محسن حيدري
ابوالحسن علي بن مهزيار دورقي اهوازي از برجستهترين فقها و محدثان نامدار جهان تشيع و رهبران فكري و اجتماعي شيعه در خطه خوزستان در نيمه اول قرن سوم هجري بود. وي افتخار مصاحبت و تلمذ نزد چند امام معصوم از ائمه اهلالبيت، عليهمالسلام، يعني حضرت علي بن موسيالرضا، عليهماالسلام، محمد بن عليالجواد، عليهماالسلام، علي بن محمدالهادي، عليهماالسلام، و احتمالاً حسنالعسكري، عليهالسلام، را داشت. و از سوي حضرت جوادالائمه، عليهالسلام، و امام هادي، عليهالسلام، سمت وكالت و سفارت، و نزد آن امامان همام منزلتي بسيار بزرگ يافت. و در مدح و تمجيد او توقيعات بينظيري از ائمه، عليهمالسلام، صادر گرديد. بديهي است كه وي آن منزلت شايسته را بر اثر خلوص در اعتقاد، ولايتپذيري، دقت در انجام تكاليف الهي و ارائه خدمات علمي و ديني همچون هدايت مردم و تأليف كتب و نشر تفسير و فقه و حديث به دست آورده است.
بر اين اساس عموم علماي رجالي و تراجم موقعيت ممتاز او را از حيث وثاقت، تفقه، وجاهت و محبوبيت نزد ائمه، عليهالسلام، تأليف كتب و ديگر فضائل و كراماتي كه از وي مشاهده يا مسموع گرديده ستودهاند، و همگي برآنند كه كسي كوچكترين خدشهاي بر شخصيت والاي ايشان وارد نكرده است.(1)
شيعيان بويژه مردم اهواز در طول تاريخ غيبت صغري و كبري مقام او را ارج نهاده و مرقدش را به مثابه ملجأ و پناهگاهي معنوي براي عموم مؤمنين زيارت مينمايند. خوشبختانه بعد از پيروزي انقلاب
ابوالحسن علي بن مهزيار دورقي اهوازي از برجستهترين فقها و محدثان نامدار جهان تشيع و رهبران فكري و اجتماعي شيعه در خطه خوزستان در نيمه اول قرن سوم هجري بود.
از سوي حضرت جوادالائمه عليهالسلام، و امام هادي، عليهالسلام، سمت وكالت و سفارت، و نزد آن امامان همام منزلتي بسيار بزرگ يافت. و در مدح و تمجيد او توقيعات بينظيري از ائمه، عليهمالسلام، صادر گرديد.
همه ملت ايران وامدار دو مجموعه انساني هستند براي تشيع، يكي اهواز است، يكي جبل عامل.
اسلامي اهتمام شاياني نسبت به آرامگاه علي بن مهزيار در اهواز مبذول شده و براي بزرگداشت اين شخصيت جاودانه كنگرهاي تشكيل گرديده است.
در اين مقال پس از اين مقدمه به ذكر دو محور از ابعاد شخصيت عليبن مهزيار، رضواناللهعليه، اشارهوار اكتفا ميشود.
الف) نقش تاريخي علي بن مهزيار در احياء ميراث فرهنگي شيعه.
ب) نقد شبهه تشرف علي بن مهزيار به محضر امام زمان، عليهالسلام.
نقش تاريخي علي بن مهزيار در احياء ميراث فرهنگي شيعه
مقام معظم رهبري حضرت آيةالله خامنهاي در سفر تاريخيشان به خوزستان در اسفند ماه 1375 در ديدار عمومي با مردم اهواز فرمودند:
همه ملت ايران وامدار دو مجموعه انساني هستند براي تشيع، يكي اهواز است، يكي جبل عامل.
شكي نيست كه اين كلام حكيمانه نياز به تبيين و تحليل دارد و يكي از محورهايي كه در ارتباط با تفسير آن بايد مورد توجه قرار گيرد، نقشي است كه توسط بزرگاني از شيعيان اهوازي در زمينه احياء ميراث فرهنگي اهلالبيت، عليهمالسلام، ايفاء گرديده است. زيرا اهواز بنا بر نوشته مورخ مشهور، سمعاني (م569 ق.):
يكي از شهرهاي مشهور و مملو از دانشمندان، پيشوايان ديني، بازرگانان و متمولين بومي و غير بومي بوده است.(2)
طبيعي است كه به ميمنت اقامت پر بركت هر چند كوتاهمدت امام رضا، عليهالسلام، در اهواز، و نيز وجود شخصيتهاي بارز شيعي از قبيل عبدالله بن نجاشي فرماندار اهواز و وكيل امام صادق، عليهالسلام، در آن سامان، حسن بن سعيد و حسين بن سعيد (دندان) اهوازي، علي بن مهزيار و ابن سكيت و ديگران علاوه بر عوامل ديگري همچون مهاجرت و يا تبعيد جمع زيادي از شيعيان كوفه به آن نواحي، مذهب رائج و غالب مردم اهواز از همان ازمنه پيروي از مكتب اهلالبيت، عليهمالسلام، بود. در حاليكه در آن قرون به استثناي قم و چند شهر ديگر، مذهب تشيع در اكثر شهرهاي ايران در اقليت بوده است.
در آن برهه تاريخي عالمان سترگ اهوازي نقشي در خور تحسين در راستاي نشر و گسترش تشيع به شهرهاي ديگر ايران داشتند. در ميان اينها سه شخصيت گرانقدر يعني حسن بن سعيد (م250- 240 ق.) حسين بن سعيد (م250 يا 254 ق.) و علي بن مهزيار (م254 ق.) از برجستگي خاصي برخوردار بودند.
اينان پس از سيراب شدن از منبع علم و حكمت و استفاضه مستقيم و بلاواسطه از چهار امام معصوم، عليهالسلام، و نيز بهرهگيري از
شاگردان ديگر ائمه، عليهمالسلام، از جمله تني چند از اصحاب اجماع و بويژه با استفاده از اصول اربعمائة كه توسط شاگردان امام صادق، عليهالسلام، بصورت پراكنده تدوين شده بود. با تبويب و دستهبندي و تهذيب نمودن آن اصول متفرق و با توشههاي ديگري كه از خرمن معرفت برداشته بودند، كتابهاي فقهي، عقيدتي، اخلاقي، تفسيري و تاريخي منظم و متقني تأليف و منتشر ساختند.
بطور مثال حسن بن سعيد پنجاه كتاب(3) حسين بن سعيد سي كتاب(4) و علي بن مهزيار علاوه بر سي كتاب مشابه كتب حسين بن سعيد، ده كتاب ديگر به نامهاي حروفالقرآن، كتابالقائم، عليهالسلام، كتاب انبياء، كتاب نوادر، كتاب وفات ابوذر، كتاب اسلام سلمان فارسي، كتاب خصال، كتاب حديثالاشعريه، كتاب رسائل علي بن اسباط و كتاب حديث بدر، يعني مجموعاً چهل كتاب تأليف نمودهاند.
كتابهاي علي بن مهزيار كه در عناوين با كتابهاي حسين بن سعيد مشابه و مشترك است عبارتند از: وضو، صلاة، زكاة، صوم، حج، طلاق، حدود، ديات، تفسير، فضائل، عتق و تدبير، تجارات و اجارات، مكاسب، مثالب، دعا، تجمل و مروت، مزار، رد بر غلات، وصايا، مواريث، خمس، شهادات، فضائلالمؤمنين و برهم، ملاحم، تقيه، صيد و ذبائح، زهد، اشربه، نذور و ايمان و كفارات، بشارات، النكاح.(5)
كتابهاي فوق از اصليترين و عمدهترين كتابهائي بوده كه مورد استناد اصحاب كتب اربعه قرار گرفته است.
كتب اربعه كه عبارت است از:
1- كافي، تأليف محمد بن يعقوب كليني (م329 ق.)
2- من لا يحضرهالفقيه، تأليف محمد بن علي بن بابويه قمي، شيخ صدوق (م381 ق.)
3 و 4- تهذيب و استبصار تأليف محمد بن حسن، شيخ طوسي (م460 ق.)
اين كتب كه از اوايل غيبت كبري تاكنون به عنوان معتبرترين و اصليترين مجامع حديث شيعه كه حاوي فرهنگ تشيع اعم از فقه و اخلاق و تفسير ميباشند، مورد استفاده و مراجعه عموم دانشمندان شيعه و همه كساني كه خواهان آشنائي با مكتب اهلبيت، عليهالسلام، بودهاند قرار گرفته است. مؤلفان آنها عمدتاً از كتابهاي آن سه بزرگوار اهوازي استفاده نمودهاند. زيرا فاصله زماني بين مؤلفان كتب اربعه و كتابهاي تأليف شده توسط شاگردان ائمه بخصوص اصول اربعمائه حدود 200 الي 300 سال بوده و در اين فاصله بسياري از نسخههاي اصلي اصول اربعمائه معدوم يا مفقود شده بود، اما بحمدالله كتابهاي بزرگان اهوازي آن خلاء را پر نمود و اصحاب كتب اربعه با عنايت به اعتمادي كه به آنها داشتند اصول اربعمائه و ديگر احاديث را از آن
كتابهاي تأليف شده توسط حسن و حسين بن سعيد و علي بن مهزيار كه حاوي اصول اربعمائه هم بوده گرفتند.
مثلاً شيخ صدوق در مقدمه كتاب گرانسنگ من لا يحضره الفقيه اينچنين نوشته است:
و جميع ما فيه مستخرج من كتب مشهورة، عليهاالمعول و اليهاالمرجع، مثل كتاب حريزبن عبداللهالسجستاني و كتاب عبيدالله بن علي الحلبي و كتب علي بن مهزيار الاهوازي، و كتبالحسين بن سعيد و نوادر احمدبن محمد بن عيسي و كتاب نوادرالحكمة و...(6)
حال با توجه به مطلب فوق اگر فرض شود كه آن شخصيتهاي گرانقدر اهوازي نبودند و يا آن ذخيرههاي علمي را براي اصحاب كتب اربعه نمياندوختند ميتوان تصور كرد چه خلل و نقص فاحشي در انتقال ميراث علمي اهلبيت، عليهمالسلام، بوقوع ميپيوست.
از اين بيان ميتوان به اهميت و نقش علماي اهوازي از جمله علي بن مهزيار در زمينه حفظ، احيا و نشر فرهنگ اصيل اهلبيت، عليهمالسلام، و از آنجا به كلام نغز مقام معظم رهبري پي برد.
نقد شبهه تشرف علي بن مهزيار به محضر امام زمان، عليهالسلام
يكي از واقعيتهاي موجود در جامعه ما اين است كه عامه مردم عالمان سترگ اهوازي نقشي در خور تحسين در راستاي نشر و گسترش تشيع به شهرهاي ديگر ايران داشتند. در ميان اينها سه شخصيت گرانقدر يعني حسن بن سعيد، حسين بن سعيد و علي بن مهزيار از برجستگي خاصي برخوردار بودند.
اگر آن شخصيتهاي گرانقدر اهوازي نبودند و يا آن ذخيرههاي علمي را براي اصحاب كتب اربعه نمياندوختند ميتوان تصور كرد چه خلل و نقص فاحشي در انتقال ميراث علمي اهلبيت، عليهمالسلام، بوقوع ميپيوست.
عليرغم علاقه وافر و اعتقاد واحترام شاياني كه نسبت به مرقد علي بن مهزيار دارند، شناخت صحيحي از شخصيت آن بزرگوار ندارند. تصور عمومي درباره ايشان در اين حد است كه علي بن مهزيار همان كسي است كه بيست بار به قصد ملاقات امام زمان، عليهالسلام، به زيارت خانه خدا مشرف شده ولي توفيق زيارت نيافته تا اينكه در عالم خواب به او گفته شده كه امسال به سفر حج برو كه به ملاقات امام زمان، عليهالسلام، توفيق پيدا كني. بالاخره در بيست و يكمين سفر پس از اداي مناسك حج خدمت آن مولا شرفياب شده است. اين مضمون حتي در زيارتنامهاي كه براي زيارتگاه تنظيم شده منعكس گرديده است.
در حاليكه اهل علم و مطالعه ميدانند در كتب رجال و تراجم قديمي، چنين قصهاي براي علي بن مهزيار نيامده و اصولاً تاريخ زندگاني او اين قصه را تكذيب ميكند. لذا براي روشن شدن اذهان لازم است در اين مجال كوتاه تأملي در خور صورت گيرد و اين شبهه نقد گردد. اگرچه شايد بعضي از بزرگان معتقد باشند كه تعرض به اين شبهه چه بسا عقايد مردم را درباره علي بن مهزيار متزلزل سازد. اما به نظر ميرسد كه نقد و دفع اين شبهه هيچ چيزي را از شخصيت والاي آن جناب نميكاهد. بلكه تبيين صحيح و حساب شده واقعيت زندگاني آن بزرگوار و نقل كرامتها و موقعيت ويژهاي كه نزد چند امام معصوم، عليهمالسلام، داشته اعتقاد مردم را به صورت صحيح و دقيق به آن شخصيت چند برابر ميسازد.
اما دلائل غير واقعي بودن اين نسبت عبارت است از:
1- تاريخ وفات علي بن مهزيار، رضواناللهعليه: واقعيت اين است كه در ماخذ رجالي از وفات علي بن مهزيار سخن به ميان نيامده است. لذا به صورت دقيق نميتوان تاريخ وفات او را مشخص كرد. اما با توجه به قرائن مختلف ميتوان بصورت حدسي تاريخ وفاتش را فهميد.
از جمله آن قرائن، اينكه نوعاً همه علماي رجال و تراجم وكالت و سفارت او را از سوي امام جواد، عليهالسلام، و امام هادي، عليهالسلام، مورد تأكيد قرار داده و هيچكدام به وكالت آن جناب از سوي امام حسن عسكري، عليهالسلام، تصريح ننموده است و با توجه به سوابق درخشان و شخصيت ممتاز آن جناب عليالقاعده اگر دوران امامت امام حسن عسكري، عليهالسلام، را درك كرده بود، از سوي آن حضرت به مقام وكالت منصوب ميشد. و اگر منصوب شده بود، طبيعتاً در كتب رجالي مذكور ميگرديد.
و از آنجا كه امام هادي، عليهالسلام، در سال 254 ق. به شهادت رسيده بود، به احتمال قوي علي بن مهزيار، يا قبل از سال 254 و يا به فاصله اندكي بعد از شهادت امام هادي، عليهالسلام، در همان
ادامه در صفحة 71