تبعات و پیامدهای «اشرافیت»از منظرآیت‌الله ناصر مکارم شیرازی

اشرافیت یکی از چالش‌های زندگی جهان معاصراست.1 اين پدیدة شوم در عصر و زمان کنونی به شدّت جريان دارد و قوانين هم در درون كشورها و هم در روابط بين‌الملل، به این امر دامن می‌زند.2

حقیقت این است که رواج اشرافیت در جامعه، پیامدهای فراوانی به همراه داشته است؛3 به ‌ویژه آنکه جماعت اشرافی، اقوام و بستگان خويش را بر همه چیز مقدّم می‌شمرند و همه چيز را در اختيار آنها قرار می‌دهند4 که از این رهگذر، فاصلة طبقاتی تشدید شده و ظلم مضاعف به مستضعفان می‌دارند؛ به نحوی که مشاهدة وضع زندگی اقشار آسیب‌پذیر در کشور، جان و روح آدم را غصّه‌دار می‌کند.5

تأمّلی در مفهوم اشرافیت

برای تبیین مفهوم اشرافیت باید به آیات قرآن کریم مراجعه کرد؛ به ویژه آنجا که می‌خوانیم:

«أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَني‏ إِسْرائيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی‏َإِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ في‏ سَبيلِ اللهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَ ما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ في‏ سَبيلِ اللهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَ أَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَليلاً مِنْهُمْ وَ اللهُ عَليمٌ بِالظَّالِمينَ؛6

آيا از [حال] سران بنی‌اسرائيل پس از موسی خبر نيافتی؟ آنگاه كه به پيامبری از خود گفتند پادشاهی برای ما بگمار تا در راه خدا پيكار كنيم [آن پيامبر] گفت اگر جنگيدن بر شما مقرّر گردد، چه بسا پيكار نكنيد. گفتند: چرا در راه خدا نجنگيم با آنكه ما از ديارمان و از [نزد] فرزندانمان بيرون رانده شده‏ايم؟ پس هنگامی كه جنگ بر آنان مقرّر شد، جز شماری اندك از آنان [همگی] پشت كردند و خداوند به [حال] ستمكاران داناست.»

که «مَلَأ» معمولًا به جمعيتی گفته می‌شود كه عقيدة واحدی برای خود انتخاب كرده‌اند و اجتماع و شكوه ظاهری آنها، چشم‌ها را پر می‌كند؛ زيرا مادّه اصلی اين لغت به معنای «پر كردن» است و در «قرآن مجيد» اين تعبير بيشتر در مورد جمعيت‌های خودخواه و خودكامه‌ای كه ظاهری آراسته و باطنی آلوده دارند و صحنه‌های مختلف اجتماع را با وجود خود پر می‌كنند، اطلاق شده است.7

همچنین به معنای دار و دسته و اطرافيان و مشاوران می‌آيد كه نبض جوامع در دست هيئت‌های حاكمه و دار و دستة آنهاست و آنان هستند كه امّت‌ها را فاسد می‌كنند. بنابراين هر برنامة اصلاحی و انقلابی، اوّل بايد آنها را هدف‌گيری كند.8

همچنین در سورة «ص»، ملأ اشاره به اشراف و سرشناسان «قريش» است كه به سراغ ابوطالب(ع) رفتند و بعد از بيرون آمدن از آن مجلس، به يكديگر يا به پيروان خود می‌گفتند: دست از بت‌ها برنداريد و معبودهايتان را محكم بچسبيد.9

از سوی دیگر«مَلَأ» اشراف از خودراضی هستند كه همه‌جا، مستضعفان را به مسخره می‌گيرند، آنها را موجوداتی پست و درخور تحقير می‌پندارند؛ چرا كه زر و زور ندارند. نه ‌تنها آنها را مسخره می‌كنند، افكارشان هر قدر بلند باشد و مكتبشان هر اندازه ريشه‌دار و اعمالشان هر چند كاملًا حساب شده، به پندار آنها درخور تحقيرند و به همين دليل، پند و اندرز، هشدار و اعلام خطر در آنها اثر نمی‌كند. تنها تازيانه‌های عذاب دردناك الهی بايد بر پشت آنها نواخته شود.10

لذا معادل فارسی مَلَأْ أشراف و اطرافيان يك پادشاه است؛ زيرا مَلَأْ به معنای پُر است و اشراف و اطرافيان پادشاه هم هرچند غالباً افرادی تهی هستند، ولی ظاهر آنها چشم پركن است.11 افراد سرشناس و اشراف پر زرق و برقی كه چشم‌ها را پر می‌كنند و در صحنه‌های مهمّ جامعه حضور دارند.12

بر این اساس حكومت اشراف (آريستوكراسی)، حكومتی است كه در آن، گروهی از اشراف بر جامعه حكومت می‌كنند.13

در برابر پدیدة شوم اشرافیت، مفهوم زهد خودنمایی می‌کند که به معنای ساده‌زیستی و اجتناب از زندگی اشرافی و تجمّلی است. زهد به این معنی است که انسان هیچگاه خود را اسیر تجمّلات دنیا نکند.14

در این زمینه، پیامبر اکرم(ص) به امام علی(ع) می‌فرمایند:

«همانا خداوند تو را زینتی داده که بهتر از این زینت هیچ کس در عالم ندارد و این زینت نیز زهد در دنیا و ساده‌زیستی تو است.»15

همچنین امام صادق(ع) فرمودند:

«همة خوشبختی‌ها در اتاقی گذاشته شده است و در آن قفل است و کلید آن نیز زهد در دنیا و ساده‌زیستن است. اگر می‌خواهیم در دنیا خوشبخت شویم و آرامش داشته باشیم، نباید اسیر زندگانی زرق و برق‌دار نشویم.»16

اسلام و نفی اشرافی‌گری

تاريخ بشر در گذشته و حال، شاهد و ناظر انواع تبعيض‌ها در ميان اقوام و ملل در وضع قوانين و احكام عرفی بوده است. گروهی به جهت رنگ پوست و گروه ديگری به موجب طبقة اجتماعی خاصّ خود، احكام متفاوتی با ديگران داشتند و در واقع، خون سفيدپوستان رنگين‌تر از رنگين پوستان بوده و طبقة اشراف از نظر قوانين، امتيازات ويژه‌ای بر ديگران داشتند؛ لیکن اسلام آمد و با شعار معروف مساوات نژادها و رنگ‌ها و قوميت‌ها، خطّ بطلان بر امتيازات17 قومی و نژادی و قبيله‌ای و طبقات اجتماعی كشيد.18

گفتنی است هنگامی كه پيامبر اسلام(ص) دعوت خود را در «مكّه» آغاز كردند، اتّفاقاً قدرت سياسی و اقتصادی شهر بيشتر در اختيار دودمان بنی‌اميّه بود.19سران اين تيره از راه تجارت و رباخواری، مال‌های فراوانی اندوخته بودند و علاوه بر آن، با نگاهبانی «خانة كعبه» و پذيرايی زائران، برای خويش، نوعی اشرافیت دينی نيز به دست آورده بودند.20و21

در واقع، قريش در ساية همين رياست و اشرافیت دينی، قوانينی را از سوی خود وضع22 می‌كردند و ديگر قبايل عرب نيز به آن تن می‌دادند.23

ولی با ظهور اسلام، حشمت ظاهری قريش در هر دو جبهة اشرافيت مادّی و رياست دينی، مورد تهديد جدّی قرار گرفت.24 نخستين دعوت پيامبر اسلام(ص) به يكتاپرستی و رویکردهای آن حضرت در زمينة عدالت اجتماعی و مساوات مردم در پيشگاه خدا و سپردن ولايت كعبه به پرهيزگاران، منافع و موقعيت اجتماعی اشراف قريش، به ويژه رؤسای بنی‌اميّه، چون ابوسفيان و ابوجهل را به خطر انداخت.25

از سوی ديگر، نفوذ روزافزون پيامبر(ص) در ميان قشر ضعيف يا متوسط جامعه كه تا پای جان در راه ايمان خود ايستادگی می‌كردند، قريش را متوجّه اين خطر ساخت كه اشرافیت دینی آنان نيز به موازات اشرافیت اقتصادی آنها در برابر قوانين اسلام، مورد تهديد قرار گرفته است.26

اين بود كه به يك‌باره بغض و كينه‌های ديرينة آنان تركيد؛ به خصوص اينكه منافع نامشروع و موقعيت اجتماعی خويش را در معرض نابودی می‌ديدند. لذا با تمام قدرت به مبارزه با اين آئين تازه برخاستند؛ ولی هيچيك از اين تلاش‌ها نتيجه‌ای نبخشيد و سرانجام با تسليم شدن مكّه، حشمت قريش به يك‌باره فرو ريخت.27

در واقع، قريش به ویژه ابوسفيان و دودمانش، با پذيرش اين شكست، هم رياست و اشرافیت دينی خويش را از دست دادند و هم موقعيت اجتماعی و قدرت اقتصادی خود را.28

در این زمینه، دكتر حسن ابراهيم حسن، نويسندة معروف مصری، در كتاب خود از پروفسور نيكلسون نقل می‌كند كه: ... بنی‌امیّه از جمله اشراف بت‌پرست بودند كه با پيامبر و ياران او به سختی مبارزه می‌كردند و پيامبر با آنها جنگ كرد تا اساس اشرافيت بت‌پرستی را از ميان برداشت و دين اسلام را رواج داد.29

البتّه پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) اشرافیت در قالب «سقیفه» برگشت که آن هم تنها در قريش خلاصه می‌شد؛ چون اين قريش بود كه در زمان جاهليت از اشرافيت دينی و مالی برخوردار بود؛ به گونه‌ای كه ساير اقوام تنها زير بار فرمانی می‌رفتند كه قريش آن را وضع كند و اين قريش بود كه سرنوشت «حجاز» را در آن زمان، در دست داشت. بنابراين، پس از پيامبر(ص) نيز اين قريش بود كه زمام امور مسلمانان را در قالب پدیدة شوم سقیفه به دست گرفت و بر همگان حكمرانی کرد.30

جمع‌بندی حوادث نيم قرن اوّل اسلام نشان می‌دهد آنچه در سقيفه اتّفاق افتاد، احیای اشرافیتی بود كه زنجيروار باب مسائل و مشكلات ديگر را بر جهان اسلام گشود.31

خوی اشرافی‌گری، مهم‌ترین مانع در تحقّق عدالت اسلامی

بی‌شک امتيازطلبی ناروای برخی مسئولان و ثروتمندان از بيت‌المال مسلمانان و تقدّم ضابطه بر رابطه، مهم‌ترین مانع در تحقّق عدالت اسلامی به شمار می‌رود.32

در تفسير «مجمع‌البيان» نیز می‌خوانیم: در عصر جاهلیت اشراف يهود، هرگاه ضعيفان جامعه كاری انجام می‌دادند، احكام و قوانين «تورات» را دربارة او اجرا می‌كردند؛ ولی هرگاه زورمندان و اشراف مرتكب گناهی می‌شدند، آنها را مؤاخذه نمی‌كردند.33

تأسّف‌آور است که موج اشرافیت در عصر و زمان فعلی نیز به چشم می‌آید و قوانین تنها در مورد ضعفا اجرا می‌شود و صاحبان قدرت و سرمایه، غالباً مستثنا هستند که این مسئله خود نشانة وجود جوامع جاهلی است.34

در این زمینه، مرحوم كلينی در روایتی از ابی‌مخنف چنين نقل می‌كند:

گروهی از شيعيان خدمت اميرمؤمنان، علی(ع) رسيدند، عرض كردند: چه مانعی دارد كه اموال بيت‌المال را بيرون آوری و در ميان رؤسا و اشراف تقسيم كنی و آنها را بر ما برتری بخشی (و سهم ما را به آنها دهی) تا پايه‌های حكومتت محكم شود، سپس به برنامة تقسيم بالسّويه و عدالت در رعيت باز گردی؟! امام(ع) (از اين پيشنهاد ناراحت شدند و) اين خطبه را ايراد فرمودند و با صراحت گفتند: «برای رسيدن به يك هدف مقدّس نبايد از وسيلة نامقدّس و گناه‌آلود استفاده كرد كه اين كار با منطق اسلام سازگار نيست.» و نیز فرمودند:

«آيا به من پيشنهاد می‌كنيد كه برای پيروزی خود، از جور و ستم در حقّ كسانی كه بر آنها حكومت می‌كنم، استمداد جويم؟!»35و36

«مگر هدف حكومت، اجرای عدالت نيست؟ چگونه شما پيشنهاد می‌كنيد كه با ظلم و ستم، پايه‌های حكومت را محكم كنم؟! اين تناقضی است آشكار و پيشنهادی است برخلاف رضای پروردگار!» سپس افزودند: «به خدا سوگند! من گرد چنين كاری نمی‌کردم، مادامی كه شب و روز پشت سر هم در آيند و ستارگان آسمان در پی هم طلوع و غروب دارند!»37و38

گرچه بيان اين سخنان برای گروهی ظاهربين و كوتاه‌نظر و آنها كه حقيقت را در پای مصلحت قربانی می‌كنند، ناخوشايند بود، ولی حاکی از مقابلة سنّت پيامبر اكرم(ص) و تعليمات قرآن مجيد و آموزه‌های اهل‌بیت(ع) با اشرافیت است.39

تولید فقر عمومی در سایة ترویج اشرافی‌گری

بدیهی است يكی از پیامدهای اشرافی‌گری و بهره‌مندی طبقة خاص از اموال عمومی در جامعه، تولید فقر بسياری از مردم است. اين امتيازات بی‌دليل سبب می‌شود كه گروهی پيوسته ثروتمندتر شوند و گروه ديگری بر خاك مذلّت و فقر بنشينند.40

در گذشته، طبقه‌ای به نام اشراف و اطرافيان شاهان و كسانی كه القاب آنها به سلطنه و دوله ختم می‌شد، اين امتيازات را در انحصار خود داشتند. اكنون نيز سرمايه‌داران بزرگی كه شركت‌ها، كارتل‌ها، بانك‌های عظيم و كارخانجات مهم را در اختيار دارند، از اين امتيازات بهره‌مندند.41

آمارهای وحشتناكی كه اخيراً در رسانه‌ها و در سطح جهان منتشر شده است، نشان می‌دهد اسباب واقعی فقر عمومی، خوی اشرافی‌گری در قالب انحصارطلبی‌ها و امتيازهای بی‌دليل و انواع رانت‌خواری‌هاست.42

بی‌تردید، اشرافی‌گری سبب می‌شود كه ثروت‌های جامعه، به جای آنکه در مسير عمران و آبادی و منافع توده‌های اجتماع به كار رود، در مسير زندگی اشرافی و تجمّل‌پرستی و هوس‌های بی‌دليل عدّة محدودی به كار گرفته شود.43 این‌گونه است که در حديثی از پيامبر اكرم(ص) آمده است:

«هفت گروه را من و همة پيامبران كه دعای آنها در پيشگاه خدا مقبول است، لعن و نفرين كرده‌ايم. يك گروه از آنها، كسانی هستند كه بيت‌المال اسلامی را اختصاص به خود می‌دهند.»44

البتّه نباید فراموش کرد هنگامی كه اشرافیت در جامعه افزایش یابد، فاصلة طبقاتی نیز طبیعتاً زياد می‌گردد؛ يعنی روز به روز بر ثروت ثروتمندان و فقر نيازمندان افزوده می‌شود و اين فاصله به جايی می‌رسد كه نتيجة آن، ناهنجاري‌ها و شورش‌های اجتماعی می‌شود.45

اشرافیت و تضعیف دین مردم

زندگی‌های اشرافی و رواج سرمایه‌داری، باعث ناتوانی مسلمانان و فراموشی دین می‌شود،46 لذا در حكومت دينی، برای مقابله با این آسیب مهم، توصيه به قناعت و زندگی سادة مسئولان و كمك‌های بدون عوض به قشرهای ضعيف شده است؛47 زیرا از این رهگذر، نظام اسلامی دچار اختلال و امر جامعة دينی به نابه‌سامانی امور زندگی قشر كم‌درآمد منجر خواهد شد. در اين صورت، حكومت اسلامی برخاسته از بصيرت، فقاهت و عدالت باید با خوی اشرافی‌گری مبارزه کند48 تا زندگی‌های مرفّه و پرزرق و برق كه از جمله نتایج فاصلة طبقاتی است، برچيده شود.49

آری. زندگی اشرافی و پر زرق و برق صاحبان قدرت و ثروت در عمل، پایه‌های دین مردم را تضعیف و آنها را آلودة بسیاری از محرّمات می‌کند و در این بیابان پرفراز و نشیب زندگی، آحاد جامعه را از رسیدن به سرمنزل سعادت باز می‌دارد.50

از سوی دیگر، زهد و وارستگی مسئولان سبب می‌شود كه محرومان گرفتار عقدة حقارت نشوند و زندگی خود را شبيه زندگی پيشوايان احساس كنند و خود را در كنار آنها و آنها را در كنار خود ببينند و شخصيت معنوی آنها، نابود نشود و در نتيجه بتوانند به حقوق واقعی خود برسند.51

اشرافی‌گری و حقوق‌های نجومی چگونه بنیان جامعه را به هم می‌ریزد؟

بی‌شک اشرافی‌گری صاحبان قدرت و ثروت و فاصلة طبقاتی، مهم‌ترین چیزی است که امنیت یک جامعه را تهدید می‌کند؛ در حالی‌که خیلی از مردم در مایحتاج زندگی روزانة خود مانده‌اند، حقوق‌های نجومی در جمهوری اسلامی تصویب می‌شود که این وضع حقوق‌های نجومی در شرایط فقر عمومی بسیاری از مردم،

هیچ توجیهی ندارد.52

در این بین، حرص و طمع برخی مسئولان، بلايی بزرگ است؛ زیرا بدبختی‌هايی كه دامان بسياری را می‌گيرد، علّتش نيازهای زندگی نيست؛، بلكه حرص و طمع است.53

لذا حقوق‌های نجومی برخی مسئولان، بیانگر حرص و طمع این‌گونه افراد است كه در نهایت، آنها را بدبخت خواهد کرد. از این‌رو هرچه بيشتر طمع‌ورزی آنان ادامه يابد، رسوايی‌هاي آنان در مسائل مالی، رشوه، فساد و اختلاس در فضای عمومی جامعه بیشتر خواهد بود. به ‌راستی اختلاس‌ها و دزدی‌هايی كه صورت می‌گيرد و آمار شگفت‌انگيزی كه در رسانه‌ها می‌نويسند، به‌گونه‌ای است كه اگر آن مسئول اشرافی، خودش و فرزندان و نوه و نتيجه‌هايش هم از آن استفاده كنند، تمام نمی‌شود.54

بر این اساس، ما شاهدیم متأسّفانه امروز به نام هدیه، چه حق‌هایی که باطل و چه باطل‌هایی که حق نمی‌شود. در ظاهر، هدیه، امّا در باطن رشوه است. وقتی دنیا در نظر انسان کوچک شود، منحرف نخواهد شد و این در صورتی پدید می‌آید که خدا در نظر انسان، بزرگ باشد.55

حال آنکه باید بدانیم اگر تقوای الهی باشد، مسائل امروز کشور به وجود نمی‌آمد.56 لذا مملکت را با شعار نمی‌شود اداره کرد. کشور ما بیشترین حرف را از امام علی(ع) می‌زند؛ امّا آیا در عرصة عمل هم همین‌طور است؟ چقدر نحوة ادارة کشور ما، به مشی و روش حکومتی امام علی(ع) نزدیک است؟57 به راستی! در مملکتی که افرادی توانایی پرداخت اجاره ندارند و آواره می‌شوند، برخی دیگر حقوق‌های بالای صد میلیون می‌گیرند و موضوع حقوق‌های سرسام‌آور مطرح است، آیا شیعیان علی(ع) هستیم؟58

حقیقت آن است که اشرافیت برخی مسئولان و حقوق‌های نجومی وجدان جامعه را جریحه‌دار کرده و مردم منتظرند تا ببینند نتیجة فعّالیت‌های نهادهای امنیتی، نظارتی و قضایی چه شده است.59

اشرافی‌گری، افزایش فاصلة‌ حاکمان با مردم

لازم به ذکر است وجود روحیة اشرافی‌گری در میان برخی از مسئولان، موجب ایجاد اختلاف‌های ساختگی و بی‌دليل میان مدیران و مسئولان و دیگر اقشار جامعه شده است. لذا این پدیدة شوم به ایجاد فاصلة طبقاتی و تعمیق فاصلة میان مردم و مسئولان، دامن زده است؛ حال آنکه باید مبارزه با اشرافی‌گری و تعميم عدالت اجتماعی مورد توجّه قرار گیرد.60

این‌گونه است که حضرت علی(ع) فرماندار «بصره» را به سبب شركت‌جستن در يك مهمانی اشرافی، كه هرگز چشم گرسنه‌ای به آن سفره نمی‌افتد، به شدّت ملامت كرده و به او فرمان می‌دهند كه به جای آميختن با اشراف، در كنار مردم باشد.61 بدین نحو که آن حضرت به مخاطب خود كه عثمان ‌بن‌ حنيف، فرماندار بصره است، خبر می‌دهند كه گزارش شركت او در مهمانی يكی از اشراف بصره به ایشان رسيده است. در ضيافتی كه فقط ثروتمندان حضور داشتند و سفره‌ای پرنعمت و رنگارنگ بوده است، حضرت او را به جهت شركت در چنين ضيافتی سرزنش می‌فرمايند.62

همچنین امام(ع) به اين نكتة مهم اشاره می‌كند كه ساده‌زيستی من از آن‌رو63 نيست كه امكان برخورداری از مواهب مادّی دنيا را ندارم؛ بلكه به آن دليل است كه وظيفة خطير رهبری مردم را بر عهده دارم و اين موقعيت ايجاب می‌كند كه در سختی‌ها و تلخی‌های زندگی با ضعيف‌ترين مردم شريك باشم، شبانگاه سير نخوابم؛ در حالی‌كه در گوشه و كنار كشور اسلام، گرسنه‌ای سر به بالين بگذارد.64

بی‌شک! اين نامه از نامه‌های بسيار مهمّ «نهج‌البلاغه» است كه درس‌های فراوانی به همة پويندگان راه حق و مخصوصاً زمامداران و مسئولان می‌دهد.65

به راستی! تأسّف‌آور است ثروتمندانی كه سال‌ها عادت كرده‌اند حساب خود را به كلّی از طبقات پایين جدا كنند؛ نه در شادی با آنها شريك باشند و نه در غم و رنج.66 لذا جلسات اشراف، هميشه از مجالس تهيدستان جدا بوده است، محلّه‌های آنها جدا، مراكز تفريح و اجتماع آنها جدا (اگر فقرا مركز تفريحی داشته باشند) آداب و رسومشان كاملاً متفاوت و حتّی قبرستان‌هايشان هم از يكديگر فاصله داشته است...67 اين جدايی برخلاف روح بشريت و روح تمام قوانين آسمانی است.68

سخن آخر: مسئولان زندگی خود را با سیرة امام علی(ع) تطبیق دهند

در خاتمه باید گفت وقتی خبر حضور عثمان ‌بن ‌حنیف فرماندار بصره در مهمانی اشراف، به امام(ع) رسید، امام(ع) فرمودند:

«من گمان نمی‌کردم دعوتی را بپذیری که اغنیا بر سر آن سفره حاضر باشند؛ ولی فقرا محروم باشند.»69

همچنین امام(ع) بیان کردند:

«شما باید به زندگی من نگاه کنید و لباس و غذا و زندگی و ساده‌زیستی من را نگاه کنید و به هیچ وجه نباید در زندگی تشریفاتی بیفتید.»70

بی‌شک! تعبیر امام(ع) مبنی بر اینکه «آیا من امیرالمؤمنین باشم؛ ولی در ناراحتی‌های مردم شریک نباشم؟» پیام بزرگی برای دولتمردان است که آیا درست است که بعضی از مسئولان در رفاه هستند؛ ولی این‌همه مردم محروم وجود داشته باشد؟71

تأسّف‌آور است، امروزه اشرافیت برخی مدیران و صاحبان ثروت، تبعات بسیاری در جامعه ایجاد کرده است؛ به نحوی که فاصلة بین مردم دارا و ندار بسیار زیاد شده است. افرادی در خانه‌های بالای یازده هزار متر زندگی می‌کنند؛ ولی مردمی هم هستند که در خانة ۳۰ متری زندگی می‌کنند، فاصلة طبقاتی امنیت ما را تحت‌الشّعاع قرار می‌دهد.72

افرادی در کشور ما ۱۰ تا ۱۵ شغل دارند، ولی جوانان ما به خاطر ۳۰۰ هزار تومن مجبور می‌شوند به یک سری از مشاغل تن دهند.73

اصولاً جامعه‌ای كه گروهی از آن (كه طبعاً اقليتی خواهند بود) مرفّه‌ترين زندگی را داشته باشند و در ناز و نعمت، در اسراف و تبذير غوطه‌ور باشند، در حالی‌كه گروه ديگری كه اكثريت را تشكيل می‌دهند، از ابتدايی‌ترين و ساده‌ترين وسيلة زندگی انسانی محروم باشند. چنين جامعه‌ای نه جامعه‌ای است كه اسلام آن را بپسندد و نه رنگ جامعة انسانی دارد؛74 زیرا مواهب الهی بی‌دليل در اختيار يك عدّة معدود قرار می‌­گيرد و اكثريت در ميان انواع محروميت‌ها، درد و رنج‌ها، گرسنگی و بيماري‌ها دست و پا می‌زنند.75

با این تفاسیر، به وضوح می‌توان دریافت تا وقتی که ارادة جدّی در مقابله با خوی اشرافی‌گری صاحبان قدرت و ثروت وجود نداشته باشد، هرگز جامعة سالم و انسانی نخواهيم داشت.76

پی‌نوشت‌ها: