دنیا پرستی و اشرافی‌گری

سردبیر

بی مقدّمه عرض می‌کنم سر برآوردن نهال سیاه اشرافیت، زنگ مرگ و نیستی در حوزة فرهنگی و تمدّنی را به صدا در می‌آورد.

مطالعه و تجربة تاریخی جمیع فرهنگ‌ها و تمدّن‌های سابق که امروزه جز ویرانه‌هایی از آنها باقی نمانده، نشان می‌دهد که فسق و فجور حاصل آمده از اشرافیت، چونان موریانه‌ای، عموم تمدّن‌ها را از درون فاسد و مضمحل ساخته است.

کم نبودند تمدّن‌ها و اقوامی که در مرحلة تأسیس سالم و مؤسّسانش، مصلح و مؤمن بودند؛ امّا در گذر ایّام، در ابتلاءِ به دنیاپرستی، رو به فساد و تباهی گزاردند.

همة عواملی که «قرآن کریم» از آنها، به عنوان عامل تباهی و هلاکت اقوام و تمدّن‌ها یاد کرده است، جملگی بازگشت به شرّ و پلیدی می‌کنند و اساساً پلیدی و شرّ، فاقد عنصر حیات و سرزندگی‌اند؛ چنان‌که در گناه که سیاهی‌اش بر مصلحان معلوم است، فاقد عامل حیات و زندگی است.

هرگاه انسان یا قومی به این عناصر مرگ‌آفرین نسبت پیدا می‌کند، خود مهیّای مرگ و نیستی می‌شود. به آن می‌ماند که انسانی، به امید نجات از دریا، خود را به قایق و سفینه‌ای بچسباند که در حال غرق شدن و فرورفتن در کام دریاست.

آنچه که سبب پنهان ماندن عنصر مرگ و نیستی از چشم انسان می‌شود، فریب شیطان و تزئین اعمال و مفاسد در چشم انسان است. آنکه در خود، عنصر ماندگاری ندارد، ضرورتاً سبب ماندگاری نیز نمی‌شود.

متأسّفانه، چنان‌که در امثال نیز آمده است، «الغَریقُ یَتَشَبَّثُ بِكُلِّ حَشیشٍ‏؛

غریق برای نجات خود به هر شاخة خشکیده‌ای چنگ می‌زند.»

گیاه خشکیده یا جلبک‌های روئیده در کنار جویبار و رودخانه، دستاویز محکمی برای آنکه در حال غرق شدن است، نیست.

حافظ شیرازی می‌فرماید:

جهان سست است و بی‌بنیاد از این فرهادکُش فریاد

که کرد افسون و نیرنگش، ملول از جان شیرینم

امام صادق(ع) دربارة دنیاپرستی فرمودند:

«رَأْسُ‏ كُلِ‏ خَطِیئَةٍ حُبُّ‏ الدُّنْیَا؛1

حبّ و دل‌بستگی به دنیا، ریشة همة بدی‌ها و خطایاست.»

حضرت مولی‌الموحّدین(ع) نیز می‌فرمایند:

«الدُّنْیَا خُلِقَتْ لِغَیْرِهَا وَ لَمْ تُخْلَقْ لِنَفْسِهَا؛2

دنیا برای آخرت آفریده شده، نه برای رسیدن به خود دنیا.»

در تحلیل این واقعه، باید گفت: وقتی دنیا از شأن وسیله و اسباب بودن خارج و در نزد انسان و اقوام، شأن مقصد غایی گرفت، بدل به حجاب ضخیمی شده و مانع از دیدار خطرات و مخاطرات و تشخیص حقّ از باطل می‌گردد و در نتیجه، دوستدار دنیا را به هلاکت می‌افکند.

جهان و هر چه با جهانِ بی‌قرار و زودگذر و جهنده نسبت می‌یابد، هلاک می‌شود؛ چراکه در بنیاد خود، فانی و نابودشدنی است. به استناد اشعاری که به امام علی(ع) منسوب است:

«إِنَّمَا الدُّنْیَا فَنَاءٌ لَیْسَ لِلدُّنْیَا ثُبُوت‏؛

همانا دنیا فناست و ثبوتی در آن وجود ندارد

إِنَّمَا الدُّنْیَا كَبَیْتٍ نَسَجَتْهُ الْعَنْكَبُوت‏؛3

همانا دنیا مانند خانة عنکبوت سست و لرزان است.»

جهان در ذاتش جهندگی، بی‌ثباتی و بی‌قراری را داراست.

بدا به حال امیران و حاکمانی که گمان می‌کنند برای طولانی ساختن مدّت عمر و ماندگاری خود، می‌توانند دلخوش و مطمئن به شحنه‌ها و برج‌ها و گزمه‌ها و زندان‌ها شوند!

همة اقوام و حاکمانی که برای ماندگاری، متّکی به ضرب و شتم مظلومان و به چارمیخ کشیدن حق‌جویان شدند، زمان مرگ خود را جلو انداخته‌اند.

طغیان و فساد مالی

«وَ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعیشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلیلاً وَ كُنَّا نَحْنُ الْوارِثین‏؛4

و چه بسیار آبادی‌هایی را که در معیشتشان طغیان کردند و ما هلاکشان کردیم و اینک خرابه‌های منازل و مساکن آنهاست که دیگر بعد از آنها، دارای سکنه نشد؛ مگر اندکی و مائیم وارث آنها.»

«بَطَر» به معنی طغیان ناشی از نعمت است.

موزه‌ها و همة آنچه که ذیل تمدّن مدرن در حوزة سیاحت و جهانگردی در محلّ نگهداری اشیای عتیقه و باستانی جلوه کرده است، نه به منظور متذکّر شدن خلق روزگار و عبرت‌آموزی آنان در وقت مشاهدة نشانه‌های فروپاشی اقوام و تمدّن‌هاست. کسی برای عبرت‌آموزی، به موزه نمی‌رود و با دیدن آن‌همه اثر عتیقه، متذکّر مرگ نمی‌گردد، انسان معاصر در عصر حاضر، چنان شیفتة خود و محجوب حاصل دست جهان مدرن است که خود را میراث‌دار همة گذشته و سرآمد همة گذشته می‌شناسد و در موزه‌داری، همة پیشرفت و مدرنیته را در برابر نشانه‌های خرافه و جهل و نادانی گذشتگان به رخ می‌کشد؛ در حالی‌که بر قلّة بطر، طغیان و اتراف، بر آستان هیچ خدایی و معبودی، جز نفس امّارة فردی و جمعی سر تعظیم فرود نمی‌آورد.

«وَ قالَ الْمَلَأُ الَّذینَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُون ٭ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فی‏ دارِهِمْ جاثِمین‏؛5

و گروهی از قوم شعیب که از اشراف زورمند بودند و کفر می‌ورزیدند، گفتند اگر از شعیب پیروی کنید، از زیانکاران خواهید بود. سپس زمین‌لرزهای آنها را فرو گرفت و صبحگاهان به صورت اجساد بی‌جانی در خانه‌هایشان مانده بودند.»

خداوند در «سورة قصص، آیة 76»، می‌فرماید:

«لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحین‏؛6

آنقدر [به ثروت خود] مغرور و شادمان مباش! که خداوند مردم پر غرور و نشاط را دوست ندارد.»

سبکسری و بَطر مترفین، زمینه‌های اشتغال مردم را به لهو و لعب، فراهم می‌آورد تا در اثر اشتغال به بیهودگی، غفلت از مرگ و بی‌اعتنایی به مظلومان، در منتها الیه بی‌دردی و بی‌خبری، بر مرگ و نیستی آغوش بگشایند.

ابن خلدون اندلسی، در «مقدّمة تاریخ»، در فصل هجدهم، بابی با عنوان «فراخی معیشت و تجمّل و فرو رفتن در ناز و نعمت، از موانع پادشاهی و کشورداری است»، دارد و در آنجا، ذکر می‌کند که رفاهزدگی و تنپروری، یکی از عوامل مهمّ سقوط و نابودی اجتماعی است.7

«قرآن کریم»، متذکّر می‌شود که خداوند اقوام غافل از مرگ و مشغول به دنیا را که متذکّر نعمت‌های خداوندی نمی‌شوند، مبتلای سنّت استدراج می‌سازد. درهای نعمت را بر آنها گشوده و چنان در غرور و شادمانگی مجازی دنیوی، آنها را غرقه می‌سازد تا به ناگهان خود را مواجه با خواری و عذاب هولناک ببینند. زمانی‌که دیگر هیچ راه نجاتی برای آنها متصوّر نمی‌توان شد. در معنی استدراج، امام حسین(ع) می‌فرمایند:

«الِاسْتِدْرَاجُ‏ مِنَ‏ اللَّهِ‏ سُبْحَانَهُ‏ لِعَبْدِهِ‏ أَنْ یُسْبِغَ عَلَیْهِ النِّعَمَ وَ یَسْلُبَهُ الشُّكْرَ؛8

استدراج خداوند نسبت به بنده‌اش این است که نعمت زیادی در اختیارش نهد و توفیق شکرگزاری را از او سلب کند.»

«وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلیم‏؛9

امّت‌هایی هستند که آنها را برخوردار می‌سازیم. آنگاه دستخوش عذاب دردآور ما می‌شوند.»

آنان كه مال فراوان گرد آورده، بر آن افزودند و آنان كه قصرها ساخته و محكم‌كاری كردند، طلاكاری كرده و زينت دادند، فراوان اندوختند و نگهداری كردند و به گمان خود، برای فرزندان خود باقی گذاشتند، همگی آنان به پای حسابرسی الهی و جايگاه پاداش و كيفر رانده می‌شوند، آنگاه كه فرمان داوری و قضاوت نهايی صادر شود «پس تبهكاران زيان خواهند ديد».

به اين واقعيّت‌ها عقل گواهی می‌دهد، هر گاه كه از اسارت هوای نفس نجات يافته و از دنياپرستی به سلامت بگذرد.10

پی‌نوشت‌ها: