عصر امام خميني

قسمت پنجم

مير احمدرضا حاجتي

اشاره: در شمارش و بررسي برخي از عوامل رويكرد ديني و معنوي انسان عصر حاضر، حقيقت‌جويي فطري و نياز ذاتي او به خداپرستي و يك جهان‌بيني الهي كه واقعيت وجودي او و جهان و هستي پيرامونش را به بهترين وجه براي او تفسير نمايد، در صدر عوامل و بعنوان اولين عامل برشمرده، مورد بررسي مختصري قرار داديم.

و حال احساس پوچي و سردرگمي معنوي و خلاء روحي ناشي از فقدان اين جهان‌بيني و اعتقاد واقعي به خداوند را به عنوان دومين عامل مورد بررسي قرار مي‌دهيم.

2. احساس پوچي و سردرگمي معنوي

هنگامي كه بشريت از منبع فياض تعاليم وحياني محروم گشت و از درك راز هستي و آفرينش و هدف زندگي بالتبع عاجز شد و عنان روح و فكر خود را به دست كوران عصا به دستي داد كه حتي از درك حقيقت حوادث پيرامون خود ناتوان بودند، شاهد تولد مولودي شوم و پليد بود كه در گذر زمان آن مولود تبديل و به هيولايي خطرناك شد، هيولايي كه امروزه براي بلعيدن حيات آدمي و آرامش فكري و روحي او و اميدواري او به زندگي و... چنگ و دندان نشان مي‌دهد.

و اين در حالي است كه بشر معاصر از اضطراب و احساس پوچي همه جانبه حاكم بر زندگي خود بشدت خسته و دلزده گرديده است. اضطراب، نيهيليسم و پوچ‌انگاري كشنده‌اي كه معلول سرسپردگي كامل انسان عصر ما بر تعاليم غيروحياني بلكه وحي ستيز و ضددينف افرادي همچون فرويد و فويرباخ و... مي‌باشد. همانها كه خدا را مخلوق مشكلات رواني انسان مي‌دانستند و قائل بودند كه گزاره‌هاي ديني معاني منطقي نداشته و تحقق‌پذير نيستند كه نتيجه عادي اين القائات چيزي نبود جز تصوير جهاني پوچ، بي‌هدف، خشك و بي‌روح و انزواي دين بعنوان منجي اصلي بشريت از صحنه تنظيم مناسبات و روابط اجتماعي و... جامعه، و در نهايت توليدات وسيع انسانهاي پوچ و بي‌هدف.

اوژن يونسكو نمايشنامه‌نويس 82 ساله مشهور فرانسوي در آخرين مصاحبه مطبوعاتي خود در پاسخ اين سؤال كه چه پيامي براي مردم

دنيا دارد؟ چنين مي‌گويد:

هيچ، سالها عمر كرده‌ام. سالها نوشته‌ام ولي هنوز نفهميده‌ام چرا به دنيا آمده‌ام و اين همه تلاشها براي چه بوده است؟ اكنون در آستانه خداحافظي با دنيا هستم بدون آنكه دلم بخواهد پيام و وصيت‌نامه‌اي از خود برجاي بگذارم.1

و آنگاه با حسرتي عميق چنين ادامه مي‌دهد:

يك عمر آزگار به نوشتن نمايشنامه پشت نمايشنامه ادامه دادم؛ چون نمي‌توانستم كار ديگري بكنم. اما هميشه حسرت اين را داشتم كه توانسته بودم كار ديگري بكنم... كاش استعدادش را داشتم كه راهب شوم... وقتي انسان جهتي روحاني ندارد من جهان برين را طلب مي‌كنم، مي‌كوشم تا خدا را بجويم...2

سخنان اوژن يونسكو در واقع نمادي از دغدغه‌هاي عميق انسان عصر جديد است؛ دغدغه‌ها و نگرانيهايي كه طمأنينه و آرامش را از او سلب كرده است.

روژه دوپاسكيه محقق سوئيسي در تفسير سرخوردگي و احساس پوچي انسان معاصر چنين مي‌نويسد:

با اعلام پوچي زندگي و هيچ بودن جهان، زندگي در روي زمين عملاً معني و مفهوم خود را از دست داده است. تمدن امروز غرب به انسان معاصر امكانات مادي گوناگوني داده است كه نسل گذشته خواب آن را هم نمي‌توانست ببيند، ولي چون در اين تمدن معني انسان مفقود و مجهول است از اين رو اميدها و آرزوهاي ژرف او ناديده و ناشناخته مانده است. همه اين امكانات مادي مانع از آن نيست كه انسان كنوني در سيه‌روزي و نااميدي فرو نرود.3

در واقع بخش مهمي از علل رويگرداني بشر از تعلقات زميني (به مراتب واقعي خود) و احساس نياز به نگاه ايماني به جهان را بايد در احساس وازدگي او نسبت به درخشش صوري مظاهر تمدن جديد و احساس عميق پوچي خود و دنياي پيرامونش و احساس رنجش فراوان از ارزش‌زدايي و هدف‌زدايي در زندگي او جستجو نمود.

اينها همان نگرانيهايي است كه انسان امروز را دچار يأس و بي‌هويتي و اضطرابي جانكاه نموده است.

يكي از صاحبنظران در اين باره مي‌گويد:

عصر اضطراب نامي است كه روانشناسان بر اين عصر نهاده‌اند، طبق آمار، در جهاني كه به آن فراتر از تجرد مي‌گويند، بسياري از تختهاي بيمارستاني ايالات متحده متعلق به بيماران رواني است.

ايشان در جهت بيان علت اين ابتلاء بزرگ كه گريبانگير اينگونه جوامع شده است، مي‌گويد:

امروز دنياي ما دچار قحطي تفسير معنوي از جهان و هستي است4.

همانگونه كه هفته‌نامه فرانسوي نوول آبزرواتور در تحليل از وضعيت فعلي جوامع صنعتي مي‌نويسد:

اكنون ميليونها نفر مردم جوامع صنعتي و پيشرفته و مصرفي جهان احساس خلاء مي‌كنند.5

نظريه‌پرداز معروف و سياستمدار كهنه‌كار آمريكايي، برژينسكي، هم در حكايت وضعيت كنوني دنياي غرب مي‌گويد:

خلاء اخلاقي تعبير دقيقتري از پوچي معنوي است كه بخش بزرگي از تمدن غرب را فرا گرفته است.6

خلاء معنوي ياد شده بشر عصر ما را به تنگ آورده است، پيشرفتهاي تكنولوژيك، فتح فضا، ارتقاي سطح رفاه، كشفيات بسيار سريع و وسيع علمي، سرگرميها و تفريحات متنوع و تبليغات رنگارنگ عصر مدرنيته، هيچكدام عنصر حياتي و ضروري اما از دست رفته آرامش روحي و رواني را چنانكه مطلوب بشر است به او باز نگردانده‌اند؛ چرا كه منبع فياض و اصلي عطا كننده اين عنصر به انسان تنها ايمان و اعتقاد به خداوند و سرسپردگي به دستورات و پيامهاي الهي است؛ همان اعتقادي كه انسان بر اثر هجوم فرمولها و نظريات بظاهر علمي و خداستيز، از موهبت وجودش محروم گشت.

در واقع ايدئولوژيهايي مانند ليبراليسم و ماركسيسم در چارچوب عقلانيت مدرن به تحميق اذهان و افكار انسانها پرداختند و در ساحت اين افكار باطل انسان با فراموش كردن خداوند دچار خودبنيادي به جاي خدابيني و فراموشي گوهر وجود خود گرديد و چيزي كه در اين ميان براي او به ارمغان آمد، اضطراب، سرگشتگي و خلاء معنوي بود و بس.

استاد شهيد مرتضي مطهري با اشاره به نشانه‌هاي هشياري بشر در اين زمينه مي‌نويسد:

امروزه همه دريافته‌اند كه عصر علم محض به پايان رسيده و يك خلاء

آرماني جامعه‌ها را تهديد مي‌كند.7

به تعبير ديگري:

در نظم جديد جهاني يك خلاء سياسي و ايدئولوژي در غرب به وجود آمده، در اين دوره ماركسيسم شكست خورده، ليبراليسم نيز حرفي براي گفتن ندارد و در واقع يك دوره خلاء ايدئولوژي پديد آمده.8

حتي مدافعان سرسخت ليبراليسم نظير فرانسيس فوكوياما9 نيز در مقاله جنجال‌برانگيز خود با عنوان آيا تاريخ به پايان رسيده است؟ كه پس از سقوط كمونيسم منتشر كرده است، خلاء رواني و پوچي معنوي را به عنوان ضعف اساسي غيرقابل انكاري در ايدئولوژي ليبراليسم مي‌داند.

آسيبهاي فردي و اجتماعي جوامع غربي

با توضيحاتي كه گذشت نسبتاً روشن شد كه با توجه به وجود اين خلاء آرماني و معنوي علاوه بر علت‌يابي بخشي از پديده رويكرد ديني انسان معاصر مي‌توان بسياري از آسيبهاي فردي و اجتماعي را كه امروزه در جوامع دين‌گريز خصوصاً غرب معاصر رخ نموده تفسير كرد.

روژه دوپاسكيه محقق سوئيسي در اين باره مي‌نويسد:

بنا بر گواهيهاي بسيار هر روز بر شمار جواناني كه بيماريهاي عصبي دارند و عدم تعادل روحي پيدا كرده‌اند و به انواع مخدرات معتاد شده‌اند در غرب (و در جهان امروز بطور كلي در كشورهايي كه به شيوه غرب زندگي مي‌كنند) پياپي افزوده مي‌شود...10

انساني كه از حداكثر قابليتهاي تكنولوژيك در جهت ارتقاء سطح استيلاي خود بر طبيعت بهره‌برداري نموده امروزه در مقابله با فشارها و آلام روحي و عصبي بسيار ضعيف و منفعل و آسيب‌پذير گرديده است.

روزنامه آلماني فرانكفورد رونه شاو طي گزارشي با اشاره به نمونه كوچكي از آثار خطرناك احساس بي‌هويتي و پوچي و از خودبيگانگي مي‌نويسد:

سالانه 12 هزار نفر در دانمارك اقدام به خودكشي مي‌كنند كه اين روند بشدت رو به افزايش است.11

اتحاديه مطالعات رواني ايتاليا اعلام نموده است:

ناراحتي عصبي به طور گسترده‌اي دامنگير جوانان اين كشور شده است.

بر اساس تحقيقات اين اتحاديه: 51/8 جوانان مورد پرسش طرح تحقيقاتي اين مركز عصبي، 48/9 دچار افسردگي و 25% در فكر خودكشي هستند، علاوه بر اين كميته اخلاق پزشكي ايتاليا نيز اعلام كرده است: سالانه هزار جوان خودكشي مي‌كنند. رئيس اين كميته با اشاره به آمار وحشتناك خودكشي فرياد برآورده كه:

پديده خودكشي در ميان نوجوانان و جوانان رو به افزايش است.12

روزنامه آمريكايي واشنگتن‌پست نيز طي گزارشي مي‌نويسد:

روند رو به رشد خودكشي در كشور ثروتمند فنلاند نگراني محققان غربي را كه پاسخي براي آن نمي‌يابند برانگيخته است.13

در گزارشي ديگر به نقل از شركت بيمه درماني كمونر (در مونيخ آلمان) مي‌خوانيم كه:

پرفسور كلاوس هورلمان سخنگوي مركز روانكاوي بهداري بيله‌فلد مي‌گويد: 30% از كودكان 12 تا 16 ساله در آلمان از فشارهاي روحي و رواني رنج مي‌برند.

وي معتقد است:

فشار رواني والدين بر كودكان از جمله دلايل اصلي گسترش اين نوع بيماريها در بين كودكان آلماني است.

در ادامه گزارش اين شركت بيمه درماني با اشاره به خسارت هنگفت ناشي از فشارهاي روحي و رواني موجود در جامعه آلمان چنين آمده است:

بروز بيماريهاي روحي در بين شهروندان آلماني خسارات اجتماعي و اقتصادي بزرگي به بار مي‌آورد به طوري كه سالانه سه ميليون مارك به خزانه عمومي آلمان خسارت مي‌زند. 11 ميليون روز كاري به هدر مي‌رود و منجر به بستري شدن افراد در مراكز درماني به ميزان 115 هزار روز مي‌شود.14

و روزنامه فرانسوي لوپاريزين طي گزارشي درباره پديده خودكشي در اين كشور مرفه اروپايي مي‌نويسد:

در فرانسه در هر 40 دقيقه يك نفر

خودكشي مي‌كند و خودكشي اولين عامل مرگ نزد جوانان 25 تا 34 ساله و دومين عامل مرگ نزد جوانان 14 تا 25 سال است.

در اين گزارش آمده است:

فرانسه با 12 هزار مرگ به دليل خودكشي و 160 هزار اقدام به خودكشي از جمله كشورهاي صدرنشين در اين زمينه قرار دارد و مرگ و مير به دليل خودكشي از مرگ و مير به خاطر تصادفات جاده‌اي بيشتر است.15

جهت تبيين هر چه بيشتر اين مدعا كه خلاء روحي و اعتقادي و رويگرداني از خداوند، دليل اصلي نابسامانيهاي روحي جوامع امروزي بويژه جوامع غربي بوده و بشر عصر حاضر دواي اصلي درد خود را در رويكرد مجدد به دين و مذهب مي‌بيند، گفتار يكي از استادان روانشناس كشورمان را در اين زمينه مورد توجه قرار مي‌دهيم. وي مي‌گويد:

سال گذشته براي ارايه سخنراني به يكي از كنفرانسهاي بين‌المللي كه در آمريكا برگزار شده بود، رفتم، يك مركز بهداشت رواني در دانشگاه سنت‌لويي كه از مراكز مهم و معروف دنيا مي‌باشد از من دعوت كرده بودند، بعد از اينكه صحبتها تمام شد كتابي را به من هديه كردند، اين كتاب جديداً چاپ شده و دو نفر از روانشناسان نامي از نويسندگان آن هستند، عنوان اين كتاب اين بود (عوامل فراموش شده در بهداشت رواني)، در اين كتاب، اين نويسندگان به كمك محققان ديگر به اين نتيجه رسيده‌اند كه: اگر بخواهيم بيش از 50% كساني را كه به عنوان بيمار رواني در بيمارستانها بستري شده‌اند درمان بكنيم ناگزير بايد از مذهب به عنوان مهمترين عامل در درمان بيماران رواني بهره‌مند شويم. و يافته‌هاي متعددي را ارايه كرده‌اند. در اين كتاب كه تمامش مستند است؛ مثلاً اينكه سكته‌هاي قلبي و بيماريهاي كه مربوط به حس ناامني است يا مربوط به اضطراب و افسردگي چه ميزان در افراد مذهبي موجود است و چه ميزان در افراد غيرمذهبي...، حداقل گفته‌اند كساني كه مثلاً هفته‌اي يكروز كليسا بروند و نماز بخوانند (به تعبير خودشان) از مشكلات كمتري برخوردار هستند، و اين چيزي است كه دنيا دارد به طرف آن برمي‌گردد.16

در نظر صاحبنظران منصفي كه از خودباختگي به دور بوده و تعصبات كور آنان را از نگرش شفاف به واقعيات جهان كنوني محروم ننموده است، شهروندان جوامع غربي در عين وصول به رفاه مادي و غوطه‌ور شدن در انواع لذات زميني و شهواني، امروزه بشدت محتاج درمان روحاني و تشنه درك معنويات آنهم با تعريف ديني و مذهبي آنند.

يكي از پزشكان ايراني كه بيش از 42 سال است كه مقيم كشور آلمان مي‌باشد، مي‌گويد:

كساني كه در غرب از نظر مادي از وضعيت خوبي برخوردار هستند هيچگاه نتوانسته‌اند خوشبختي را به تمام معني درك كنند، اينها بظاهر خوشبختند.

وي مي‌افزايد:

به نظر من بشر به معنويات احتياج دارد. بشر را نمي‌توان با ماشين مرسدس بنز و خانه زيبا خوشبخت كرد، اين خلاء معنوي در آمريكا و اروپا احساس مي‌شود، در شهر هامبورگ آلمان، شهري كه بيش از هر شهر اروپايي افراد ميليونر را در خودش جا داده مشكل فقدان معنويت روي تمامي جنبه‌هاي زندگي افراد تأثير منفي گذاشته است، مثالي در اين رابطه مي‌زنم: در آمريكا يكي از استادان دانشگاه بوستون به نام جونز لاينز كتابي را تحت عنوان آيا آمريكا قابل نجات است يا نه؟ نوشته كه به آلماني هم ترجمه شده است از آنجا كه سراسر اين كتاب انتقاد از وضعيت اجتماعي آمريكاست انتشار آن در آلمان چنان با استقبال مردم مواجه شد كه جلد دوم آن به محض انتشار كمياب شد، يكي از واقعيتهاي تلخي كه در جلد اول اين كتاب آمده اينست كه، يك نوجوان 16 ساله آمريكايي در دروان كودكي و نوجواني‌اش تا اين سن (16 سالگي) شاهد 18 هزار مورد قتل، 8 هزار مورد تجاوز جنسي و... در تلويزيون بوده است. اين وضعيت كه در اين كتاب ترسيم شده در مورد همه كشورهاي غربي صدق مي‌كند.

ايشان در ادامه اضافه مي‌كنند:

اين واقعاً پيام بزرگي است براي كساني كه فكر مي‌كنند اگر به كشورهاي غربي بروند خوشبخت خواهند شد، در جوامع غربي انسانها از نظر امكانات رفاهي به حد اشباع رسيده‌اند اما دچار خلاء معنوي شده‌اند.17

در هر صورت موضوع رنج‌آور و آزاردهنده خلاء اعتقادي و معنوي امروز به موضوع مهمي تبديل گشته است كه توجه انديشمندان و نخبگان جهان ما بالاخص، متفكران ديار غرب را به خود جلب نموده است. رودي دوم رئيس مركز مطالعات جهان سوم كشور بلژيك مي‌گويد:

مردم در غرب خواهان معني دادن به زندگي خود هستند:18

بنجامين اسپاك، روانشناس معروف غربي در اعتراف به اين امر در يكي از جديدترين آثار خود مي‌نويسد:

به نظر من جامعه ما بشدت از فقدان ارزشهاي معنوي رنج مي‌برد.19

يا دكتر برني ميگل نويسنده غربي در اين ارتباط مي‌گويد:

مردم (در غرب) جداً تشنه مباحث معنوي و به دنبال يافتن معني زندگي هستند.20

چنانكه كريستين بونو محقق تازه مسلمان فرانسوي در اين باره اظهار مي‌دارد:

جوامع غربي از حرفهاي سياسي و اقتصادي خسته شده‌اند آنها تشنه معنويت هستند.21

در نتيجه ما هم مانند آن نويسنده فقيد معتقديم كه:

امروزه زندگي براي مردم غرب با آنهمه پيشرفت علمي، جز يك حركت آلي و ماشيني چيز ديگري نيست. همه بصورت آلت و پيچ و مهره يك ماشين بزرگ و سترگ درآمده‌اند و از اين روست كه زندگي در غرب روزبروز بي‌روحتر و خشكتر از پيش مي‌شود و بر دامنه خودكشيها و آدمكشيها و تباهي‌ها و تبهكاريها افزوده مي‌گردد.

وي در ادامه تأكيد مي‌كند:

غرب در فريفتگي نسبت به علوم تجربي، بعد معنوي انسان را از ياد برده است امروز از هر لحاظ به بن‌بست رسيده است و حتي همان علوم تجربي با پيامدهاي تكنولوژيك و افزارگرانه آن و رفاه گسترده‌اش انسانها را نه تنها خوشبخت نساخته بلكه روزبروز تيره‌روزتر گردانيده است.

ايشان هم چنانكه ما در سطور سابق اشاره كرديم با بيان علت اصلي ابتلائات امروزين جوامع غربي (بلكه غرب فكري) مي‌نويسد:

غرب كليد اصلي را گم كرده و براي باز كردن قفل اين مسايل، كليدي را كه به اين قفل نمي‌خورد به كار مي‌برد. پاسخ همه اين پرسشها (انسان كيست؟ زندگي چيست؟...) را نه علم و نه فلسفه بلكه دين مي‌دهد...22

و اين حقيقتي است كه حضرت امام خميني، قدّس‌سرّه، در عصر خود توجه بشريت را به آن منعطف كرد و او را به سوي سعادت واقعي رهنمون گشتند. رهبر بصير و حكيم انقلاب اسلامي حضرت آيةالله خامنه‌اي در اين باره مي‌فرمايند:

توجه و عشق به خداوند به زندگي معني مي‌بخشد و خلاءهاي روحي زندگي بشر را پر مي‌كند و موفقيت در همه ميدانهاي زندگي بشر را به همراه مي‌آورد و علت اينكه در كشورهايي

نظير آمريكا هيچ چيز حتي پول، قدرت نظامي و علم نتوانست خوشبختي و آسودگي روحي و رواني به دنبال بياورد. همين بيگانگي با خداوند و معنويت است.23

سيد شهيدان اهل قلم سيد مرتضي آويني هم با نگاهي عميق به چشم‌انداز تابناك پديده معنويت‌گرايي انسان معاصر مي‌نويسد:

با رويكرد دوباره انسان به عالم معني خلاء دروني بشر كه ناشي از بي‌ايماني است، برطرف خواهد شد.24

بسياري از نخبگان و انديشمندان جوامع صنعتي در جهت ريشه‌يابي حوادث تلخي كه ساختار زندگي اينگونه جوامع را متزلزل نموده با بررسي علل و عوامل رويكرد معنوي مذهبي مردمان اين جوامع، همانند تحليلگر روزنامه آلماني دي‌ولت چنين اظهار مي‌دارند كه:

گروههاي مذهبي امنيت دروني بشر را تأمين مي‌كنند.25

و در ادامه اضافه مي‌كند:

براي مردم تشنه به تعاليم مذهبي هر كلمه انجيل به منزله كشتي نجاتي در اقيانوس كثرت‌گرايي است. از اين رو جاي تعجب نيست اگر گروههاي بنيادگرايي مسيحي با اقبال چشمگيري در كشورهاي غربي روبرو شوند.

چنانكه دكتر جرج كري سراسقف اعظم كليساي كانتربري انگليس مي‌گويد:

شهروندان انگليسي دچار نوعي خلاء روحي هستند كه تنها از طريق آموزشهاي مذهبي مي‌توان آن رإ؛ برطرف كرد.26

البته بايد متذكر شد كه خلاء معنوي و روحي بشر تنها در سايه تعاليم اسلام مبدل به اطمينان و آرامش واقعي مي‌گردد. با كندوكاو در اظهارات تازه‌مسلماناني كه مدتهاي مديدي با تعاليم وحياني بيگانه بوده‌اند بر صحت ادعاي فوق بيشتر واقف مي‌شويم:

كت استيونس خواننده مشهور انگليسي كه بتازگي با ترك پيشه خوانندگي، اسلام را اختيار نموده با بيان علل مسلمان شدن خود مي‌گويد:

من در عصر تلويزيون و سفرهاي فضايي و توسعه برق‌آساي صنعتي در لندن بزرگ شدم و در دنياي پيشرفته غربي زندگي مي‌كردم، من سالها هر چيزي را كه هر انساني آرزويش را دارد در اختيار داشتم اما هميشه احساس خلاء در زندگي خود مي‌كردم...

سعي مي‌كردم از طريق الكل و سيگار خودم را تسلي دهم اما... (موفق نشدم)... به فلسفه شرق و مذهب بودا و تمركز حواس و يوگا روي آوردم. اين اولين قدم من براي پيدا كردن حقيقت بود كه در نهايت مي‌بايست به اسلام خاتمه پيدا كند.27

پي‌نوشتها: