اسماعيل شفيعي سروستاني
3- آرمان جايگزين
در بررسي هفت غفلت بزرگي كه موجب بروز ناهنجاريهاي بسيار در گستره حيات فرهنگي و مادي مردم اين سرزمين بزرگ اسلامي شده، غفلت از موضوع مهدويت و امام عصر، عليه السلام در شكل خاص (ونه عام و كلي) به عنوان آخرين و يا در واقع هفتمين غفلت ذكر شد. اين امر به جايگاه بارز اين باور و نقش آن در زمينه سازي وضع مطلوب باز مي گردد.
به عبارت ديگر، تا كسي متذكر آن موارد شش گانه نشود؛ متوجه ضرورت پرداختن جدي و فرهنگي به اين موضوع نخواهد شد. تنها با گذار از غفلتهاي مذكور است كه امكان خروج از وضع نامطلوب فراهم مي آيد. در غير اينصورت اين امر در وجه صرفاً اعتقادي با چاشني احساس و عاطفه در صورت قرن دو و سه هجري قمري گرفتار مي ماند و كاركرد اصلي خود را از دست مي دهد. شايد يكي از مشكلات مسلمين و بويژه شيعيان اين بوده كه علي رغم در اختيار داشتن امكانات بالقوه و نيروي نهفته در باورهاي خود بدليل غفلت از وجوه فرهنگي و مدني مورد نياز در گستره حيات تاريخي خود قادر به بهره گيري از آنهمه امكان نبوده اند.
بي شك نمي بايست فرض را بر اين گذاشت كه همه كساني كه به نوعي در قالبهاي گوناگون امثال تشكيل مراسم مداحي، برگزاري مجالس جشن و سرور و يا امثال اينها متذكر نام امام عصر، عليه السلام اند، متذكر همه غفلتها و راههاي علاج نيز هستند. چنانكه نمي توان تصور داشت با رونق بخشيدن به جشنهاي نيمه شعبان و ساختن انواع و اقسام برنامه هاي تلويزيوني مي توان ره بجايي برد، اينهمه در جاي خود پسنديده و ضروريست اما جايگزين موضوع مورد بحث و مبتلا به در شكل كلان نمي شود.
بسياري از مردم نيمه شعبان را با نقل و شيريني سپري مي سازند، چنانكه جمع كثيري از نويسندگان در شرح فلسفه غيبت و بيان ويژگيهاي نواب خاص و عام كتاب و رساله نگاشته اند، اما بايد متوجه اين نكته بود كه اينهمه براي خروج از بن بست و انفعال در شكل كلان و فراگير كافي نيست، چنانكه عموم اين آثار به هيچ روي قادر به هدايت خوانندگان از طريق طرح موضوع مهدويت و خارج ساختن آنها از بن بست غربزدگي و تاريخ و تمدن غربي نيستند. آيا هيچ پنداشته ايمٌ
چرا بسياري از طراحان موضوع مهدويت طي همه سالهاي گذشته از طريق تربيت جوانان (به شيوه علم آموختگان فرنگي) خود ناخواسته مقوم نظام آموزشي و تثبيت نظام اجتماعي و فرهنگي مغرب زمين در ميان كشورهاي اسلامي بوده اند؟ شايد بتوان يكي از دلايل واماندگي مسلمين را (هنگامي كه شديداً نيازمند تجديد حيات فرهنگي بودند) در همين دانست، آنان قادر به استفاده از نيروي نهفته در ميان باورها و تاريخ خود نبودند و در گيرودار با صورتها به صورت بندي مشغول آمدند چنانكه نتوانستند از طريق طرح نظريه هاي كلي افقهاي دوردست را فراروي مردم بگشايند.
اين سخن بازگوكننده اهميت و ضرورت ترسيم جغرافياي مقصد و مأوايي است كه مي بايست به سمت آن رفت و يا جماعت بسياري را بدان سوي رهنمون شد.
هيچ به معني مرگ انديشيده ايد؟
درباره مرگ بسيار گفته و شنيده و از مناظر مختلف بدان نگريسته ايم.
مرگ در عبارتي لطيف معني بخشنده به زندگي است. چنانكه هر كس حسب دريافت و تعبيري كه از مرگ در ذهن و قلب دارد و آن را وجدان كرده به زندگي مي انديشد.
آنكه مرگ را عين سياهي و پايان همه چيز مي پندارد، به نحوي به زندگي مي پرازد و آن را معنا مي كند و بعكس آنكه مرگ را چون راز سربمهر مي شناسد و با دريافتي ژرف از آن بعنوان پلي براي گذار و رسيدن به عالم روشنايي و حيات ابدي ياد مي كند به نحو ديگري زندگي را معنا مي كند. گويا مقصد نحوه رفتن و بودن را معلوم مي سازد.
چگونه مي توان جماعت مردمان را به سوي مقصدي برد اما هيچگونه تصوير و ترسيم روشني از آن ترسيم نكرد؟ و يا چگونه مي توان درباره راه رفتن و اسباب بردن انديشيد در حالي كه مقصد در هاله اي از ابهام و تاريكي فرو رفته است؟ طي دو سه قرن اخير، همه اقوامي كه بدون ترسيم دقيق جغرافياي مقصد و مأواي مطلوب سعي در ساختن زندگي كرده اند علي رغم شعارها به سوي مقصدي شتافته اند كه از آن بيزاري مي جستند. اين واقعه باعث بوده تا بتدريج اين گمان بدل به باوري فراگير و عمومي شود كه: سير در ميان فرهنگ و تمدن غربي و گذر از مراتب و منازل آن امري محتوم و ناگزير است.
دريافتي كه شرنگ انفعال و واماندگي را چنان در كام ملتهاي شرقي و مسلمان ريخته كه همه همّ خود را مصروف جذب تمام عيار عناصر فرهنگي و مدني غربي ساخته اند.
همواره سه موضوع مهم مي بايست در دستور كار همه كساني باشد كه بعنوان مصلح، آزاديبخش، ناجي و... درباره سرنوشت يك قوم اخذ تصميم مي كنند:
1- شناسايي وضع موجود
2- ترسيم وضع مطلوب
3- ترسيم نحوه سير از وضع موجود به وضع مطلوب
نشناختن همه جانبه وضع موجود رهزن عقل مي شود. به آن مي ماند كه پزشكي بدون شناسايي حال بيمار و نوع مرض او نسخه تجويز نمايد. اين موضوع به همان اندازه اهميت دارد كه نحوه استفاده از دارو و آگاهي از كميت و كيفيت موادي كه مصرف مي شود.
با توجه به فلسفه تاريخ شيعه و درك و دريافت آنان از انجام جهان، غفلت از امام عصر، عليه السلام، و موضوع ظهور به منزله تأييد فلسفه جعلي وبر ساخته
فلاسفه و علماي علم الاجتماع غربي است. و به عبارت ساده تر؛ ترديد در همه اقوال و آيات رسيده كتاب آسماني و ائمه معصومين، عليهم السلام، است.
جاي اين پرسش باقي است كه چرا علي رغم وضوح و آشكاري دستورالعملها و پيش بيني هاي متقن دانسته يا نادانسته درباره اش غفلت كرده ايم؟ بي گمان خداوند هيچ قومي را ناگزير به پيمودن طريق تجربه شده اقوام عاصي و دورمانده از هدايت الهي نساخته كه در اين صورت موضوع ارسال رسل، قيامت و معاد و سؤال و جواب موضوعاتي لغو و بيهوده و عاري از حكمت حضرت باري تعالي به نظر مي رسند.
اگر اين فرض ساده، كه ائمه هدي درباره اش بسيار گفته اند: در آخرالزمان خشكسالي و قحطي فراگير همه سرزمينها را در برمي گيرد در دستور كار متوليان امر كشاورزي سرزمينهاي اسلامي قرار مي گرفت در طراحي برنامه هاي خود چه موضوعاتي را براي حراست از مسلمين و شيعيان از بلاي اين عصر در اولويت قرار مي دادند؟ كشاورزي؟ صنعت؟ يا صنايع مرتبط با كشاورزي؟
اين مسأله به بي توجهي مسلمين و معلمان آنان به پتانسيل قوي باورهاي ديني و ضعف آنان در كشف لايه هاي تودرتوي آن دستورالعملهاي حكمت آميز برمي گردد. اگر چه طي سالهاي متمادي درباره اهميت اين آثار و اقوال سخن بسيار گفته شده و به انحاء مختلف در تمجيد و تقديس آن، كتاب و روزنامه منتشر شده است، اما هيچگاه به نحو شايسته براي خارج ساختن آن دريافتها از اجمال و جاري ساختن آن در عرصه تاريخ اقدام نكرده ايم. در حالي كه همه امكان براي اين امر و درافكندن طرحي نو فراهم بود. اما، تعلل و انفعال نه تنها بسياري از فرصتها را از ما گرفت بلكه زمينه بروز نوعي يأس عمومي را نيز فراهم نمود تا آنجا كه بسياري از ناكارآمد بودن دين در عرصه حيات مدني و فرهنگي مردم داد سخن دادند. و از همين نقطه تيرهاي زهرآگين به سوي دريافت ديني روانه شد.
البته سخن آنان كه دم از ناكارآمد بودن دين در اين عصر زدند خيلي هم بيراه نبود زيرا، آنچه كه از آن به عنوان نظام اجتماعي، اقتصادي و سياسي ياد مي كردند و اميد اصلاح امور را از آن مي طلبيدند در اساس با مباني ديني در تعارض بود و به آن مي مانست كه كسي طالب پرتقالي با طعم و رنگ سيب باشد.
اصالت دادن به آنچه كه محصول تفكر و فرهنگ غيرديني است چاره اي جز ترك دين و دل بستن به نظام معلول و بيمار غربي باقي نمي گذارد.
طرح نو نيازمند بازپرسي جدي از وضع موجود بود و اما، تلاش مسلمين عموماً مصروف
مسلمان كردن موجودي بوده كه در ذات خود شيطاني است. سخن ناتمام بخش اول (چهار حركت) به همين موضوع برمي گردد.
سفينه انقلاب اسلامي به مدد اولين منبع سوخت از پايگاه 57 برخاست و تا مدار 59 صعود كرد و پيش از آنكه بر مداري ثابت و ساكن به انتظار سقوط و افول بماند به مدد منبع سوخت دوم تا مدار 68 صعود نمود. اينهمه مدارهاي ابتدايي و مقدماتي بودند و سفينه تا گذر از جوي كه مي توانست او را از سياهيها و پليديها عبور دهد، نيازمند منبع سوخت سوم بود، زيرا توان آن دو منبع براي عروج به مدار مطمئن و شايسته كافي نبود.
چرخش سفينه بر مدار 68 بطور ثابت بسياري از انتظارات را برآورده نساخت و بتدريج بروز نوعي خستگي را سبب شد. بويژه در اين مدار سفينه جماعت جواني را با خود داشت كه هيچ اطلاع روشن و تجربه شده اي از پايگاه 57، مدار 59 و بالاخره مدار 68 نداشتند.
از اين نكته نبايد غافل بود كه جماعتي ساز بازگشت به مدارهاي قبلي و حتي پايگاه اوليه را كوك مي كردند و خامان راه نرفته را نيز ترغيب و تشويق مي كردند.
تبليغ و تأييد مكرر مدارهاي طي شده نيز بصورت طبيعي عاري از انرژي لازم براي صعود و يا حتي ماندن در مدار 68 بودند، زيرا بيش از هر چيز عاري از خاصيت آرماني و انگيزه هاي سزاوار بود. ما نياز به طي دو سه قرن اخير، همه اقوامي كه بدون ترسيم دقيق جغرافياي مقصد و مأواي مطلوب سعي در ساختن زندگي كرده اند علي رغم شعارها به سوي مقصدي شتافته اند كه از آن بيزاري مي جستند.
منبع سوخت سوم داشتيم، يك طرح آرماني ويژه در نسبت با نقاط عطفي كه طي شده بود، آرماني جاذب جوانان، تئوري ديگري براي سازماندهي همه قوا، همه امكانات و همه عوامل انساني، اما با ويژگيهايي خاص خود، اين ويژگيها را در موارد زير مي توان خلاصه كرد:
1- رويكردي جدي و قوي به آينده داشته باشد؛
2- ريشه در مافي الضمير عموم مردم و جوانان داشته باشد؛
3- خاصيت فرهنگ سازي داشته باشد؛
4- خاصيت برانگيزاننده و شورآفرين داشته باشد؛
5- از خاستگاه شيعي و روحيه قومي ايراني برخوردار باشد؛
6- ريشه در تاريخ اين ديار و ساكنان آن داشته باشد؛
7- الگو و نمونه اي عيني داشته باشد؛
8- ملموس و واقعي جلوه نمايد و جامع باشد.
اينهمه ويژگيهاي آرماني تحرك آفرين را نشان مي دهد كه طرح درست آن (با توجه به همه غفلتهايي كه مي بايست جبران شوند) مي توانست چونان مخزن سوختي مطمئن سفينه را از مدار 68 عبور دهد.
اما اولين ويژگي:
همه تلاش مبلغين فرهنگ و تمدن غربي مصروف آنست تا با اسطوره زدايي (به معني طرد هر نوع دريافت فراتاريخي) از عالم و دريافتهاي بشري از يكسو و تضعيف روحيه آرمانگرايي، انسان را در گستره خاك و تمنيات صرفاً خاكي گرفتار آورند تا با پذيرش فرهنگ جهاني (غربي) و تن دادن به تمدن ويژه آن تابع چشم و گوش بسته آن فرهنگ و تمدن شود. از همين رو دائماً در تبليغات خود اعلام مي دارند عصر آرمانگرايي و دريافتهاي ماورايي گذشته.
رد اين نگاه چندان نيازمند استدلال نيست. روح آدمي همواره متمايل به كمال است و در جستجوي سرزميني مطلوب مهياي هر نوع ستيز. اين مشخصه در دوران جواني بيش از پيش خود را مي نماياند.
جوان در جستجوي آرماني جذاب همراه با رويكردي نو به آينده همه توان خود را تقديم مي دارد. زيرا اين تمنا وي را در گذر از وضع موجود و رسيدن به وضع مطلوب ياري مي دهد.
اگر چه براي نسل پيشين پيروزي بر طاغوت و يا غلبه بر خصم بعنوان آرمان و آرزويي جذاب خود را نمودار مي ساخت اما با سپري شدن آن ايام و گذر سفينه از مدار 57 و 68 آرمانهاي مذكور مبدل به واقعيتي ملموس آنهم در گيرودار با واقعيتهاي سياسي و اجتماعي شدند. از همين رو بشدت آسيب پذير نيز گشتند.
متذكر اين نكته مي شوم كه آنچه مي بايست فراروي جوانان قرار
ادامه در صفحة 57