« شعر علوی» در برزخ غالی‌گری

رضا اسماعیلی

مولا امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:

«لا تَتَجَاوَزُوا بِنَا الْعُبُودِيَّةَ، ثُمَّ قُولُوا مَا شِئْتُمْ وَ لَنْ تَبْلُغُوا؛1

به ما اهل‌ بیت خدا نگویید و ما را از مرحلة عبودیت خارج نکنید. آنگاه هر چه در مورد مقامات و فضائل ما می‌خواهید، بگویید که بازهم هرگز به کُنه آن پی نخواهید برد.»

فلسفة بعثت پیامبران، از آدم(ع) تا خاتم(ص)

بدون هیچ‌گونه تردیدی، فلسفة بعثت همة پیامبران توحیدی - از آدم(ع) تا خاتم(ص) - و همچنین روح تعالیم دینی، دعوت به توحید و یکتاپرستی و نفی شرک و بت‌پرستی است. اذان نیز که نماد و نشان اسلام و مسلمانی است، با «الله اکبر» آغاز و با «لا اله الا الله» خاتمه می‌یابد و این، یعنی جز خدای یگانه، خدای دیگری نیست. موضوع اکثر آیات قرآنی نیز - به صورت مستقیم یا غیر مستقیم - تأکید بر یکتاپرستی و توحید است؛ چنان‌که در «سورة توحید (اخلاص)» می‌خوانیم:

«قُلْ هُوَ اللَّـهُ أَحَدٌ ٭ اللَّـهُ الصَّمَدُ ٭ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ ٭ وَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ؛

بگو اوست خدای يگانه ٭ خدای صمد [بی‌نیاز و پاینده] ٭ نزاده و زاده نشده است ٭ و هيچ‌كس او را همتا نيست.»

به ‌رغم این‌همه تأکید بر نفی شرک و یگانه‌پرستی، متأسّفانه یکی از بزرگترین آفاتی که شعر آئینی ما را تهدید می‌کند، بحث «غالی‌گری» یا غلو در این گونة ادبی است. امروز، به دلیل توقّف قافلة شعر آئینی در منزل محبّت و عدم پیوند محبّت با معرفت و بصیرت دینی، این قافله سر از ترکستان «غالی‌گری» در آورده و از جان و جهان بسیاری از شعرهای ما بوی کفر و شرک به مشام می‌رسد و رفته‌ رفته شعر آئینی ما به شعری «ضدّ آئینی» تبدیل می‌شود! شعری که «پیشانی‌نوشت» آئینی دارد؛ امّا سرشت و سرنوشت آئینی، نه! «موضوع» دینی دارد؛ امّا «موضع» دینی، نه! این حرف، حرف نگارندة این سطور نیست که گروهی در مخالفت با آن، پای بر زمین بکوبند و با ابرام و اصرار تمام بگویند: نه برادر! اشتباه فکر می‌کنی. توقّف در منزل محبّت آسیب نیست. این حرف، حرف قرآن و معصومان(ع) است. توقّف در منزل محبّتِ محض، از آن جهت آسیب‌زاست که به «غالی‌گری» و شرک ختم می‌شود که یک «مُنکر» بزرگ است؛ چنان‌که در «آیة 30 سورة توبه» می‌خوانیم:

«وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللهِ وَقَالَتِ النَّصَارَی الْمَسِيحُ ابْنُ اللهِ ذَٰلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللهُ أَنَّیٰ يُؤْفَكُونَ؛

و یهود گفتند: عُزَیر پسر خداست و نصاری گفتند: مسیح پسر خداست! این سخنی است که تنها بر زبان می‌رانند و با گفتار و کیش کافران مشرک پیشین نزدیکی و مشابهت دارند. خدا آنها را هلاک و نابود کند! آنان را (از حق) به کجا می‌گردانند؟!»

امام سجّاد(ع) نیز در حدیثی به ابوخالد کابلی - از رجال شیعی سدة اوّل هجری و معاصر امام سجّاد(ع) - در تفسیر این آیه می‌فرمایند:

«یهود و نصاری، به خاطر حُبّ مُفرطی که به عزیر و مسیح(ع) داشتند، آن دو را فرزندان خدا دانستند. جمعی از شیعیان ما نیز در حدّی ما را دوست خواهند داشت که دربارة ما چیزی که یهود دربارة عزیز و نصاری دربارة عیسی گفتند، خواهند گفت؛ نه آنان از مایند و نه ما از آنانیم.»2

با عنایت به آیات و روایات فوق، باید بپذیریم که زیرساخت و زیربنای محبّت، «معرفت» است و بدون شناخت نمی‌توانیم کسی را دوست داشته باشیم و اگر هم چنین ادّعایی بکنیم، خودمان را فریب داده‌ایم. در احادیث دینی هم محبّت بی‌بهره از معرفت، به دوستی خاله خرسه تشبیه شده است که چشم، عقل انسان را کور می‌کند و انسان را به وادی گمراهی می‌کشاند. امام علی(ع) خطاب به فرزندشان، امام حسن (ع) می‌فرمایند:

«يَا بُنَيَّ! إِنَّ أَغْنَی الْغِنَی الْعَقْلُ، وَأَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ... يَا بُنَيَّ، إِيَّاکَ وَمُصَادَقَةَ الاْحْمَقِ، فَإِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَنْفَعَکَ فَيَضُرَّکَ... ؛ 3

فرزندم! بالاترين سرمايه‌ها، عقل است و بزرگ‌ترين فقر، نادانی است... فرزندم! از دوستی با نادان برحذر باش؛ چرا كه او می‌خواهد به تو منفعت رساند؛ ولی زيان می‌رساند...»

شعر علوی، پر آسیب‌ترین حوزة شعر آئینی

«شعر علوی» بعد از شعر عاشورایی، از پر آسیب‌ترین حوزه‌های شعر دینی و آئینی روزگار ماست. علّت این امر، شخصیت بی‌بدیل و لایتناهی مولی الموحّدین امام علی(ع) است. شخصیتی که به تعبیر استاد شهید آیت الله مرتضی مطهری جمع اضداد است؛ همچنان که در کتاب ارزشمند «جاذبه و دافعة امام علی» در این خصوص می‌گوید:

علي از مرداني است كه هم جاذبه دارد و هم دافعه و جاذبه و دافعة او سخت نيرومند است. شايد در تمام قرون و اعصار، جاذبه و دافعه‌اي به نيرومندي جاذبه و دافعة علي پيدا نكنيم... در ميان اصحاب پيغمبر(ص)، هيچ‌كس مانند علي(ع) دوستاني فداكار نداشت؛ همچنان كه هيچ‌كس مانند او دشمناني اين‌چنين جسور و خطرناك نداشت.4

زندگی پر فراز و نشیب و جاذبه‌های شخصیتی امام علی(ع) به عنوان مولود کعبه، جانشین پیامبر(ص)، همسر فاطمه(س)، پدر حسنین(ع) و حضرت زینب(س) و به تعبیر جرج جرداق مسیحی «صدای عدالت انسانی» از وی در ذهن و زبان شاعران، شخصیتی اسطوره‌ای ساخته است که برای بشر خاکی در افقی دور از دسترس قرار دارد. محبوبیت امام علی(ع) در بین شیعیان، باعث شده است که بعضی از شاعران شیعی در ستایش علی(ع) راه افراط در پیش گرفته و مانند فرقة «اهل حق» که «علي اللّهي» هستند، مقام ربوبیت و الوهيت برای وی قائل گردند و در سروده‌های خود، این اعتقاد ناصواب را تبلیغ و ترویج کنند؛ حال آنکه جان‌مایة دین اسلام «توحید» و شعار«لا اله الا الله» است.

«خدا انگاری» معصومان، تفکّری انحرافی

بدون هیچ شکّی، اندیشة «خدا انگاری» معصومان(ع) در دین مبین اسلام که بنیان آن بر یکتاپرستی است، اندیشه‌ای مردود و در تقابل با آموزه‌های قرآنی و وحیانی است و شاعران اصیل آئینی هرگز در این وادی گام برنمی‌دارند. چنان‌که امیرالمؤمنین(ع) خود نیز در حدیثی به صراحت بر این اعتقاد نادرست خطّ بطلان کشیده و فرموده‌اند:

«إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِيدِ اللهِ لَا تُسَمُّونَا أَرْبَاباً وَ قُولُوا فِي فَضْلِنَا مَا شِئْتُمْ فَإِنَّكُمْ لَنْ تَبْلُغُوا مِنْ فَضْلِنَا كُنْهَ مَا جَعَلَهُ اللهُ لَنَا وَ لَا مِعْشَارَ الْعُشْرِ لِأَنَّا آيَاتُ اللهِ وَ دَلَائِلُهُ وَ حُجَجُ اللهِ وَ خُلَفَاؤُهُ وَ أُمَنَاؤُهُ وَ أَئِمَّتُهُ وَ وَجْهُ اللهِ وَ عَيْنُ اللهِ وَ لِسَانُ اللهِ بِنَا... ؛5

جز این نیست که من يكی از بندگان خدايم؛ ما را ربّ نناميد و آنگاه در فضل ما هر چه خواهید، بگویيد که به كنه فضل ما نخواهيد رسيد و حتّی مقداری از يك دهم آن را نمی‌توانيد بيان كنيد؛ چون ماییم آيات و دلایل و حجّت و خليفه و امين و امام او و ماییم وجه الله و عين الله و لسان الله.»

«عبودیت»، بالاتر از رسالت است

به راستی نیز پرده‌برداری از سیمای قدسی و ملکوتی امام علی(ع) در توان بشر خاکی نیست؛ ولی از آنجا که خداوند خاندان رسالت را به عنوان اسوه‌های حسنه برای زندگی انسان معرفی کرده، برازنده‌ترین و زیبنده‌ترین عنوان برای آن امام همام، عنوان عبدالله است؛ همچنان که بنیان‌گذار کبیر انقلاب اسلامی، امام خمینی(ره) نیز با تأکید بر این مقام، فرموده است:

علیّ بن ابی‌طالب(ع) فقط بندة خدا بود و این، بزرگترین شاخصة اوست که می‌توان از آن یاد کرد و پرورش‌یافته و تربیت‌شدة پیامبر عظیم‌الشّأن است و این از بزرگترین افتخارات اوست... پس او به حق، عبدالله و پرورش‌یافتة عبدالله اعظم است.6

و باز در جای دیگری می‌فرماید:

ما مفتخریم که پیرو مذهبی هستیم که رسول خدا مؤسّس آن، به امر خداوند تعالی بوده و امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب(ع)، این بندة رها شده از تمام قیود، مأمور رها کردن بشر از تمام اغلال و بردگی‌هاست.7

مقام معظّم رهبری نیز با تأکید بر این دقیقه - عبودیت - در شعر آئینی می‌فرماید:

آنچه اولیای دین را بر قلّة شرافت بشری قرار داده، از خود شخص شخیص نبیّ ‌اکرم و امیرالمؤمنین و بقیة این خاندان پاک گرفته - که اینها در عالم وجود نمونه‌های بی‌مانندند و شبیه اینها دیگر نیست - تا دیگران، اطاعت و عبودیت و بندگی آنها برای خداست؛ لذا وقتی شما می‌خواهید در تشهّد نمازتان نام پیغمبر خدا را بیاورید و از او تجلیل کنید،

می‌گویید«و اشهد أنّ محمّداً عبده». اوّل عبودیت را ذکر می‌کنید، بعد می‌گویید «و رسوله». عبودیت بالاتر از رسالت است. اساس و جوهر کار، عبودیت است. من و شما هم باید از همین جادّه برویم.8

دو تفکّر حاکم بر شعر آئینی

با بازخوانی و مرور شعرهای دینی و آئینی شاعران متقدّم و معاصر، به این نتیجه می‌رسیم که از زمان تولّد شعر آئینی تا کنون، دو نوع تفکّر بر این حوزه حاکم بوده است:

1. تفکّر احساسی (عاطفی)،

2. تفکّر عقلانی (معرفتی).

در شعر دینی پیشینیان (شاعران متقدّم)، غلبة بیشتر با «تفکّر عقلانی» و نگاه معرفتی است که به ‌رغم تفکّر احساسی، بر جوهره، درونه و باطن دین استوار است. شاعرانی چون فردوسی، مولانا، ناصرخسرو، سعدی، علّامه اقبال لاهوری و پروین اعتصامی را می‌توان از طلایه‌داران «تفکّر عقلانی» در شعر پارسی به شمار آورد. در شعر شاعران عصر مشروطه نیز «تفکّر عقلانی» بر تفکّر رمانتیک و احساسی غالب است؛ هر چند این تفکّر بیشتر در حوزة «سیاسی، اجتماعی» نمود دارد؛ ولی حوزة دین و آئین نیز از این تفکّر، بی‌نصیب نمانده است. عصر مشروطه، عصر بیداری و تجدّدخواهی است؛ از همین‌روی، نگاه شاعران به دین، نگاهی نقّادانه و آسیب‌شناسانه است؛ ولی به طور کلّی می‌توان گفت در این مقطع تاریخی، شعر دینی در سایه نفس می‌کشد و جریانی قدرتمند و تأثیرگذار نیست.

شعر آئینی انقلاب اسلامی و «تفکّر عقلانی»

با پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار نظام مقدّس جمهوری اسلامی و تأثیرپذیری شاعران معاصر از شخصیت انقلابی و سلوك معنوی و اجتماعی حضرت امام(ره)، لهجة ادبیات معاصر تغییر كرد و «گفتمان ادبی» جدیدی در حوزة ادبیات معاصر شكل گرفت كه این گفتمان برآمده از بطن فرهنگ دینی و انقلابی و مبتنی بر آموزه‌های وحیانی و قرآنی بود. پیروزی انقلاب اسلامی و درك حضور معنوی و با صلابت امام در جامعه، الهام‌بخش شاعران در خلق و آفرینش آثار ادبی با مضامین جدید شد و گفتمان ادبی ایستا و انفعالی قبل از انقلاب، تبدیل به گفتمان پویا و انقلابی شد و شعر معاصر در مسیر جدیدی به راه افتاد.

در شعر انقلاب، پایه‌های فردیّت و «حدیث نفس» متزلزل گردید و رفته رفته تفکّر عقلانی منبعث از گفتمان انقلابی، جایگزین تفکّر احساسی و صرفاً عاطفی شعر پیش از انقلاب شد؛ شعر از بی‌هویّتی فاصله گرفت و شاعران با پشت کردن به «سانتي‌مانتاليسم» و بازگشت به اصالت‌های فرهنگ «ایرانی، اسلامی» قدم در راهی نهادند که منجر به یک نوزایش ادبی و رستاخیز فرهنگی شد.

«تفکّر عقلانی» به جان و جهان شعر انقلاب طراوت و جلوه‌ای دیگر بخشید. هر چند این نگاه معرفت‌شناسانه در شعر اکثر شاعران انقلاب به نوعی پیدا و هویداست، ولی این تفکّر در ذهن و زبان شاعرانی چون طاهره صفارزاده، موسوی گرمارودی، حمید سبزواری، علی معلّم، سیّد حسن حسینی، علیرضا قزوه، سیّد ضیاءالدّین شفیعی و محمّدکاظم کاظمی نمود بیشتری دارد. گوهر و جوهر اندیشگی، موضع‌مندی و برخورداری از مؤلّفه‌های زیباشناختی، شعر آئینی این گروه از شاعران را در مرتبه‌ای ممتاز قرار داده است. با این تأکید که مؤلّفه‌های تفکّر عقلانی در آثار طاهره صفارزاده که به حق، عنوان شاعر«بیداری» و «اندیشه» را به خود اختصاص داده، بیش از دیگران است.

حاکمیت «تفکّر احساسی» بر شعر علوی

«تفکّر احساسی» در «حُبّ و بغض» بدون شناخت ریشه دارد. محبّت بدون معرفت، به تعبیر حضرت امیر(ع) در «نهج البلاغه»، چشم، عقل را کور می‌کند و دل را مریض:

«و من عشق شیئا أعشی بصره و امرض قلبه؛9

هر که چیزی را دوست دارد، چشمش را معیوب و دلش را مریض می‏کند.»

متأسّفانه امروز، بر جان و جهان، پاره‌ای از شعرهای دینی و آئینی روزگار ما که شعر علوی نیز یکی از پربارترین زیرشاخه‌های آن است، تفکّر احساسی و عاطفی محض غالب است که مبتنی بر شیفتگی و شیدایی بدون شناخت می‌باشد. از محوری‌ترین مؤلّفه‌های «تفکّر احساسی» این است که بر برونه، پوسته و صورت دین استوار است. بدیهی است خروجی چنین تفکّری، چیزی جز سطحی‌نگری و ظاهربینی نخواهد بود. به همین دلیل، بسیاری از شعرهای علوی، از لهجه‌ای توصیفی، منفعل و خنثی برخوردارند و به جای ترسیم سیمای مردمی و عدالت‌خواهانه و پرداختن به فضائل و کمالات انسانی و اخلاقی آن امام همام، در مدح و منقبت و سوگ و مرثیه خلاصه می‌شوند؛ زیرا در این تفکّر، «محبّت» جای «معرفت» را می‌گیرد؛ محبّتی که هر چند رنگ اعتقادی و قدسی دارد، ولی چون بر پایة شناخت و معرفت دینی استوار نیست، در نهایت، سر از ترکستان و کفرستان «اسطوره‌سازی» و«غالی‌گری» در می‌آورد. نیمایوشیج در قطعه‌ای که برای امام علی(ع) سروده است، در بیتی به این نکته اشاره می‌کند و می‌گوید:

چونش ثنا کنم که ثنا کردةخداست

هر چند چون غلات نگویم: خدا علی ست10

شعر علوی و آفت «اسطوره‌سازی»

یکی از اصلی‌ترین رسالت‌های شعر دینی، «اسوه‌سازی» است؛ چنان‌که خداوند در «قرآن»، پیامبر(ص) را اسوة حسنه معرفی می‌کند:

«لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِی رَسُولِ اللهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»11 اسوه و الگویی در دسترس و قابل پیروی. بدیهی است با ارائة سیمایی ماورایی و اسطوره‌ای از بزرگان دینی و برجسته کردن وجوه افتراق آنان نمی‌توان به این مهم نائل شد. مضاف بر اینکه اسطوره‌سازی، ما را از تبعیت و پیروی عملی از سنّت نبوی و سیرة علوی باز می‌دارد.

شاعر آئینی باید به دنبال الگوسازی و ارائة «اسوة حسنه» از بزرگان دینی باشد؛ چنان‌که استاد مطهری می‌گوید:

اینکه می‌گویند «عارفاً بحقّه» معرفت امام لازم است، برای این است که فلسفة امامت، پیشوایی و نمونه بودن و سرمشق بودن است. امام انسان مافوق است؛ نه مافوق انسان و به همین دلیل می‌تواند سرمشق بشود. اگر مافوق انسان می‌بود، به هیچ وجه، سرمشق نبود. لهذا به هر نسبت که ما شخصیت‌ها و حادثه را جنبة اعجازآمیز و مافوق انسانی بدهیم، از مکتب بودن و از رهبر بودن خارج کرده‌ایم. برای سرمشق شدن و نمونه بودن، اطّلاع صحیح لازم است؛ امّا اطّلاعات غلط و تحریف‌شده، نتیجة معکوس می‌دهد و به هیچ وجه، الهام‌بخش نیکی‌ها و محرّک تاریخ در جهت صحیح نخواهد بود.12

امّا در تفکّر احساسی، «اسطوه‌سازی» جایگزین «اسوه‌سازی» می‌شود و شاعران آئینی به جای پرداختن به وجوه اشتراک بزرگان دینی با انسان خاکی و زمینی، به برجسته‌سازی وجوه افتراق آنان می‌پردازند. این آسیب در حوزة شعر علوی، به مراتب بیشتر از سایر عرصه‌هاست؛ به خصوص در شعرهایی که لحن و لهجة هیئتی دارند؛ چون هدف اصلی در شعر هیئت به اقتضای کاربردی که دارد - پیش و بیش از معرفت‌افزایی - تهییج و تحریک عواطف و ایجاد شور و شیدایی در

مجلس است. از همین‌رو گاهی بعضی از شاعران و مدّاحان با هدف ایجاد شور، به قرائت اشعار غلوّ‌آمیز و غیر مستند می‌پردازند که این امر در درازمدّت، می‌تواند باعث دلزدگی و رویگردانی مردم - به خصوص جوانان - از هیئات و مجالس مذهبی شود.

تعریف غلط از «شفاعت» و تشویق به گناه

از دیگر تبعات منفی غلبة تفکّر احساسی بر «شعر علوی» این است که راه را برای برداشت‌های ناصواب و نفوذ خرافات و تحریفات به دین هموار می‌کند. قرائت اشعار بداهه، نازل و غیر مستند در هیئات و مجالس مذهبی، علاوه بر اینکه ذوق و ذائقة ادبی جامعه را تنزّل می‌دهد، باعث جسارت در نافرمانی و معصیت حضرت حق و برداشت غلط از اصل «شفاعت» می‌شود؛ اشعاری از جنس اشعار زیر:

«حاجب»! اگر محاسبة حشر با علی ست

من ضامنم، تو هر چه که خواهی گناه کن!

یا:

شرمنده از آنیم که در روز مکافات

اندر خور عفو تو نکردیم گناهی!

با قرائت چنین اشعاری، ما به شنونده و خواننده القاء می‌کنیم که برای رفتن به بهشت «حُبّ علی» کافی است و نیازی به «بندگی»، «صالح بودن» و«علی‌وار» زندگی کردن نیست؛ چون حُبّ علی همة گناهان را پاک می‌کند! در حالی که سنّت نبوی و سیرة علوی با چنین اعتقادی سازگاری ندارد.

حرف آخر

جان کلام آنکه، بر اساس آموزه‌های اصیل دینی و روایات و احادیثی که از معصومان(ع) برای ما به یادگار مانده است، در این اصل نمی‌توان تردید کرد، محبّت و اعتقادی که بدون پشتوانة معرفت و عقلانیت باشد، در نهایت سر از جمود، تحجّر و مقدّس‌مآبی در می‌آورد؛ چنان‌که پیامبر مکرّم(ص) می‌فرمایند:

«من عمل علی غیر علمٍ کان ما یفسد أکثر ممّا یصلح؛13

کسی که بدون شناخت عمل کند، خراب‌کردنش بیشتر از درست کردن اوست.‏»

یقیناً اگر خروجی محبّت و ارادت به بزرگان دینی، گام نهادن در وادی بندگی، ترک معاصی و انجام واجبات نباشد، باید در روش و منش مسلمانی و سلوک دینی خود تجدید نظر کنیم و رسالت شاعران آئینی چیزی جز این نیست که جان و جهان مخاطب را با این دقیقه آشنا کند.

به امید آنکه با پیروی از سیرة عملی امام علی(ع) و تلفیق هنرمندانة «تفکّر احساسی» با «تفکّر عقلانی»، غبار تحریفات و خرافات را از ساحت شعر علوی بزداییم و در مسیر جهل‌ستیزی، دین‌آگاهی و حقیقت‌اندیشی گام برداریم. این نوشتار را با غزلی علوی از سعید بیابانکی به پایان می‌برم؛ غزلی عمیق و قابل تأمّل که محصول تلفیق هنرمندانه و هوشمندانة «تفکّر احساسی» با «تفکّر عقلانی» است:

ای سجود باشکوه، و ای نماز بی‌نظیر!

ای رکوع سربلند، و ای قیام سربه‌زیر!

در هجوم بغض‌ها، ای صبور استوار

در میان تیرها، ای شکست‌ناپذیر

شرع را تو رهنما، عقل را تو رهگشا

عشق را تو سرپناه، مرگ را تو دستگیر

فرش آستانه‌ات، بوریایی از کرم

تخت پادشاهی‌ات، دستباقی از حصیر

کاش قدر سال بود آن شب سیاه و تلخ

آسمان! تو غافلی، زان طلوع ناگزیر

بعد از او نه من، نه عشق؛ از تو خواهم ای فلک!

یا ببندی‌ام به سنگ، یا بدوزی‌ام به تیر

دست بی‌وضو مزن، بر ستیغ آفتاب

آی تیغ بی‌حیا، شرم کن وضو بگیر!

لَختی ای پدر درنگ! پشت در نشسته‌اند

رشته‌های سرد اشک، کاسه‌های گرم شیر

پی‌نوشت‌ها: