غفلت و غيبت

گفتگو با حجةالاسلام والمسلمين سيد ابوالحسن مهدوي

اشاره: حجةالاسلام والمسلمين سيد ابوالحسن مهدوي نماينده شهر اصفهان در مجلس خبرگان و از زمره عاشقان كوي مهدي است. حلقه آل ياسين چهارشنبه شبها، دعاي كميل شبهاي جمعه و ندبه‏هاي صبح جمعه ايشان در مسجد آقاعلي بابا و مسجد حكيم اصفهان مجلس انس موعوديان است.

به خدمت ايشان رسيديم تا برخي از سؤالات شما عزيزان را با ايشان مطرح كنيم. اميد كه مورد استفاده واقع شود.

در بررسي فلسفه غيبت، برخي عدم شايستگي مردم را براي حضور امام معصوم، عليه‏السلام، مطرح مي‏كنند؛ نظر شما در اين رابطه چيست؟

اعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم‏الله‏الرحمن‏الرحيم. ضمن خير مقدم به شما و تشكر از زحماتي كه مي‏كشيد. اميدوارم كه لطف خاص حضرت بقيةالله، ارواحنافداه، شامل حالتان باشد و به لطف آن بزرگوار بتوانيد هم خودتان را بسازيد و هم خدمت به جامعه بكنيد و جامعه را بخصوص جوانها را با وجود مقدس امام زمان، عليه‏السلام، آشنا بكنيد، محبت ايشان را در دل مردم زيادتر بكنيد و بتوانيد آنها را از منتظرين ظهور آقا قرار بدهيد.

در مورد فلسفه غيبت زياد صحبت شده و عوامل گوناگوني هم براي غيبت ايشان مطرح شده است. يكي از عواملي كه گفته شده، همين نكته‏اي بود كه در سؤالتان به آن اشاره كرديد. يكي از سؤالهايي هم كه از خود امام زمان، عليه‏السلام، در ايام غيبت صغري شده، همين سؤال است. يعني در زماني كه مردم از طريق نواب خاص مي‏توانستند از آن حضرت سؤال كنند و پاسخ بگيرند. از ايشان پرسيده شد كه فلسفه غيبت شما چيست؟ و آن حضرت هم در جواب اشاره به اين آيه قرآن مي‏فرمايند كه: لا تسئلوا عن أشياء إن تبدلكم تسؤكم(1)؛ سؤال نكنيد از چيزي كه اگر جوابش برايتان روشن شود. شما را ناراحت و نگران مي‏كند. از ظاهر جواب سؤال معلوم مي‏شود كه يكي از عوامل غيبت خود انسانها بوده‏اند، كه فرمودند: اگر جوابش معلوم شود ناراحتتان مي‏كند معلوم مي‏شود كه ايراد به خود مردم برمي‏گشته است. از ظاهر جواب ولو تصريح نيست اين استفاده مي‏شود كه بيشتر در زمان حضور ائمه، عليهم‏السلام، تا سال 260 هجري مردم شايستگي اهل‏بيت، عليهم‏السلام، را نداشتند. و آن كاري كه شايسته بود، خدمتگزاري كه بايد مي‏كردند، معرفتي كه بايد به امام مي‏داشتند و دفاعي كه از حريم ولايت بايد مي‏كردند، نكردند. خداي متعال هم به همين خاطر آخرين ذخيره خودش را غايب كرد. البته دفاع نكردن مردم، ملازمت داشت با

اينكه در هر زماني بيعت يك ظالم ستمگري به گردن امامان مي‏افتاد. و چنانكه در برخي روايات همين موضوع به عنوان فلسفه غيبت ذكر شده و گفته‏اند كه امام دوازدهم كسي هستند كه وقتي ظاهر مي‏شوند، هيچ پادشاه ظالمي بيعت به گردن ايشان ندارد. اين هم در واقع مكمل همان علت مي‏شود كه اگر مردم حمايت مي‏كردند از معصومين، عليهم‏السلام، در هر زماني آنها مي‏توانستند رسماً حكومت را به دست بگيرند و حدود دين را در جامعه اجرا بكنند.

آيا شرايط عصر امام علي، عليه‏السلام، و امام حسن، عليه‏السلام، كه مردم اعتناي جدي به ايشان نداشتند، با شرايط عصر غيبت امام عصر، عجّل‏اللَّه‏تعالي‏فرجه، متفاوت بوده است؟

درست نمي‏شود قضاوت كرد. اما فكر مي‏كنم در صدر اسلام، در زمان اميرالمؤمنين، عليه‏السلام، تا زمان حضرت سيدالشهداء، عليه‏السلام، و قيامشان در كربلا، مردم تا اندازه‏اي حمايتشان از معصومين، عليهم‏السلام، بيشتر بود. گر چه انحرافهايي در صدر اسلام بعد از رحلت پيامبر به وجود آمد اما به لحاظ اينكه مردم در صدر اسلام با زبان پيامبر و قرآن، جديدالعهد بودند زياد از امامان ما فاصله نگرفتند و تا زمان قيام حسيني، عليه‏السلام، در سال 61 هجري باز آن قيامي انجام گرفت كه امام فرمودند: من اصحابي باوفاتر از شما اصلاً سراغ ندارم اما از آن زمان به بعد ديگر خلفاي ظالم و غاصبين كاري كردند كه در واقع امامان ما به آن صورت فعاليت علني و مبارزات علني ديگر نمي‏توانستند داشته باشند و براي حفظ اسلام ناچار بودند كه بيشتر روي اصحاب كار فرهنگي بكنند؛ تا زمان امام حسن عسكري، عليه‏السلام، كه ديگر هم زمان ايشان و هم پدر و جدّشان يك زمان اختناق خيلي شديدي بود. بخصوص به امام يازدهم، عليه‏السلام، كه رسيد اوضاع بسيار بدتر شد و آن حضرت در لشكرگاه تحت نظر بودند و خلفاي عباسي بشدت آنها را محصور داشتند و نمي‏گذاشتند كه ايشان حتي با اصحابشان آزادانه در تماس باشند. لذا فكر مي‏كنم از زمان امام نهم به بعد آهسته آهسته شدت اختناق خيلي زيادتر شد تا شهادت امام عسكري، عليه‏السلام، كه اتفاق افتاد.

مهدويت چه نقشي در حيات اجتماعي، سياسي و فرهنگي جوامع مسلمان و شيعه دارد؟

عتقاد به وجود حضرت مهدي، عليه‏السلام، كه يك اعتقاد خاص شيعه هم نيست و اهل تسنن هم، به نحوي به اين مسأله اعتقاد دارند و در رواياتشان هم آمده است؛ و اينكه انسان در انتظار زماني باشد كه همه جهان در اعتقادات، يكسان شوند همه يك عقيده دارند همه يك عمل را دارند همه يك گونه رفتار را با همديگر دارند، هيچ كس ظلم و خيانت به ديگري نمي‏كند و... اين باعث مي‏شود كه افراد تلاش بكنند در دو جهت يكي زمينه‏سازي آن ايام و دوم اينكه خودشان را بسازند كه وقتي آقا آمدند يكي از ياران ايشان باشند.

چطور شد كه ما تا اين حد از امام عصر، عليه‏السلام، غافل شديم و چگونه مي‏توان از اين غفلت خارج شد و يا مردم را خارج ساخت؟

يكي از عوامل مهم غفلت، غيبت خود آقاست، مسلماً اگر آقا در بين ما ظاهر بودند، اين اندازه ما غفلت پيدا نمي‏كرديم. در روايتي هم كه منصوب به امام صادق، عليه‏السلام، است، حضرت به خاطر همين غفلت مردم مي‏كنند. سدير صيرفي، از اصحاب امام صادق، عليه‏السلام، به بعضي از دوستان ديگرشان مي‏گويد: خدمت حضرت رسيديم، ديديم حضرت خيلي نگران و گريان هستند تا حدي كه آستينهايشان را بالا زده بودند و رو به قبله نشسته بودند، پيراهن بي‏يقه هم به تن كرده بودند، به حالت اشخاصي كه عزاي سختي به آنها رسيده، مثل صاحبان مصيبت، و بشدت گريه مي‏كردند. ما اول تعجب كرديم كه چه مصيبتي به امام، عليه‏السلام، رسيده كه اينطور نالان هستند، بعد كه دقت كرديم، ديديم كه زمزمه مي‏كردند با امام زمان: سيدي غيبتك نفت رقادي و ضيقت علي مهادي و أسرت منّي راحة فؤادي(2)؛ ]آقاي من، غيبت تو خواب مرا پريشان ساخته، بستر را بر من تنگ كرده، و آرامش قلبم را گرفته است[ تا آخر. آن وقت در ادامه اين روايت جملاتي دارد كه مضمونش اين است: من امروز در كتاب جفر، كتابي كه همه وقايع عالم تا روز قيامت در آن نوشته شده، نگاه كردم و در قسمتي كه مربوط به تولد و غيبت قائم ماست، تأمل كردم و ديدم كه بسياري از شيعيان ما در زمان غيبت، ايمانشان را از دست مي‏دهند، چون آقا را نمي‏بينند غيبت آقا باعث مي‏شود خيلي‏ها ايمانشان را از دست مي‏دهند. اين موضوع مرا نگران و محزون كرده است. پس در واقع آن حضرت گريه مي‏كردند براي ما افرادي كه در زمان غيبت در دوري حضرت مهدي، عليه‏السلام، چه بسا يا ايمانمان ضعيف مي‏شود يا آن را از دست مي‏دهيم. در هر صورت يكي از عوامل عمده غفلت ما غيبت خود آقاست. يكي ديگر از عواملش هم ضعف ايمان خود ماست. اگر ايمان، قوي باشد، چه فرقي مي‏كند؟ همانطوري كه خداي متعال ديده نمي‏شود اما ايمان به خداي متعال را

ما محكم داريم نبوت انبيا، عليهم‏السلام، را همينطور كه در دعاي سمات مي‏خوانيم : اللهم و كما غبنا عن ذلك و لم نشهده و امنّا به و لم نره صدقاً و عدلاً أن تصلّي علي محمد و آل محمد...(3)؛ ]بارخدايا چنانچه ما نبوديم در آن زمانها و حضور نداشتيم و نديده بدان معتقد شديم براستي و درستي خواهيم كه رحمت فرستي بر محمد و آل محمد...[ چه اشكالي دارد كه امام زمان، عليه‏السلام، را هم همينطور معتقد باشيم. اگر ايمانمان قوي بود، مسلّم كمتر اثر مي‏گذاشت من تجربه در اين جهت دارم و پيشنهاد هم همين است، بخصوص به نسل جوان ما كه براي كم شدن غفلتشان، كتابهاي مورد اطميناني كه نوشته شده از عزيزاني كه تشرف خدمت امام زمان، عليه‏السلام، داشته‏اند، بخوانند. اين را من تأثيرش را زياد ديده‏ام و جوانهايي كه با ما در تماس بودند بعضي از آنها اظهار مي‏كردند كه اين كتابها را كه مطالعه كرديم، احساس كرديم كه در محضر آقا بيشتر هستيم و جديت بيشتري كردند كه از لحاظ روحي به آقا نزديك شوند.

چطور روح انتظار را در ميان جوانان مي‏توان زنده و فعال كرد؟

البته اينها يك راهش همين مطالعه كتاب است كه عرض كردم، اگر كتابهايي كه در زمينه تشرفات نوشته شده، افراد مطالعه بكنند امام زمان، عليه‏السلام، را بهتر بشناسند، قاعدتاً وضعيت زمان ايام ظهور آن حضرت شوق خوبي را در آنها ايجاد مي‏كند و يكي هم خواندن كتابهايي كه علائم ظهور را نوشته‏اند، اين هم رغبت خيلي خوبي را در وجود افراد زياد مي‏كند. كتاب نوائب الدهور في علائم الظهور كه از آقاي مرحوم آيةالله ميرجهاني است. كاملترين كتابي است كه در زمينه نشانه‏هاي ظهور نوشته شده است، وقتي كه ايشان بعضي علائم ظهور را مي‏بيند كه به وقوع پيوسته، حالت انتظار در او شديدتر مي‏شود.

حالا يك نمونه اخيرش اين تلفني است كه از فلسطين اشغالي، همين چند ماه قبل زده شده به يك خانم يهودي در اصفهان و نوار مكالمه تلفني‏اش هم الآن موجود است. خوب او از آنجا تلفن زده، گفته كه به مردم بگوييد بروند توبه كنند، به زبان خودش، گفته، بگوييد بروند توبه كنند و بناست حضرت موسي، عليه‏السلام، ظهور بكند. در اخبار يهود وارد شده كه آن سنگي كه حضرت با عصا زدند و از زيرش دوازده چشمه منفجر شد، قبل از رجعت حضرت موسي، عليه‏السلام، اين آبش دو مرتبه شروع به فوران مي‏كند و اخيراً چند ماهي است كه اين آب دومرتبه جوشش كرده است. در ماه مبارك رمضان گذشته، من شنيدم اين تلفن زده شده كه يك تحولي خود آنجا ايجاد شده احساس انتظار مي‏كشند كه حضرت موسي،

عليه‏السلام، رجعت بكند و خوب ما مي‏دانيم كه رجعت انبيا بعد از ظهور امام زمان، عليه‏السلام، است يعني قبل از ظهور حضرت هيچكس رجعت نمي‏كند و اين يك بشارتي شد براي خود دوستان، البته نمي‏توانيم قضاوت بكنيم، حق هم نداريم تاريخ تعيين بكنيم، اما دعا مي‏كنيم و اميدواريم كه آن ايام مبارك نزديك باشد و چشم شيعيان روشن بشود. آن روايتي كه وجود دارد اولين لحظه ظهور حضرت آن صبح جمعه كه آقا ظاهر مي‏شود، يك تحول عظيمي در جامعه شيعه ايجاد مي‏شود يعني مثل اينكه، شيعيان احساس مي‏كنند از يتيمي درآمده‏اند، گويا احساس مي‏كنند پدر حقيقي آنها ظاهر شده در روايت دارد كه خيلي شيعيان شاد مي‏شوند و الآن ما هم تصورش را كه بكنيم همينطور است آن لحظه‏اي كه آقا ظاهر مي‏شوند همينطور است خود اينها وقتي گفته بشود حالت انتظار را در نسل جوان خيلي زياد مي‏كند. البته خواندن كتاب و يا معرفي امام زمان، عليه‏السلام، به عنوان يك انسان كامل به نسل امروز اينها هر كدامش عامل خيلي مؤثري است در اينكه افراد بشناسند. مسلماً كسي كه آقا را نمي‏شناسد انتظار هم ندارد. به درجه شناختي كه افراد پيدا مي‏كنند انتظار دارند. آن درجه بالاي انتظار هم من فكر مي‏كنم مصلحت نيست؛ زيرا اگر افراد بخواهند حقيقتاً منتظر آقا بشوند يك حالتي پيدا مي‏كنند كه اصلاً ديگر زندگي بر آنها تلخ مي‏شود اصلاً غذا نمي‏توانند بخورند در دوري آقا. من شنيدم يكي از آقايان كه فعلاً از دار دنيا رفته‏اند، خدا رحمتشان بكند، يك مدتي يك همچنين حالتي پيدا كرده بودند كه ديگر در خانه نشسته بودند و هيچ كاري نمي‏توانستند بكنند. همينطور شبانه‏روز گريه مي‏كردند تا اينكه از طرف خود حضرت پيغام برايشان آمده بود كه من ديگر راضي نيستم در فراق من گريه بكنيد. لذا گر چه كه مصلحت نيست كه مردم در فراق حضرت در اين حد زندگي برايشان تلخ شود كه نتوانند اصلاً زندگي روزمره‏شان را ]بكنند[ اما اين انتظاري هم كه ما داريم خيلي ضعيف است. خدا رحمت كند آيةالله مولوي بودند در مشهد، ايشان هم سال گذشته فوت شدند، و تشرفاتي هم ايشان داشتند خدمت حضرت. يك موقع خدمت ايشان بوديم همين سؤال مطرح شد، بحث انتظار، ايشان فرمودند: برويد دعا كنيد. ما همگي‏مان دروغ مي‏گوييم كه منتظر آقا هستيم. برويد دعا كنيد بخواهيد كه خداي متعال يك ذره حالت انتظار را در ما ايجاد بكند. حقيقتاً مضامين دعاي ندبه كاشف از اين هست ديگر اگر كسي واقعاً منتظر حضرت باشد آن جملات دعاي ندبه راجع به او صدق مي‏كند كه دنبال يك رفيق مي‏گردد كه در گريه كردن كمكش بكند در فراق آقا: هل من معين فأطيل معه العويل و البكاء هل من جذوع فأساعد جزعه إذا خلا...؛ ]آيا كمكي باشد كه به همراه او ناله و گريه را طولاني كنم، آيا بي‏تابي هست كه مساعدت كنم، با زاري او گاهي كه تنهاست[ يعني دنبال جزع كننده مي‏گردد. آدمي كه جزع [مي‏كند] يعني فرياد مي‏كشد بي‏اختيار آن حالت انتظارها اين است اميدواريم خداي متعال ما را از منتظرين آقا قرار بدهد گر چه نيستيم اما اميد اين را داريم كه قبول بكند و بتوانيم حالت انتظار را هم كه نمي‏توانيم در جامعه خودمان ايجاد بكند.

نقش دستگاههاي فرهنگي و مطبوعات و... در زمينه آمادگي مردم را چگونه ارزيابي مي‏كنيد؟

در مورد نقش مطبوعات و مجله‏ها دو نكته قابل توجه است؛ اول اينكه مطبوعات نقش اساسي دارند در انتقال افكار ديني به مردم. نكته دوم اينكه خوراك مطبوعات و اينكه آنها چه مطالبي را منتقل كنند نكته خيلي مهمي است. براي روشن‏تر شدن موضوع به روايتي از امام هشتم، عليه‏السلام، اشاره مي‏كنم. آن حضرت در اين روايت مي‏فرمايد: رحم الله من أحيا أمرنا؛ خدا رحمت كند كسي را كه امر ما را زنده كند. راوي پرسيد: چگونه بايد امر شما را احيا بكنيم؟ فرمودند: يتعلّموا علومنا؛ اول علوم ما را ياد بگيريد، بعد تعليم مردم بدهيد، آن وقت يك جمله فرمودند: فإنّ الناس لو علموا محاسن كلامنا لاتّبعونا؛ اگر مردم زيباييهاي كلام ما را متوجه مي‏شدند تبعيت مي‏كردند از ما. اگر مطبوعات، مجله‏ها، هفته‏نامه‏ها، بتوانند از عالمان دين، عالمان مهذّب، استادان خوب حوزه، از استادان اخلاق، كساني كه بخصوص در مسايل معنوي و عرفاني و در ارتباط با حضرت بقيةالله، ارواحنافداه، خيلي كار كرده‏اند و چه بسا خودشان تشرفاتي داشته‏اند، اهل مكاشفه، اهل سير و سلوك هستند، اهل معنا هستند، استفاده بكنند اگر چه آنها معمولاً از بيان اين مسايل استنكاف مي‏كنند، و راضي نمي‏شوند كه اسمشان در مطبوعات مطرح بشود، اما لازم است حداقل چنين افرادي معرفي بشوند براي نسل جوان ما.

از اينكه فرصتي را در اختيار ما قرار داديد، متشكريم.

من هم از شما متشكرم. ان‏شاءالله كه اين مطالب براي هدايت افراد مفيد باشد.

پي‏نوشتها: