اشرافيت

مصطفی همدانی

واژة Nobility در لغت، به ‌معانی شرافتمندی، بزرگواری، برجستگی، اصالت، خوبی، نجابت، اشرافیت، اشراف و نجبا آمده است.1

آغاز اشرافیت

اشرافیت، همزاد اجتماعی‌شدن بشر است و در هر روزگاری به ‌شکلی حضور داشته است.

از لحاظ تاریخی، اشرافیت زمین‌دار طبقة ممتاز و حاکمة جوامع ماقبل سرمایه‌داری و سنّتی را تشکیل می‌داده است. اشرافیت در همه‌جا، از امتیازات خاصّی نسبت به دیگر گروه‌های اجتماعی برخوردار بود و طبقه‌ای کم و بیش بسته را تشکیل می‌داد.2

از لحاظ نظری، مارکس و انگلس، پیدایش اشرافیت اوّلیه را حاصل فروپاشی جامعة اشتراکی اوّلیه و تکوین مالکیت خصوصی بر زمین می‌دانستند. بر اساس نظریات مارکسیستی قبل از جمهوری «روم»، طبقة برده‌داران به چندین گروه رقیب به‌ویژه اشراف زمین‌دار، اشراف دیوانی، رباخواران و تجّار تقسیم شده بود. در «یونان»، در فاصلة قرن‌های یازدهم و نهم قبل از میلاد، اشرافیت خود طبقه‌ای برده‌دار بود. اشرافیت در فاصلة قرن‌های هشتم تا ششم قبل از میلاد، قدرت سیاسی را در دست داشتند. مارکس بر آن بود که تاریخ درونی امپراطوری روم در منازعة میان زمین‌داران کوچک و زمین‌داران بزرگ در شرایط تداوم برده‌داری خلاصه می‌شود. بدین‌سان اشرافیت زمین‌دار در عصر بردگی نیز حضور داشت.3

انواع اشرافیت

اشرافیت با حفظ هستة اصلی آن، که نوعی برتری اجتماعی همراه با بهره‌مندی مادّی است، در دنیا دارای اشکال و معانی مختلفی بوده است؛ امّا به‌ طور کلّی، معمولاً از سه نوع اشرافیت در تاریخ «اروپا» سخن گفته می‌شود که این سه نوع در شرق هم کمابیش حضور داشته‌اند و در بسیاری موارد، هر سه باهم جمع بوده‌اند:

- یکی اشرافیت تبار از نوع اشرافیت سنّتی «فرانسه»، قبل از انقلاب؛

- دوم اشرافیت نظامی، مثل اشرافیت «پروس»؛

- سوم اشرافیت دیوانی4 که مقامشان مبتنی بر مناصبی بود که به‌طور موروثی، از جانب حکّام به آنها واگذار می‌شد؛ مانند بخشی از اشرافیت حاکم در فرانسه

(Noblesse de robe) .

اساس اشرافیت در اروپا، داشتن وظایف نظامی و مالکیت اراضی بود.5

نوعی دیگر از اشرافیت مورد نظر برخی متفکّران بوده است که تا حدودی شبیه مفهوم نخبگی است؛ زیرا افرادی چون سقراط، افلاطون و ارسطو هم معتقد به حکومت اشراف (Aristocracy) بوده‌اند6 و حال آنکه ما می‌بینیم که سقراط و افلاطون به حکومت اشراف به‌ معنای قرون وسطایی معتقد نبودند؛ بلکه در فلسفة سیاسی «یونان»، آریستوکراسی به ‌معنای حکومت کسانی است که به کمال انسانی از همه نزدیک‌ترند و ارسطو (در رسالة سیاست) و افلاطون (در رسالة جمهوریت) برای یافتن معیار شناسایی شایسته‌ترین کسان برای حکومت، بسیار کوشیده‌اند.7

اشرافیت در قرون وسطی

بیشترین حضور اشرافیت در جامعة انسانی و فعّال‌ترین دورة نقش‌آفرینی آن، مربوط به دورة قرون وسطی است. اشرافیت فئودالی (همراه با روحانیت مسیحیت)، طبقة حاکمة اروپا در قرون وسطی را تشکیل می‌داد.8

در دورة فئودالی (قرون وسطی در اروپا) پادشاه و اشراف می‌توانستند افرادی را از پایین‌ترین مرتبة اجتماعی به موقعیت بالاتر ارتقا دهند. هر طبقه در زندگی اجتماعی کشور، دارای نقش خاصّ خود بود. اشرافیت مأمور بود که از همه دفاع کند، کار کشیشان دعا برای همه بود و بالأخره کار سایرین این بود که برای همه غذا تهیّه کنند. این ترکیب بخشی از نظام جامعة فئودالی بود و به هنگامی که آن نظام رو به‌ انهدام گذاشت، آن ترکیب طبقاتی نیز از میان رفت. در «سوئد»، چهار طبقة اشراف، کشیشان، شهروندان و روستاییان تا مدّت‌ها باقی ماندند؛ امّا در قسمت زیادی از نقاط اروپا از سال‌ها قبل، این طبقات از میان رفته بود.9

اشرافیت و نظام رسته‌ای

رسته‌ها جزو نظام فئودالی اروپا بودند؛ امّا در بسیاری از تمدّن‌های قدیمی دیگر نیز وجود داشتند. رسته‌های فئودالی شامل اقشاری با تعهّدات و حقوق متفاوت بودند که بعضی از این تفاوت‌ها به‌ وسیلة قانون برقرار گردیده بود. در اروپا بالاترین رسته، مرکّب از اشراف و نجبا بود. روحانیون رستة دیگری را تشکیل می‌دادند که

منزلت پایین‌تری داشتند؛ امّا دارای امتیازات مشخّص مختلفی بودند. افرادی که در رستة سوم قرار می‌گرفتند، عبارت بودند از: عوام - سِرف‌ها،10 دهقانان آزاد، بازرگانان و صنعتگران. برخلاف کاست‌ها تا حدّی ازدواج میان‌گروهی و تحرّک فردی بین رسته‌ها تحمّل می‌شد؛ برای مثال، عوام ممکن بود در برابر خدمات خاصّی که برای پادشاه انجام می‌دادند، لقب شوالیه دریافت کنند، تجّار گاهی می‌توانستند عناوین و القاب را خریداری کنند. بقایای این نظام در «انگلستان»، جایی که القاب رسمی هنوز به رسمیت شناخته می‌شود، همچنان وجود دارد و رهبران اقتصادی، مقامات اداری و دیگران می‌توانند به پاس خدماتشان القاب سلحشوری یا اشرافی دریافت کنند.11

اشرافیت در مناطق مختلف

1. اشرافیت و مجلس اعیان «انگلیس»؛ در انگلستان، دو مجلس به نام مجلس عوام و مجلس اعیان وجود دارد. اعضای مجلس اعیان را اشراف انگلیس تشکیل می‌دهند که به القابی چون دوک، پرنس و لرد هم نامیده می‌شوند. نمایندگان این مجلس، نمایندگی را به ارث می‌برند؛12 البتّه در حال حاضر، این توارث از بین رفته است و اینان هم انتخاب می‌شوند.

2. اشرافیت در شرق و «روسیه»؛ در نظام استبداد شرقی و شیوة تولید آسیایی نیز اشرافیت وضعیت نسبتاً مشابهی با وضع اشرافیت اروپا در عصر دولت مطلقه داشت؛ یعنی از حقوق و مصونیت و استقلال سیاسی در مقابل دولت محروم بود. اشراف در همه‌جا مدّعی امتیازات موروثی و خانوادگی و غیرقابل انتقالی بودند. در کشورهایی که دارای اشرافیت نیرومندی بودند، حتّی حقّ تغییر شاه یا دودمان سلطنتی از امتیازات اشرافی به شمار می‌رفت.

در غرب، مالکیت ارضی مهم‌ترین ویژگی اشرافیت فئودال به‌ شمار می‌رفت؛ لیکن در شرق، به ‌ویژه در «خاورمیانه»، احراز وظایف و مناصب نظامی و ادرای مهم‌ترین ویژگی اشرافیت بود.13

در «چین»، در عصر منچو، قدرت اقتصادی تا اندازة زیادی ناشی از قدرت سیاسی طبقة ماندارین بود. در بیشتر کشورهای شرقی، اشرافیت به ‌تدریج کارویژه‌های نظامی و اداری خود را با کسب مالکیت ارضی تکمیل کرد. در روسیه، عصر رومانف، اشرافیت دیوانی (Dvoriantvo) که اصلاً‌ ریشة نظامی داشت، اشرافیت موروثی و سنّتی (Bayar) را از قدرت انداخت و با تحکیم سرواژ14 در دوران استبداد تزاری، به طبقة فئودالی نیرومند و ممتازی تبدیل شد. بعدها با پیدایش ساخت دولت مطلقه، نقش اشرافیت صرفاً به انجام خدمات اداری محدود و سلطة سنّتی آن در اراضی اشرافی (مانورها) شدیداً تضعیف شد.15

3. اشرافیت و نظام کاستی هندوان؛ کاستی، اصطلاحی برای نظام قشربندی در میان هندوان است. خود اصطلاح کاست یک واژة هندی نیست و از واژة کاستا در زبان پرتغالی، به‌ معنای نژاد یا گوهر پاک گرفته شده است. برهمن‌ها نمایندة عالی‌ترین درجة پاکی و نجس‌ها از این نظر، در پست‌ترین مرتبه قرار دارند.16 اعضای کاست‌های پایین‌تر (که نجس‌ها نامیده می‌شوند) از مکان‌های مذهبی و مدارس مورد استفاده توسط گروه‌های کاستی بالاتر، محروم هستند و مجبورند از مسیرها و چاه‌های آب جداگانه استفاده نموه و در روستاهای مجزّا زندگی نمایند.17

برخی از خصائص کاست در «سیلان»، «برمه»، برخی از نواحی «اندونزی» و سایر نقاطی که با تمدّن «هند» در تماس بوده‌اند هم مشاهده شده است. همچنین کاست در مناطقی بسیار دور از هند نیز رونق داشته است. در «آفریقا» یک نمونة کاست در میان اقوام بهیما (Bahima) که کار آنها شبانی بوده یا اقوام بیرو (Bairu) که به باغداری می‌پرداخته‌اند، مشاهده شده است.18

در اثر روشنگری‌های گاندی، در سال 1949م. حکومت هند غیرقابل تماس بودن (نجس‌ها) را غیرقانونی اعلام کرد؛ ولی در برابر این اصلاح اجتماعی، مقاومت شد و احتمالاً نقشی هم در قتل گاندی داشته است.19

گاندی، لقب هاریجان به ‌معنای فرزند خدا را برای کاست‌ها برگزیده بود.20 او می‌خواست پایگاه اجتماعی این ستمدیدگان را با این تاکتیک ترفیع بخشد؛ امّا در تعالیم اسلام، در راستای مبارزه با نظام‌های اشرافی‌گری و طبقاتی ظالمانه و موروثی، عنوان عبادالله برای عموم انسان‌ها انتخاب شده که دارای رویکردی با صبغة توحیدی و الهی است.

4. اشرافیت در «آمریکای جنوبی»؛ در کشورهایی مثل «پرو»، «شیلی» و «برزیل» حدود یک‌سوم تا سه‌چهارم اراضی کشاورزی متعلّق به اقلیت کوچکی از الیگارشی زمین‌دار بوده است. تنها در کشورهایی که شاهد تحوّلات انقلابی قابل ملاحظه‌ای بوده‌اند، بر قدرت الیگارشی زمین‌دار، ضربات اساسی وارد شده است.21 حکومت‌های این مناطق نیز به ‌صورت الیگارشی بوده‌اند. حکومتی که گروه کوچکی از افراد متنفّذ در آن فرمان می‌رانند.22

5. اشرافیت در «ایران»؛23 در ایران با توجّه به ویژگی‌های پاتریمونیالیسم24 و استبداد ایرانی، هیچگاه اشرافیت موروثی و برخوردار از مصونیت حقوقی و مستقلّی که بتواند از نظر حقوقی محدودیتی بر قدرت شاه ایجاد کند، پیدا نشد. تا حدّی با توجّه به بنیاد خانوادگی و دودمانی قدرت سیاسی، مرتبة اشرافیت وابسته به

خویشاوندی با خاندان پادشاه و قرابت به مرکز تصمیم‌گیری سیاسی، یعنی دربار بود. همچنین به نظر لمبتون، از موانع شکل‌گیری اشرافیت زمین‌داری موروثی در ایران، قانون ارث بوده است که باعث می‌شد اراضی به طور مدام به قطعات کوچکتر تقسیم شوند.

در عصر قاجار در مقایسه با دوره‌های قبل، نظام تیولداری25 گرایش فئودالی بیشتری یافت و پراکندگی در منابع قدرت سیاسی، شدّت گرفت. در این دوران، اشراف و خوانین، مقتدرترین نیروی اجتماعی کشور بودند و مأموران محلّی را منصوب می‌کردند. دولت قاجار در جهت انجام اصلاحات و نوسازی و برای تأمین منابع مالی لازم، ‌به فروش اراضی خالصه و دولتی هم دست زد. در نتیجه، در کنار طبقة تیولداران قدیم، به تدریج طبقة جدیدی از زمین‌داران پیدا شد. به هر حال از لحاظ حقوقی و نظری، پادشاهان و حکّام در عصر قاجار، هیچ‌گونه حقوق مستقلّی برای زمین‌داران به عنوان یک طبقه قائل نبودند و در صورتی که قدرت لازم را داشتند، به تصرّف و مصادرة زمین‌های آنها می‌پرداختند. ورود اصطلاحات مالک و خان به حوزة ادبیات اجتماعی ایران، مربوط به این دوره است.

در طیّ انقلاب مشروطه، بخش‌های مترقّی و روشن‌بین اشراف ایران، تماماً در پیشبرد انقلاب مشروطه نقش داشتند؛ مثلاً‌ باید از محمّدخان سپهدار تنکابنی، حاج علی‌قلی‌خان، سردار اسعد و صمصام‌السّلطنه نام برد. سپهدار تنکابنی، رهبر نهضت «گیلان»، یکی از بزرگترین زمین‌داران ایران در آن دوران محسوب می‌شد. انقلاب مشروطه در واقع هیچ‌گونه تهدیدی از لحاظ اقتصادی برای طبقة زمین‌دار ایران به‌ شمار نمی‌رفت.

با به قدرت رسیدن رضاشاه و تکوین ساخت دولت مطلقة مدرن ایران و تمرکز منابع قدرت، نفوذ سیاسی اشرافیت رو به کاهش گذاشت؛ هرچند قدرت اقتصادی آن طبقه آسیبی ندید.

پس از فروپاشی دولت مطلقة رضاشاه، بار دیگر بقایای اشرافیت زمین‌دار ایران نفوذ و قدرت سیاسی به ‌دست آوردند و تحت عنوان حمایت از مشروطیت و قانون اساسی و پارلمانتاریسم، به فعّالیت سیاسی پرداختند.

در دوران محمّدرضا شاه، اصلاحات ارضی مهم‌ترین کوشش دربار برای درهم شکستن قدرت اجتماعی اشراف زمین‌دار بود. به موجب قانون اصلاحات ارضی سال 1341 زمین‌داران می‌توانستند تنها یکی از روستاهای خود را نگه دارند و بقیة املاک آنها، مشمول قانون تقسیم اراضی شد.

انتقال توارثی عناوین اشرافیت

عنوان‌های اشرافی معمولاً یا به ارث می‌رسید یا وابسته به تیول ارضی (Manor) بود. مهم‌ترین ویژگی اشرافیت فئودال در اروپا، برخورداری آنها از اختیارات نظامی و اداری و سیاسی در اراضی تحت تصرّفشان بود.26

در جوامع اشرافی، انتقال موروثی امتیازات به وضع حقوقی نیز مربوط می‌شده است. کسی که در فرانسة قدیم، نجیب‌زاده به ‌دنیا می‌آمد، حق داشت در ارتش افسر باشد، در کلیسا منافعی داشته باشد، وظایف دینی را برعهده بگیرد، به دربار پادشاه راه یابد، از تیول، از هبه‌ها یا مستمرّی‌ها بهره بگیرد، عوارض فئودالی وصول کند، قدرت اربابی اعمال کند و نظایر آن. در جوامع باستانی، خصلت شهروندی، مسافر، بیگانه، آزادشده یا برده از راه وراثت منتقل و موجب ایجاد مواضع حقوقی متنوّعی می‌شد که رژیم کاست‌ها در هندوستان، یکی از اشکال بیمارگونة آن است.27

در برخی کشورها هم این عنوان تنها به فرزند ارشد می‌رسید و بقیه به تجارت روی می‌آوردند.28

پایان اشرافیت29

اشرافیت در همه‌جا یکی از موانع نوسازی و دگرگونی اقتصادی و سیاسی بود؛ زیرا چنین تغییراتی به امتیازات و حقوق اجتماعی آنها آسیب می‌رساند. با این‌همه، اشراف در هیچ کشوری نتوانستند در مقابل تحوّلات اقتصادی و اجتماعی مقاومت کنند؛ یا خود را با تحوّلات جدید هماهنگ کردند یا اینکه در نتیجة انقلاب‌های اجتماعی یا تحوّلات تدریجی از صحنه خارج شدند؛ گرچه بقایای اشرافیت زمین‌دار هنوز در برخی کشورها تداوم یافته است، به ‌ویژه در کشورهای نیمه‌صنعتی یا در حال توسعه‌ای که شاهد تحوّل اساسی در مناسبات و روابط مالکیت ارضی نبوده‌اند. طبقات زمین‌دار نیرومندتر هستند.

بالأخره در همه‌جا با پیدایش ساخت دولت ملّی مدرن و اندیشة برابری حقوقی افراد و سلب امتیازات موروثی، قدرت سیاسی اشرافیت بسیار محدود شد و با پیدایش ساخت دولت مطلقه (مرحلة فی‌مابین فئودالیته و دولت ملّی بورژوایی) اشرافیت گرچه امتیازات اقتصادی و اجتماعی خود را حفظ کرد، لیکن قدرت سیاسی خود را از دست داد. با وابسته شدن اشرافیت به قدرت مرکزی دولت مطلقه، ویژگی تاریخی و انحصاری و امتیازات موروثی آن طبقه رو به زوال گذاشت.

در اوایل عصر مدرن، اشراف بیشتر به‌ عنوان الیگارشی زمین‌دار در صحنة سیاسی

ظاهر شدند و پایگاه اجتماعی گروه‌ها و احزاب و ایدئولوژی محافظه‌کار به ‌شمار می‌رفتند. بعدها، آزادی دهقانان، اصلاحات ارضی و گسترش تجارت و صنعت، پایگاه اقتصادی الیگارشی زمین‌دار را نیز سست کرد؛ هر چند حتّی در کشورهای پیشرفته، اشراف قدیمی به ‌علّت سابقة توانایی و مهارت‌هایشان در امور نظامی، اداری و سیاسی، به ‌عنوان یکی از گروه‌های نفوذ عمده، تداوم یافته‌اند.

پی‌نوشت‌ها: