ليلا قنبري
تا نگردي آشنا زين پرده رمزي نشنوي
گوش نامحرم نباشد جاي پيغام سروش
دنياي امروز دنياي پرغوغا و بي‌محتوايي است. عصر تكنولوژي كه بشر در كمال غرور و نخوت آن را همه علم فرض كرده، آنچنان مستانه در هياهوي زندگي مدرن راه مي‌سپرد كه اگر مجالي براي تفكر و نگريستن بيابد، خود را اسير و در بند مصنوعات خويش خواهد يافت. انسان عصر ما ديريست كه از دردها و حيرتها، از سردرگميها و روزمرّگيها به تنگ آمده و هر از چند گاهي گويي از سر درد فريادي برمي‌آورد. اما دريغ، دريغ كه آنچنان مست و سردرگم، غرق در هياهوي زندگي مدرن گشته كه صداي فرياد او نيز در همهمه محيط گم مي‌شود.
قرنهاست كه قرآن دواي درد ما را به ما نهيب مي‌زند و كلام جانبخش و نوراني ائمه، عليهم‌السلام، ما را به مداواي خويش فرا مي‌خواند. كاش، كاش لحظاتي به اين ريسمان الهي در مي‌آويختيم، سر از غبار محيط بيرون مي‌كرديم و مجال تنفس و استشمام كردن عطر معنويت و حيات را مي‌يافتيم.
لذا بر آنيم تا در هر شماره چند حديث نوراني پيرامون موضوعات مختلف به حضورتان تقديم كنيم. باشد كه در پرتو دقت و تأمل در اين احاديث و عمل به آنها خود را از اسارت دنيا نجات دهيم، پرده‌هاي غفلت را كنار زنيم، پيوند عاشقانه‌مان را با خداوند عالم استحكام بخشيم و زمينه را براي ظهور آن يگانه دوران حضرت مهدي، عجّل‌اللَّه‌تعالي‌فرجه، فراهم سازيم. ان‌شاءالله
خداي تعالي فرمود: بنده‌ام! اگر مرا در تنهايي ياد كني تو را در تنهايي ياد كنم و اگر در ميان جماعتي يادم كني تو را در ميان جماعتي بهتر و فراوانتر از جمع تو، ياد كنم.1
در حديث قدسي آمده است: هر گاه به دل بنده‌ام سر زنم و ببينم كه ياد من بر آن چيره گشته است، اداره و تربيت او را خود به عهده گيرم و همنشين و همسخن و همدم او شوم.2
پيامبر اكرم، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، نيز مي‌فرمايد: هيچ عملي نزد خداي تعالي محبوبتر و هيچ عاملي در نجات بنده از هر گناهي در دنيا و آخرت مؤثر از ياد خدا نيست.3
پي‌نوشتها:
پي‌نوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. ميزان الحكمة، محمدي ري‌شهري، محمد، ج4، ص1847، ش6389
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. همان، ج4، ص1847، ش6396
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. همان، ص1839، ش6349.
ادامه از صفحة 29
سال 254 رحلت نموده بود.
بر اين اساس نويسندگان معاصر از قبيل خيرالدين زركلي تاريخ وفاتش را حدد سال 250 ق.(7) و استاد علي دواني در حدود سال 254 ق. نگاشتهاند.(8)
از طرف ديگر ميدانيم كه حضرت حجتابن الحسن، عليهالسلام، در سال 255 ق. متولد گرديدند. بنابراين وفات علي بن مهزيار قبل از ولادت امام زمان، عليهالسلام، بوده است و عليهذا پس چگونه به محضر آن حضرت رسيده بود!
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2- شيخ كليني در كتاب الحج فروع كافي اين حديث را نقل كرده است:
محمد بن يحيي، عمّن حدّثه، عن ابراهيم بن مهزيار قال: كتبت الي ابي محمد، عليهالسلام: أنّ مولاك علي بن مهزيار أوصي أن يحجّ عنه من ضيعة صير ربعها لك في كلّ سنة حجّة إلي عشرين دينارا و إنّه قد انقطع طريق البصرة فتضاعف المؤونة علي الناس فليس يكتفون بعشرين دينارا و كذلك أوصي عدة من مواليك في حجّهم؟ فكتب: يجعل ثلاث حجج حجّتين إن شاءالله.(9)
خلاصه ترجمه حديث اينست كه: جناب ابراهيم بن مهزيار برادر علي بن مهزيار، نامهاي خدمت امام حسن عسكري، عليهالسلام، نوشته به اين مضمون كه غلام شما علي بن مهزيار وصيت نموده كه از درآمد باغي كه يك چهارم آن را براي شما قرار داده، همه ساله مبلغ بيست دينار براي حج نيابتي براي او خرج گردد. ولي از آنجا كه راه بصره قطع شده هزينه سفر حج افزايش پيدا كرده و مردم به بيست دينار اكتفا نميكنند. به تعدادي از شيعيان شما نيز درباره حجشان وصيت كرده است. امام عسكري، عليهالسلام، در جواب نامه ابراهيم فرمود: هر سه حج را دو حج قرار دهند. ان‌شاءالله (يعني هزينه هر سه حج را براي دوبار حج رفتن قرار دهند.)
از اين حديث استفاده مي‌شود كه علي بن مهزيار دوران امامت امام حسن عسكري، عليهالسلام، را درك كرده، زيرا براي آن حضرت يك چهارم باغ را قرار داده و در همان زمان امامت آن حضرت يعني قبل از دوران غيبت امام زمان، عليهالسلام، به ملكوت اعلي پيوسته بود. زيرا راوي درباره وصيتي كه علي بن مهزيار انجام داده سؤال كرده بود. بنابراين مضمون اين حديث هم با آن قصه تشرف علي بن مهزيار به محضر امام زمان، عليهالسلام، سازگاري ندارد. اگر چه سند حديث مرسل است ولي در هر حال حداقل ميتواند مويدي بر رد آن قصه باشد.
ناگفته نماند كه مرحوم محقق خوئي بخاطر ضعف و ارسال در اين حديث درك زمان امامت امام حسن عسكري، عليهالسلام، توسط علي بن مهزيار را بكلي بياساس خوانده است.(10)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3- بنابر نقل كتابهاي معتبر، آن كسي كه در زمان غيبت امام زمان، عليهالسلام، خدمت آن حضرت رسيده شخصي به نام علي بن ابراهيم بن مهزيار يعني برادرزاده علي بن مهزيار بوده است. زيرا مهزيار سه پسر داشته، اولي و مشهور آنها همان علي دومي ابراهيم و سومي داود، و همگي از فقها و از اصحاب ائمه، عليهم‌السلام، بودند و علي كه خدمت امام زمان رسيده، فرزند ابراهيم بوده است.
كتابهايي كه قصه تشرف علي بن ابراهيم بن مهزيار را نقل نموده عبارتند از:
الف) كمالالدين و تمامالنعمه تأليف شيخ صدوق (م 381 ق.) در باب مَن شاهد القائم، سند و ابتداي روايت از اين قرار است:
حدثنا ابوالحسن علي بن موسي بن احمدبن ابراهيم بن محمدبن عبدالله بن موسي بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن ابيطالب، عليهم‌السلام، قال: وجدت في كتاب أبي، رضي الله عنه، قال: حدثنا محمدبن احمد الطوال عن أبيه عن الحسن بن علي الطبري عن أبي جعفر محمد بن الحسن بن علي بن ابراهيم بن مهزيار قال: سمعت أبي يقول: سمعت جدي علي بن ابراهيم بن مهزيار يقول: كنت نائماً في مرقدي: إذ رأيت في ما يري القائم قائلاً يقول لي: حج فإنّك تلقي صاحب زمانك الخ...(11)
البته شيخ صدوق در جاي ديگر اين كتاب با سندي ديگر قصه تشرف
را به ابراهيم برادر علي بن مهزيار نسبت ميدهد با اين سند:
حدثنا محمد بن موسي المتوكل، رضي الله عنه قال: حدثنا عبدالله بن جعفر الحميري عن ابراهيم بن مهزيار قال: قدمت مدينة الرسول، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، فبحثت عن أخبار آل ابي محمد الحسن بن علي، عليهماالسلام، الأخير فلم أقع علي شيء منها فرحلت منها إلي مكه مستبحثا عن ذلك...(12)
همه علماي رجال و تراجم وكالت و سفارت او را از سوي امام جواد، عليهالسلام، و امام هادي، عليهالسلام، مورد تأكيد قرار داده و هيچكدام به وكالت آن جناب از سوي امام حسن عسكري، عليهالسلام، تصريح ننموده است
بنابر نقل كتابهاي معتبر، آن كسي كه در زمان غيبت امام زمان، عليهالسلام، خدمت آن حضرت رسيده شخصي به نام علي بن ابراهيم بن مهزيار يعني برادرزاده علي بن مهزيار بوده است.
احتمال دارد كه قصه مذكور در دو حديث فوق مربوط به يك نفر باشد، ولي اشتباهاً به جاي علي بن ابراهيم بن مهزيار، ابراهيم بن مهزيار ذكر شده و منشأ اين اشتباه ممكن است اشتباه راويان يا نساخ باشد. كما اينكه احتمال تعدد هم ميرود به اين معني كه اين قصه هم براي پدر و هم براي پسر اتفاق افتاده باشد. ولي اين دو روايت منقول در كمالالدين داراي اشكال مهمي است و آن اينكه در آنها به وجود برادري به نام موسي براي امام زمان، عليهالسلام، اشاره شده، در حالي كه اجماع شيعه بر اين معني قائل شده كه امام زمان، عليهالسلام، يگانه فرزند امام عسكري، عليهالسلام، است. بنابراين هر دو روايت از حيث اضطراب در متن از اعتبار ميافتند.
ب) كتاب الغيبة شيخ طوسي (م 460 ق.)، سند و ابتداي حديث در اين كتاب از اين قرار است:
(و أخبرنا) جماعة عن التلعكبري عن احمد بن علي الرازي عن علي بن الحسين عن رجل - ذكر أنّه من أهل قزوين لم يذكر اسمه - عن حبيب بن محمدبن يونس بن شاذان الصنعاني )قال( دخلت إلي علي بن ابراهيم بن مهزيار الأهوازي فسألته عن آل ابي محمد، عليهالسلام، فقال: يا أخي لقد سألت عن أمر عظيم، حججت عشرين حجة كلّاً أطلب به عيان الإمام فلم أجد إلي ذلك سبيلاً، فبينا أنا ليلة نائم في مرقدي إذ رأيت قائلاً يقول: يا علي بن إبراهيم قد أذن الله لي في الحج فلم اعقل ليلتي حتي أصحبت فأنا مفكر في أمري أرقب الموسم ليلي و نهاري. فلمّا كان وقت الموسم أصلحت أمري و خرجت متوجهاً نحو المدينة...(13)
ج) دلايل الإمامة، تأليف محدث كبير محمد بن جريربن رستم طبري صغير از علماي قرن پنجم هجري، سند و ابتداي حديث از اين قرار است:
و روي ابوعبدالله محمد بن سهل الجلودي، قال: حدثنا ابوالخير احمد بن محمد بن جعفر الطائي الكوفي في مسجد ابي ابراهيم موسي بن جعفر، عليهالسلام، قال، حدثنا محمدبن الحسن بن يحيي الحارثي، قال: حدثنا علي بن ابراهيم بن مهزيار الأهوازي، قال: خرجت في بعض السنين حاجاً اذ دخلت المدينة و أقمت بها أياماً أسأل و استبحث عن صاحبالزمان فما عرفت له خبراً، و لا وقعت عليه عين...(14)
لازم به توضيح است كه در روايت كتاب الغيبة و نيز
دلايلالامامة اشاره به وجود شخصي به نام موسي به عنوان برادر امام زمان، عليهالسلام، نشده است.
در هر حال بر اساس روايتهاي مذكور، آن كسي كه عصر غيبت امام زمان، عليهالسلام، را درك كرده و خدمت آن حضرت رسيده علي بن مهزيار نبوده است، بلكه علي بن ابراهيم بن مهزيار و يا پدرش ابراهيم بن مهزيار بوده است.
منشأ شبهه
اما اين شبهه (انتساب تشرف علي بن مهزيار خدمت امام زمان، عليهالسلام) از كجا ناشي شده است؟
به نظر ميرسد منشأ شيوع شبهه مذكور نسخه ديگري است از كتاب كمالالدين شيخ صدوق كه در آن بر اثر اشتباه راويان يا نساخ نام علي بن مهزيار برده شده است. اگر نگوييم كه راوي عمداً علي بن ابراهيم را به جدش يعني مهزيار نسبت داده و مقصودش علي پسر مهزيار نبوده، بلكه علي نوه مهزيار بوده است.
نسخه مذكور همان نسخهاي است كه مورد استناد علامه مجلسي در بحارالانوار قرار گرفته است. البته علامه مجلسي بعد از ذكر اين قصه كه در آن تشرف به علي بن مهزيار نسبت داده شده، تحت عنوان بيان آن قصه را مورد نقد قرار داده و ترجيح نموده كه علي بن مهزيار خدمت امام زمان نرسيده بلكه متشرف، برادرزاده او علي بن ابراهيم بن مهزيار بوده است.
اما گويا كساني كه اين قصه را از بحارالانوار خوانده و براي مردم نقل كردهاند ملتفت توضيحات علامه مجلسي نشدهاند و از آنجا كه داستانهاي تشرف اوليا به محضر امام زمان، عليهالسلام، نزد شيعيان از جذبه معنوي خاصي برخوردار است، اين داستان به نام علي بن مهزيار به شهرت تامي رسيده است. مخصوصاً كه خطباي نامداري هم آن قصه را در منابر نقل نمودهاند.
براي تأييد نظري كه توضيح داده شده است، مناسبت دارد، به نقل نظريات سه شخصيت از خبرگان حديث و رجال درباره اين شبهه بپردازيم.
نظريه علامه مجلسي
علامه مجلسي در بحارالانوار پس از نقل قصه از كتاب كمالالدين شيخ صدوق - همانطور كه گذشت - آن حديث را مورد نقد قرار داده و ترجيح نموده كه متشرف علي بن ابراهيم بن مهزيار بوده است.
متن كلام علامه مجلسي از اين قرار است:
ثم اعلم أنّ اختلاف اسماء رواة هذه القصّة يحتمل أن يكون اشتباهاً من الرواة أو يكون، وقع لهم جميعاً هذه الوقائع المتشابهة و الاظهر أن علي بن مهزيار هو علي بن ابراهيم بن مهزيار نسب إلي جده و هو ابن اخي علي بن مهزيار المشهور اذ يبعد إدراكه لهذا الزمان... و أمّا خبر ابراهيم فيحتمل الإتحاد و التعدد و إن كان الإتحاد أظهر باشتباه النساخ و الرواة... ثمّ اعلم أنّ اشتمال هذه الاخبار علي أنّ له، عليهالسلام، أخاً مسمي بموسي غريب.(15)
نظريه محقق خوئي
ايشان ذيل شرح حال علي بن مهزيار مينويسد:
و من الغريب أنّ بعضهم توهّمَ بقاءه إلي زمان الغيبة أيضاً و ذلك بتخيل أنّ علي بن مهزيار، هو علي بن ابراهيم بن مهزيار المتقدم الذي تشرف بخدمة الامام الحجة سلامالله عليه، و هذا التوهم بمكان من الفساد فإنّك قد عرفت أنّ قصة تشرف علي بن مهزيار بخدمة الإمام، عليهالسلام، غير ثابتة، و علي تقدير الثبوت فهو ابن مهزيار، لانفسه، و قد صرّح الصدوق في المشيخة و النجاشي و الشيخ في ذكر طريقهما بأنّ ابراهيم بن مهزيار أخو علي بن مهزيار.(16)
شگفتانگيز اين است كه برخي توهم نمودهاند كه علي بن مهزيار تا زمان غيبت امام زمان، عليهالسلام، باقي مانده است. با اين تخيل كه علي بن مهزيار همان علي بن ابراهيم بن مهزيار است كه ذكر او گذشت و علي ابن ابراهيم همان كسي بود كه به خدمت امام زمان، عليهالسلام، تشرف حاصل كرد. بطلان اين توهم آشكار است، زيرا قبل از اين گفته شد كه قصه تشرف علي بن مهزيار به خدمت امام زمان، عليهالسلام، ثابت نيست و بر فرض ثابت
بودن، او پسر مهزيار است نه علي بن مهزيار. شيخ صدوق و نجاشي هم تصريح نمودهاند كه ابراهيم بن مهزيار برادر علي بن مهزيار است.
نظريه علامه شوشتري
ايشان در باب علي بن ابراهيم بن مهزيار اين قصه را به نقل از كمالالدين شيخ صدوق و كتاب الغيبة شيخ طوسي و دلايلالامامة طبري ذكر ميكند و مضمون خبر كتاب الغيبة را ترجيح ميدهد.
عبارت وي اينچنين است:
في خبر رواه غيبة الشيخ و الكتاب المعروف بدلايل الطبري رؤيته الحجة، عليهالسلام، في خبر طويل، و بدله الاكمال في خبر ب علي بن مهزيار علي نقل البحار من الاكمال و لكن الذي وجدت في الاكمال عدم التبديل، نعم بدله خبر آخر ب ابراهيم بن مهزيار و مضمون خبر الغيبة أصحّ.(17)
نويسنده مذكور در باب علي بن مهزيار ضمن انتقاد از مصنف يعني مرحوم مامقاني در كتاب تنقيحالمقال به خاطر اشتباهي كه در اين زمينه از وي رخ داده و قائل به تشرف علي بن مهزيار شده، بشدت اين قصه را به خاطر تقدم زمان فوت علي بن مهزيار بر زمان غيبت رد ميكند، بلكه حتي قصه تشرف ابراهيم يا فرزندش علي را مورد اشكال قرار ميدهد (بخاطر وجود اشاره به برادري براي امام زمان، عليهالسلام) و آن را مجعول ميداند.
اما همانطور كه گفته شد اين اشكال در روايت كتاب الغيبة شيخ طوسي و كتاب دلايلالامامة طبري وجود ندارد. بنابراين اشكالي ندارد كه ما قصه تشرف را به استناد اين دو كتاب به علي بن ابراهيم بن مهزيار نسبت دهيم. كمااينكه خود شيخ شوشتري روايت كتاب الغيبة را صحيح و بلكه اصح دانسته است.
عبارت حاج شيخ شوشتري چنين است:
ثُمّ إنّ المصنف خبط و خلط في كون علي بن مهزيار هذا علي بن ابراهيم بن مهزيار نسبت إلي جده تجوراً. و إنّه بقي إلي زمان الغيبة إستنادا إلي أخبار روي الإكمال خبرين منها في رؤية علي بن ابراهيم بن مهزيار و ابراهيم بن مهزيار الحجة، عليهالسلام، علي نقل البحار للخبر الاول عن الإكمال؛ و الا فالذي وجدنا في الإكمال في خبره الأوّل علي بن ابراهيم بن مهزيار و روي الغيبة خبراً في رؤية علي بن ابراهيم بن مهزيار مع أن خبري الإكمال موضوعان - كما حققناء في ابراهيم بن مهزيار لتضمنهما وجود أخ للحجة، عليهالسلام، غائب معه، و كيف! و لم يقل أحد فيه و لا في أخيه ابراهيم كون مهزيار جده و كيف و قدمات هذا في حياة العسكري، عليهالسلام، فروي الكافي، في باب بعد باب حج مخالفه - عن ابراهيم بن مهزيار قال: كتبت إلي أبي محمد، عليهالسلام، إنّ مولاك علي بن مهزيار أوصي أن يحجّ عنه من ضيعة صير ربعها لك في كلّ سنة حجة...(18)
پاسخ به يك سؤال درباره مدفن علي بن مهزيار
در پايان براي تكميل اين بحث لازم است به يك سؤال پاسخ داده شود.
سؤال اين است كه:
از كجا معلوم است اين آرامگاه موجود در اهواز مربوط به علي بن مهزيار است؟ شايد اين آرامگاه از آن علي بن ابراهيم بن مهزيار است. يعني همان كسي كه خدمت امام زمان، عليهالسلام، مشرف شده و مردم اشتباهاً او را به نام علي بن مهزيار ميخوانند.
جواب اينست كه:
اولاً: نه تنها مردم اين آرامگاه را مربوط به علي بن ابراهيم بن مهزيار نميدانند، بلكه در هيچ كتاب معتبري به اين مطلب اشاره نشده است (تا جايي كه تحقيق و تتبع شده است.)
ثانياً: آنچه را كه خواص و عوام اهواز اباً عن جد بر زبان ميرانند اين است كه اين آرامگاه مربوط به علي بن مهزيار است و شكي نيست كه شهرت مردمي مادامي كه دليل قويتري بر خلاف آن نباشد ميتواند دليل انتساب آرامگاه به شخص خاصي باشد.
ثالثاً: بر اساس حديثي كه علامه مجلسي در بحارالانوار از تهذيب شيخ طوسي نقل نموده، آمده است كه علي بن مهزيار نامهاي به امام جواد، عليهالسلام، نوشته و در آنجا
از كثرت وقوع زلزله در اهواز شكايت كرده و گفته است:
آيا اجازه ميدهيد از اهواز به جاي ديگر كوچ كنم؟
امام جواد، عليهالسلام، در جواب فرمودند:
از آنجا نرويد، بلكه روزهاي چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه را روزه بگيريد و غسل كنيد و جامههايتان را پاكيزه نماييد و در روز جمعه به صحرا برويد و از خداوند بخواهيد (دعا كنيد) كه خداوند زلزله را از شما دفع كند.
علي بن مهزيار ميگويد:
بر طبق دستورالعمل امام جواد، عليهالسلام، عمل كرديم، آنگاه زلزلهها ساكت شد.
متن حديث چنين است:
التهذيب: روي علي بن مهزيار قال: كتبت إلي أبي جعفر و شكوت إليه كثرة الزلازل في الأهواز و قلت:تري لي التحول عنها؟ فكتب، عليهالسلام، لا تتحولوا عنها، و صوموا الأربعاء و الخميس و الجمعة و اغتسلوا و طهروا ثيابكم و ابرزوا يوم الجمعة را أدعوا الله فانه يدفع عنكم. قال: ففعلنا فسكنت الزلازل.
از نهي امام جواد، عليهالسلام، كه فرمود: لا تتحولوا استفاده مي‌شود كه امام، عليهالسلام، علي بن مهزيار را از نقل مكان به جاي ديگر نهي فرموده است و با توجه به تقيد و تشرع علي بن مهزيار و اطاعت دقيق او از اوامر و نواهي ائمه، عليهم‌السلام، بعيد به نظر ميرسد كه علي بن مهزيار به جاي ديگر نقل مكان كرده باشد و در تاريخ هم نيامده است. بنابراين با توجه به اينكه ايشان ساكن اهواز بوده، عليالقاعده در همان شهر هم مدفون شده و بعيد است كه با وجود جلالت و بزرگي مقام علي بن مهزيار قبر او مخفي بماند، اما قبر برادرزادهاش آشكار گردد.
ضمناً از اين حديث هم موقعيت ويژه علي بن مهزيار نزد امام جواد، عليهالسلام، استفاده مي‌شود و هم يكي از كرامات او يعني به بركت دعاي او زلزله از اهواز برداشته شده و از آن زمان تاكنون در هيچ تاريخي نيامده و شنيده نشده كه زلزله مخربي اهواز را لرزانده باشد.
رابعاً: محدث قمي در كتاب منتهيالامال ذيل زندگاني امام جواد، عليهالسلام، در شرح حال اصحاب آن حضرت آورده است:
بدانكه قبر علي بن مهزيار، رضياللهعنه، در اهواز است و بقعه دارد و زيارتگاه است.(19)
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. ر.ك: رجال نجاشي، ج2، ص74، چاپ دارالاضواء بيروت؛ رجال كشي، ص449، ش1038؛ رجال شيخ طوسي، ص360، چاپ جامعه مدرسين حوزه علميه قم؛ ابضاح الاشتباه، علامه حلي، ص216، چاپ جامعه مدرسين؛ هداية المحدثين الي طريقة المحدثين كاظمي، ص119، چاپ كتابخانه آيةالله مرعشي نجفي؛ خلاصة الاُقوال في معرفة الرجال، علامه حلي، ص175، چاپ نشر الفقاهه قم؛ مجالس المؤمنين، قاضي نورالله شوشتري، ج1؛ منتهيالامال، شيخ عباس قمي، ج2، ص240؛ قاموس الرجال، علامه شيخ شوشتري، ج7، ص583، چاپ جامعه مدرسين؛ معجم رجالالحديث، محقق خوئي، ج12، ص192، مفاخر اسلام، علي دواني، ج1، ص107؛ الاعلام، خيرالدين زركلي، ج5، ص25.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. النساب، ابيسعيد عبدالكريم بن محمد بن منصور تميمي سمعاني، ج1، ص231، چاپ مؤسسه الكتب الثقافية، بيروت.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. مفاخر اسلام، علي دواني، ج2، ص66.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. همان، ص44.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. مفاخر اسلام، ج1، ص123.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. من لا يحضره الفقيه، شيخ صدوق، ج1، ص3 (مقدمة المصنف)، چاپ جامعه مدرسين.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. الاعلام، خيرالدين زركلي، ج5، ص25.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. مفاخر اسلام، ج1، ص120.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9. فروع كافي، ج4، ص310.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10. معجم رجال الحديث، ج2، ص198.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11. كمالالدين و تمامالنعمة، ج2، ص465، چاپ جامعه مدرسين قم.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. همان، ص445.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13. كتاب الغيبة، شيخ طوسي، ص159، چاپ: مكنية نينوي الحديثه بتهران، ناصرخسرو مروي.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14. دلايلالامامة، طبري، ص539، چاپ مؤسسه بعثت، قم.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15. بحارالانوار، ج2، ص47 _46.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. معجم رجال الحديث، سيدابوالقاسم خوئي، ج12، ص198.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17. قاموسالرجال، شيخ محمدتقي شوشتري، ج7، ص263، چاپ جامعه مدرسين قم.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18. همان، ج7، ص587.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19. منتهيالامال، ج2، ص240.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑