زیست اشرافی از منظر قرآن

جبّار شجاعي

اشرافیت عاملی برای جلوگیری از حق‌مداری

یکی از اسباب نابودی تمدّن‌ها در نگاه قرآن، همین زندگی اشرافی است. حال تصوّر شود که این اشرافیت دقیقاً در عرصه‌ای وارد شود که قرار است جامعه را که مصداق خارجی این تمدّن است، اداره کند. نتیجه، چیزی جز شتاب بیشتر این نابودی نخواهد بود.

اشرافیت کلمه‌ای است که از مصدر «الشّرف» گرفته شده و از لحاظ لغوی، معانی مختلفی برای آن ذکر شده است. برخی جایگاه بلندتر در زمین یا هر مکان دیگر را که بر اطراف برتری داشته باشد، ریشة معنی «الشّرف» ذکر کرده‌اند و گفته شده است انسان شریف را از جهت تشابه برتری معنوی‌اش به برتری مکانی، شریف می‌نامند.1

در همین خصوص، ابن‌منظور می‌گوید: شرف به معنی کرامت پدران و اجداد است و شرافت و بزرگی جز به ‌واسطة آبا و اجداد نبوده است. پس مرد شریف، کسی را گویند که پدرانی بزرگ و معروف به شرافت داشته باشد.2

مفهوم اشرافیت و معانی نزدیک به آن در متون جامعه‌شناختی و سیاسی امروز، بیشتر شناخته شده است. در تجربة کشورهای غربی، مفاهیمی همچون شریف‌زادگی، نجیب‌زادگی، طبقة برتر و آریستوکراسی که در وجوه زیادی هم‌پوشانی دارند، برای معرفی یک سلسله آداب و سنن و روش زندگی نام برده می‌شوند.

به‌ طور کلّی، آنچه به‌ عنوان فصل مشترک تعاریف مختلف از اشرافیت می‌توان ارائه کرد، عبارت است از مجموعه‌ای از ارزش‌ها و روش‌های زندگی همراه با خودبزرگ‌بینی و ممتازگرایی متّکی بر اصل و نسب خانوادگی.

باید توجّه داشت که بزرگی و شرافت خاندان، مهم‌ترین مقوّم اشرافیت معرفی شده است. البتّه غالب افراد این طبقه در اکثر جوامع، از ثروت و قدرت نیز برخوردارند یا دست‌کم از متنفّذین جدّی در ساختار سیاسی حاکمیت هستند؛ لذا به‌ وضوح می‌توان در ادوار سیاسی حاکمیت‌ها، این نفوذ و ایجاد تغییر برای نیل به

مطامع را مشاهده کرد. اگرچه تقسیم و جداسازی مقولات مختلف زندگی اشرافی در مواردی بسیار دشوار است، لیکن به ‌صورت کلّی می‌توان جلوه‌های سه‌گانة اصلی را در این زمینه برشمرد:

1. جلوه‌های فکری و فرهنگی؛

2. جلوه‌های سیاسی و اجتماعی؛

3. جلوه‌های اقتصادی و معیشتی.

اشرافیت در متون دینی؛ قرآن کریم

در متون اسلامی، مفهوم اشرافیت با تفصیل پیش‌گفته را نمی‌توان تماماً با کلماتی از مصدر «مشرّف» یافت. در «قرآن کریم»، دو واژة «ملأ» و «مترف» معادل مفهوم اشرافیت و جلوه‌های آن به کار رفته‌اند.

ویژگی‌های اشراف و مترفین در نگاه قرآن

اساساً در بیان قرآنی، اشراف ثروت‌اندوزانی‌ هستند که با نام مترفان شناخته می‌شوند، دارای صفات و ویژگی‌هایی هستند که در ادامه، به چند مورد آن اشاره می‌شود:

1. حق‌انکاری و مقابله با پیامبران و مصلحان اجتماعی؛

بارزترین مشخصة مترفان در قرآن، حق‌انکاری و مقابلة این گروه با پیامبران الهی و مصلحان اجتماعی است. به تصریح قرآن کریم، آنها همیشه در صف اوّل مقابله و مبارزة با پیامبران قرار داشتند.3 این گروه نه تنها در برابر انبیاء، در برابر هر قدم اصلاحی که از ناحیة هر دانشمند مصلح و عالم مجاهدی برداشته شود، سر به مخالفت برمی‏دارند.

یا اینکه در آیة 23 از سورة مبارکة «زخرف» می‌فرمایند:

«وَ كَذلِكَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ في‏ قَرْيَةٍ مِنْ نَذيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی‏ أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی‏ آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ؛

و بدين گونه در هيچ شهری پيش از تو هشداردهنده‏‌ای نفرستاديم؛ مگر آنكه خوش‌گذرانان آن گفتند ما پدران خود را بر آئينی [و راهی] يافته‏ ايم و ما از پی ايشان راهسپريم.»

آنان آموزه‌های پیامبران و به ‌ویژه آموزه‌هایی، همچون رعایت حقوق دیگران، انفاق، نکوهش اسراف و تجمّل‌گرایی را از یک‌سو مزاحم کام‌جویی‌ها و هوس‌رانی‌های خود می‌دیدند و از سوی دیگر، این آموزه‌ها را مدافع حقوق محرومانی می‌یافتند که با استثمار آنان، به ثروت و امکانات رسیده بودند و این می‌توانست منافع نامشروع آنان را به خطر اندازد.

2. اسراف، غصب و تضییع حقوق

ویژگی بارز دیگر زندگی اشرافی، اسراف و مصرف افراطی امکانات مادّی است؛4 امکاناتی که از راه‌های نامشروع و با غصب حقوق و استثمار دیگران به چنگ آورده شده5 یا دست‌کم در مصرف اشراف‌گونة اشرافیان، سهم گروهی از نیازمندان تضییع گشته است.6 در همین راستا، لازم به ذکر است که در فرهنگ قرآنی، نتیجة این ظلم و ستم چیزی جز نابودی (این نابودی هم می‌تواند ناظر به خود افراد باشد و هم معطوف به مجموعة سیاسی که اینان ناخدای آنند) نیست.7

3. بی‌توجّهی به محرومان و خودداری از مشارکت در کارهای خیر

روشن است که زندگی اشرافی، نیازمند ثروت هنگفتی است تا پاسخ‌گوی اسراف‌ها و مصرف‌های افراطی اشرافان باشد. از سوی دیگر، لذّت‌جویی لجام‌گسیخته و تجمّل‌گرایی در زندگی، روحیة مسئولیت‌پذیری و عواطف انسانی را سخت تضعیف یا نابود می‌سازد. در نتیجه، اشراف نه توجّهی به محرومان و نیازمندان خواهند داشت و نه مشارکتی در کارهای خیر. از این‌رو، قرآن کریم آنان را بازدارندگان کارهای خیر8 معرفی می‌کند و بی‌توجّهی به یتیمان و مستمندان را ویژگی بارز آنان برمی‌شمارد.9

علاوه بر این، این دسته افراد، به هنگام حضور در عرصة سیاسی، چه این حضور همراه با مسئولیت باشد و چه نباشد، هماره به دنبال ارتقا بخشیدن این ثروت و از سوی دیگر، پایدارسازی آن هستند. گویی که می‌خواهند از جایگاه و منصب سیاسی خود استفاده کرده و این شرایط اقتصادی را برای خود چنان مستحکم سازند که تغییرات اقتصادی، آن را به لرزه درنیاورد. از سوی دیگر، آنها به ‌رغم عدم مشارکت در خیرات اجتماعی، در عرصة سیاست چنان وانمود می‌کنند که آنها راهبر این جریان بوده و خود بانی آن هستند تا از این راه، به مطامع سیاسی و اقتصادی خود نائل شوند.

4. تکذیب حق و جبهه‌گیری در برابر انقلاب‌گرایان برحق

از جملة صفات و خصایص اشرافیون این است که چون حق و حق‌مداری و تالی‌تلو آن و سریان آن در شاهرگ جامعه، جلوی سرمایه‌داری لجام‌گسیخته را به ‌خصوص در زمینه‌های حسّاس، مثل سیاست و حکومت و رده‌های سازمانی می‌گیرد یا حرکت رو به جلوی آنها برای قلع و قمع حقّ و حقوق مردم را متوقّف خواهد کرد، اوّلاً سعی دارند که در ماهیت آن خدشه ایجاد کنند و با عملیات روانی و تصویرسازی کذّابانه، سعی در خدشه‌دار کردن فلسفة وجودی چنین حقوقی دارند و در ثانی، تلاش می‌کنند که با نفوذ در عرصه‌های سیاسی و مناصب حکومتی، جلوی گسترش و اجرای آن را در جامعه بگیرند.

عوامل اشرافیت

پیدایش و گسترش اشرافیت در فرد و جامعه، چندین عامل دارد که در ادامه، به عوامل مهمّ آن اشاره می‌کنیم:

الف) انباشته شدن ثروت در دست عدّه‌ای محدود؛

ب) حاکمیت ارزش‌های تکاثری در جامعه، به ‌ویژه روحیة چشم و هم‌چشمی و رقابت در مصرف‌گرایی، ضعف بنیان‌های اعتقادی و اخلاقی در میان افراد و الگوپذیری از مترفان، از عوامل مهم در گسترش اشرافیت است؛

ج) تهاجم تبلیغاتی و فرهنگی کشورهای صنعتی و پیشرفته بر جوامع عقب‌مانده و در حال توسعه برای گسترش فرهنگ مصرف‌گرایی و در نتیجه، بازاریابی کالاهای تولیدی آنها، اتراف و شاخصه‌های آن، به ویژه مصرف‌گرایی را پدیدار می‌سازد.

د) نفوذ متکاثران و مترفان در حاکمیت که قرآن از آن، تعبیر به «ملأ»10 کرده است و تأثیرگذاری آنها بر توده‌های مردم، عامل دیگر گسترش اتراف است.

آسیب‌شناسی اشرافی‌گرایی و اشرافیت

نتیجة اشرافیت و اشرافی‌گری در حوزة اقتصاد، ایجاد رکود است و در عرصة اجتماع، سبب فساد و سرانجام نابودی جامعه‌ از نظر معنوی و روحی خواهد شد.

الف) زیان اقتصادی

زیان اقتصادی اشرافیت را می‌توان در حوزه‌های مختلف مشاهده کرد؛ لکن آنچه بیش از همه، در جامعه ایجاد خلل خواهد کرد، سرایت این اشرافی‌گری و تالی‌تلو

آن، خسارات ناشی از آن به عرصة حاکمیت است که پیامدهای آن را می‌توان در بدبینی مردم جامعه نسبت به کلّ حاکمیت، مشاهده کرد.

ب) فساد اخلاقی و بی‌عدالتی رفتاری در نظام حاکمیتی

اساساً حفظ جایگاه مالی نمی‌تواند با چالش روبه‌رو نباشد. حال اگر این ثروت هنگفت در سیاست و نظام حاکمیتی سریان داشته باشد، چون خود حضور آن به معنی نبود عدالت علوی است، حفظ این موقعیت و ادامة آن، بیشتر مستلزم یا همراه رذیلت‌های اخلاقی11 و رفتارهای ناشایست و ناعادلانه12 در دنیای سیاست است. از این‌رو، قرآن کریم، مترفان را مفسد13 و فاسق معرفی می‌کند. بر همین اساس، دولت اسلامی نباید اجازه دهد که اشراف و کسانی با چنین خصایصی، برای نظام اسلامی سیاست‌گذاری کنند و حتّی مجری سیاست باشند.

ج) نابودی تمدّن‌ها و فرهنگ‌ها

مفاسد سیاسی و اجتماعی - اخلاقی پیش‌گفته، در بیان قرآن زمینه‌سازی سقوط و نابودی فرهنگ‌ها و تمدّن‌هاست.14 ناگفته نماند که یکی از اسباب نابودی تمدّن‌ها در نگاه قرآن، همین زندگی اشرافی است. حال تصوّر شود که این اشرافیت دقیقاً در عرصه‌ای وارد شود که قرار است جامعه را که مصداق خارجی این تمدّن است، اداره کند. نتیجه چیزی جز شتاب بیشتر این نابودی نخواهد بود.

د) فرجام اخروی

فرجام اخروی اتراف و رفاه‌زدگی بسیار دردناک است. از نگاه قرآن، این گروه از اصحاب شمالند:

«و یاران چپ، کدامند یاران چپ! در میان باد کشنده و آب داغ و سایه‌ای از دود تار، نه خنک و نه خوش، اینان بودند که پیش از این، نازپروردگان بودند.»15

براساس آیة شریفه، اصحاب شمال، که همان دوزخیان هستند که نامة عملشان به دست چپ آنان داده می‌شود و شوم و نکبت‌بارند، منحصر به مترفان نیستند؛ ولی چون آنان منشأ فساد و انحراف در جوامع و سردمداران مقابله با حق و حق‌جویان بودند، مصداق بارز دوزخیان یاد شده‌اند.

با عنایت به موارد بیان‌شده، می‌توان گفت که صاحبان قدرت اقتصادی به‌ مثابه تهدیدی برای نظام اسلامی هستند. در واقع، قدرتمندان اقتصادی همیشه امنیت ملّی کشور خود را مساوی امنیت اقتصادی و تأمین منافع خود نمی‌دانند. آنها می‌توانند با سنگ‌اندازی و چوب لای چرخ دولت و نهادهای نظام گذاشتن، اسباب نارضایتی مردم را فراهم سازند. همچنین صاحبان قدرت اقتصادی می‌توانند به ‌مثابه گروه‌های فشار و گروه‌های نفوذ بر سیستم سیاسی قضایی و اقتصادی کشور عمل نمایند و بدین‌ وسیله، نظام را فاسد کنند. بر این اساس، به نظر می‌رسد که یک نظام سیاسی باید در مقابله با این معضل اجتماعی و سیاسی، سیاست‌هایی را اتّخاذ کند که در ادامه، به چند مورد اشاره می‌شود:

1. موضوع آسیب‌های ناشی از اشرافیت حکومتی باید در سطوح تصمیم‌گیری مورد اجماع باشد؛

2. علمی برخورد کردن با این مشکل، می‌تواند از تبعات منفی مبارزه با اشرافیت

و سیاست‌مداران مترف، جلوگیری کند و مانع شود که چنین مشکلی به عرصة امنیت تسرّی یابد؛

3. جامع‌نگری به موضوع مزبور با این نگرش که این یک تهدید و آسیب برای کلّ نظام سیاسی است؛

4. تکیه بر علّت‌ها به‌جای معلول‌ها؛

5. پیشگیری به ‌جای درمان، از اصول ثابت هر راهکاری است. یک نظام سیاسی باید ریشة رویش اشرافیت در حاکمیت را شناسایی و از رشد آن به سمت مناصب سیاسی، قاطعانه جلوگیری کند؛

6. توسعه و گسترش آرمان‌های نظام هم برای تنویر افکار عمومی و هم انتباه سیاست‌مداران از جریان‌های موجود در سیستم، طرح مباحثی چون عدالت‌گستری، رعایت حقوق مردم و هم‌نوعان، حمایت از فقرا و مساکین بر مبنای گفتمان اصیل اسلامی؛

7. نشر و گسترش معیارهای دینی و به‌ طور مشخّص رویکرد آخرت‌گرایی16 در بین سیاست‌مداران می‌تواند بازدارنده و سازندة هر دو باشد؛

8. نظارت بر عملکرد سیاست‌مداران17 باید مستمر و جدّی باشد و در این مسیر، جایگاه سیاسی و سابقة درخشان فرد نباید باعث شود که بر او نظارت نشود.

نتیجه‌گیری

از آنجایی که بسیاری از متنعّمان و ثروتمندان، غرق شهوات و هوس‌ها می‌شوند، واژة «مترفین» در قرآن به معنی کسانی است که مست و مغرور به نعمت شده و طغیان کرده‌اند و مصداق آن در بیشتر موارد پادشاهان و جبّاران و ثروتمندان مستکبر و خودخواه است؛ آن دسته از افرادی که با قیام انبیاء، به دوران خودکامگی‌شان پایان داده شده و منافع نامشروعشان به خطر می‌افتاد و مستضعفان از چنگال آنها رهایی می‌یافتند و به همین دلیل، با انواع حیله‌ها و بهانه‌ها، به تخدیر و تحمیق مردم می‌پرداختند و امروزه نیز بیشترین فساد دنیا از همین مترفین سرچشمه می‌گیرد.

لذا می‌توان گفت که از جملة خطرناک‌ترین امراض برای یک جامعه، وجود اشرافی است که در عملکرد خود، به حدّاقلیات حقوق انسانی اسلام پایبند نیستند؛ چراکه هم به ‌نوعی سدکنندة مسیر رو به جلوی تعالیم اسلامی‌اند و هم سنّت سیّئه می‌سازند که پیامدهایی نه چندان مطلوبی را به دنبال خواهد داشت.

در همین‌باره، مقام معظّم رهبری نیز در مقاطعی نسبت به زیست مترفانه در میان مسئولان جمهوری اسلامی هشدار داده‌ است. ایشان در این‌باره در دیدار با کارگزاران نظام، در 23 مرداد 1370 می‌فرماید: اشراف مگر چگونه بودند؟ چون فقط آنها ریششان را تراشیده بودند،

ما ریشمان را گذاشته‌ایم. همین کافی است؟! نه. ما هم مترفین می‌شویم. والله در جامعة اسلامی هم ممکن است مترف به وجود بیاید. از آیة شریفة:

«وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ‏ نُهْلِكَ‏ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها؛

بترسیم... اندازه نگه دارید. دولت مخارجش زیاد و سنگین است.»

پی‌نوشت‌ها:

نامه به كارگزاران بيت‌المال

اخلاق اجتماعی كارگزاران اقتصادی