مهارت عذرخواهی

سیّد محمّد پاکدامن شهری (روانشناس)

در هر فرهنگی عذرخواهی اهمّیت دارد؛ حتّی کودکان باید از وقتی قادرند جمله‌ای کامل بسازند، گفتن کلمة ببخشید و به کار بردن آن را بشناسند. متأسّفانه در فرهنگ ما، به بالا بردن سطح این مهارت اهمّیت چندانی داده نشده است. شاید به دلیل اینکه هرگز بزرگترها از کوچکترها عذرخواهی نمی‌کنند یا عذرخواهی بزرگترها اغلب ظاهری و از روی اجبار بوده است.

عذرخواهی تأثیرگذار، پادزهری برای رفع تقصیرها و خطاهای ما محسوب می‌شود. از خودتان بپرسید: چرا ما عذرخواهی می‌کنیم؟ در پاسخ به این پرسش خواهید شنید: ما عذرخواهی می‌کنیم چون کار اشتباهی انجام داده‌ایم، یا عذرخواهی کردن نشانة بلوغ و مسئولیت‌پذیری است.

مشکل از همین‌جا آغاز می‌شود. چنین انگیزه‌هایی برای عذرخواهی، خوب و مناسب هستند؛ امّا هیچیک از آنها هدف واقعی عذرخواهی را بیان نمی‌کنند.

فرض کنید شما عذرخواهی می‌کنید؛ چون کاری را انجام داده‌اید که موجب آزار، صدمه زدن، توهین، ناراحتی، نگرانی، خشم و به طور کلّی به هم زدن توازن روحی فردی دیگر شده است. بنابراین هدف اصلی عذرخواهی شما، از بین بردن فشار روانی طرف مقابل و گرفتن بخشش اوست.

عذرخواهی کردن، ابزاری است که با آن می‌توان هرگونه تخطّی از توقّعات یا هنجارهای اجتماعی را نشان داد، مسئولیت تأثیر کارهای خود را بر دیگران پذیرفت، از آنها طلب بخشش کرد و ضمن ترمیم شکاف روابط خود، موقعیت اجتماعی خود را بازسازی کرده و در نهایت، احساس گناه را از خود دور کرد.

این فرمول ساده، کلیدهای مؤثّر در بیان یک عذرخواهی تأثیرگذار را در خود جای داده است.

جرئت پیدا کردن برای عذرخواهی کار ساده‌ای نیست؛ ولی می‌شود با تمرین و فکر، این کار را یاد بگیریم. همة ما آدم‌ها اشتباه می‌کنیم. کیست که در زندگی‌اش اشتباه نکرده باشد؟ برای همین، لازم است که

• اوّلا،ً بتوانیم خوب روی اشتباهی که کردیم فکر کنیم و آدم لجوجی نباشیم و نگوییم: نه کار من درست بوده و دلیل اشتباهمان را هم پیدا کنیم؛

• ثانیاً، سعی کنیم دیگر آن اشتباه را تکرار نکنیم؛

• ثالثاً، یاد بگیریم که چطوری عذرخواهی کنیم.

اگر این سه کار را یاد بگیریم، واقعاً آدم باهوشی هستیم و باید به خودمان افتخار کنیم.

یادمان باشد این مهارت وقتی که بزرگتر می‌شویم، اهمّیتش خیلی بیشتر می‌شود. برای همین، اگر از کودکی و نوجوانی یاد بگیریم، بعداً در شکل‌گیری شخصیت و به ‌دست آوردن اعتماد به نفس، کمکمان می‌کند.

روش درست عذرخواهی را یاد بگیریم. سعی کنیم وقتی عذرخواهی می‌کنیم، صمیمانه این کار را انجام بدهیم؛ به‌طوری‌که دوستمان یا کسی که از او عذرخواهی می‌کنیم، بفهمد که واقعاً ما از انجام این اشتباه پشیمان هستیم.

در صورت امکان، فرد را به کناری بکشید و تنهایی از او عذرخواهی کنید. چون این کار تأثیرگذاری را بیشتر و استرس و نگرانی شما را هم کمتر می‌کند.

عذرخواهی خودتان را خوب توضیح بدهید؛ مثلاً بگویید: معذرت می‌خواهم که دیروز سرت داد کشیدم. دلیل انجام آن اشتباه را برای کسی که از او معذرت می‌خواهید، بگویید؛ مثلاً بگویید دیروز از صبح حالم خوب نبود یا مثلاً اتّفاقی برایم افتاده بود. البتّه متوجّه باشید که بهانة الکی نگویید که این کار اوضاع را خراب‌تر می‌کند.

سعی کنید اشتباه خودتان را تقصیر دیگران نیندازید و مسئولیت اشتباهتان را قبول کنید.

سعی کنید اشتباهتان را جبران کنید. اگر چیزی را شکسته‌اید یا خراب کردید، سعی کنید یکی مثل قبلی برایش بخرید.

صبور باشید و عجله نکنید. اگر طرف مقابل معذرت‌خواهی شما را قبول نکرد، باز در یک فرصت دیگر و یک زمان دیگر از او عذرخواهی کنید.

یادتان باشد، بعداً کسی که شما از او معذرت‌خواهی کردید، از شما قدردانی خواهد کرد. چه باور کنید و چه نکنید، عذرخواهی شخصیت و اعتماد به نفس شما را خیلی بالا می‌برد.

قوانین و الزامات یک معذرت‌خواهی مؤثّر

عذرخواهی باید به شیوه‌ای درست بیان شود.

هر معذرت‌خواهی شامل دو بخش است: معذرت‌خواهی و پاسخ آن.

برای آنکه معذرت‌خواهی مؤثّر واقع شود، باید به طور کامل و درست بیان شود، مورد تعمّق قرار گیرد و در آخر، به آن پاسخ داده شود. وقتی کسی دیگری را آزرده می‌سازد و سپس به شیوه‌ای سطحی عذرخواهی می‌کند و عذرخواهی او مورد پذیرش نیز واقع می‌شود؛ علاوه بر اینکه عملکردی مؤثّر به تصویر کشیده نمی‌شود، ممکن است اثرات زیان‌بار آن برای همیشه باقی بماند و در طولانی‌مدّت، رابطه را به سوی قهقرا بکشاند و این نوع عذرخواهی، هیچ نتیجة مثبت و سازنده‌ای به بار نیاورد. بنابراین پذیرش معذرت‌خواهی نباید به سرعت و بدون تأمّل و تعمّق صورت گیرد.

معذرت‌خواهی زمانی مؤثّر واقع می‌شود که عمل اشتباه فرد در آن، کاملاً مشخّص شود.

بعضی اوقات مردم به خاطر عملی که چندان مشکل‌آفرین نبوده است، به عذرخواهی می‌پردازند و عامل اصلی رنجش را فراموش می‌کنند. لازم است هر مشکلی دقیقاً و با موشکافی مورد تحلیل قرار گیرد تا معذرت‌خواهی به خاطر اصل عمل (نه ظاهر آن عمل) انجام پذیرد.

در هنگام معذرت‌خواهی از عمل اشتباه خود، باید از شدّت تأثیر آن بر دیگران آگاه باشیم.

اگر میزان ناراحتی و رنجش افراد از عملکرد دیگران را به سه بخش تقسیم کنیم، لازم است میزان عذرخواهی ما دقیقاً متناسب با میزان یا درجة رنجش طرف مقابل باشد.

به کار بردن کلماتی، مانند ببخشید، معذرت می‌خواهم، وای! اشتباه کردم و غیره به هیچ‌وجه عذرخواهی واقعی محسوب نمی‌شود. این نوع عذرخواهی‌ها شاید در زمانی که ناخواسته به کسی تنه می‌زنیم یا به میان حرف کسی می‌پریم، نتیجه‌بخش باشد؛ امّا در موارد دیگری که احساسات طرف مقابل را عمیقاً جریحه‌دار کرده‌ایم، به هیچ‌وجه مؤثّر نیستند.

معذرت‌خواهی صحیح و مؤثّر آن است که به کسی که سبب ایجاد رنجش یا کدورت در قلب او شده‌ایم، پاسخی عاطفی، همدلانه و از صمیصم قلب بدهیم؛ در واقع، معذرت‌خواهی باید از ته قلب و برای رفتار خاصّی باشد که انجام داده‌ایم؛ وگرنه بی‌معنا و بی‌اثر خواهد بود. اگر به دنبال معذرت‌خواهی، رفتار شخص تغییر نکند، ثمری به بار نخواهد آورد.

سریع بخشیدن افراد به اندازة نبخشیدنشان خطرناک است

این مورد مربوط به زمانی است که طرف مقابل مرتکب اشتباه شده و شما قرار است او را ببخشید.

در این قسمت، دربارة این موضع بحث می‌کنیم که سریع بخشیدن افراد، دقیقاً به همان اندازه خطرناک است که نبخشیدنشان؛ زیرا اگر عذرخواهی دیگران را بدون هیچ واکنشی فوراً بپذیرید، در روابط عاطفی خود با او به هیچ‌گونه تغییر مثبت یا بهبود عاطفی دست نمی‌یابید. از این گذشته، اگر کسی به خاطر عمل خطایی که مرتکب شده با یک عذرخواهی ساده و سرسری از کنار رنجش شما بگذرد و شما هم بگویید که اشکالی ندارد، ناراحتی و دلخوری همچنان در دلتان باقی می‌ماند؛ هرچند که به ظاهر، اوضاع آرام به نظر می‌رسد و این رنجش و دلخوری باقیمانده در قلب شما، همان آتش زیر خاکستر خواهد بود که بالأخره رابطة شما را تباه خواهد کرد. باید به جای سریع بخشیدن افراد، راجع به آن فکر کنید و ببینید آیا از نظر روحی و عاطفی قادرید طرف مقابل را ببخشید و عذرخواهی‌اش را قبول کنید یا خیر؟

انتخاب با شماست و هیچ اجباری در کار نیست. اگر فکر می‌کنید عذرخواهی او از صمیم قلب و واقعی نیست، آن را رد کنید.

هیچ اشکالی ندارد که به عذرخواهی بیشتری نیاز دارید یا هنوز نمی‌توانید او را ببخشید و به زمان بیشتری نیاز دارید.

به هرحال، آنچه در مبحث عذرخواهی و پذیرش آن مورد اهمّیت است، توجّه به این نکته است که اگر عذرخواهی ما از دیگران یا عذرخواهی دیگران از ما سبب بهترشدن احساس ما نشود، ابراز یا پذیرفتن آن بی‌فایده است.

منابع: