مطالعه می‌کنند. پس بنابراین، هیچ وقت فکر نکنید که درس بخوانم تا بعد چه کار کنم؟! نه اصلاً، خود درس هدف است. درس وسیله نیست؛ هدف است؛ نه اینکه این آدم، عالم شود یک آدم فهیم شود، یک آدم باهوش شود. این خود یک هدف است.

روحانی کم داریم

هدف دیگر طلبگی، تبلیغ دین است که توفیق الهی می‌خواهد. یک کسی را می‌بینی که خیلی هم درس نخوانده است؛ ولی در تبلیغ دین موفّق است. الآن روز یکشنبه، در هیچ کجای دنیا، سه چهار تا مسیحی نیست، الّا اینکه کشیش دارند. اگر مثلاً در یک روستایی پشت یک کوهی یک خانوادة مسیحی باشد، حتماً کشیش هم دارند. ما شیعیان بسیاری از شهرهایمان امام جمعه ندارند. خیلی از کشورها هستند که در آن کشورها، اصلاً یک طلبه هم نداریم؛ یعنی ما روحانی، طلبه، عالم دین خیلی خیلی کم داریم. یکی از کارهای طلبه‌ها و انگیزه‌های طلبه‌ها این است که مبلّغ دین شوند. مبلّغ دین هم همه‌اش منبر رفتن نیست.

تبلیغ راه‌رفتن

علّامه عسکری را خدا رحمت کند! ایشان یک کتاب نوشت و با همین یک کتابش 12هزار نفر را در «سودان» شیعه کرد. تبلیغ دین گاهی به منبر است، گاهی به سخنرانی است، گاهی به تربیون است، گاهی به میزگرد و مناظره است و راهش فرق می‌کند؛ امّا به هرحال، همه‌اش تبلیغ دین است. همین‌که شما طلبة خوب باشید و معمّم باشید و در بین مردم راه بروید، اصلاً حرف هم نزنید و مردم شما را نگاه کنند و بگویند که طلبه‌ها این‌جور آدم‌های مؤدّب، متدیّن و با خدایی هستند، این خود می‌شود تبلیغ دین. بنابراین این هم انگیزة دوم است.

از دین دفاع کنیم

انگیزة سوم این است: دفاع از دین. هر روز علیه دین تبلیغ می‌شود و علیه دین کتاب می‌نویسند و شبهه‌پراکنی می‌کنند. در همین «قم» هم هستند آدم‌هایی که ریگ در کفششان است و علیه دین کار می‌کنند. یکی از انگیزه‌های طلبه شدن این است که آدم در برابر این شبهات و در برابر این تهاجمات، از دین دفاع کند. دفاع از دین گاهی به بیان خوب و عمل خوب و کار خوب است و این هم یک‌جور وظیفة طلبگی است.

نوکر مردم هستیم

ما این لباس را به عنوان لباس پیغمبر(ص) می‌پوشیم تا به مردم خدمت کنیم و نوکر مردم باشیم، نه ارباب مردم؛ یعنی ما نمی‌خواهیم به مردم امر و نهی کنیم؛ بلکه می‌خواهیم نوکر مردم باشیم. طلبه شدن و عالم دین شدن کار بسیار با ارزشی

است. امیدوار باشید به این مسیری که انتخاب کرده‌اید و بدانید که آیندة بسیار بسیار خوبی خواهید داشت.

پی‌نوشت: