نگرشي به زيارت آل ياسين

پانویس‌های این مقاله

1. ۱

   1. المنجد، مادّه أون.

   بازگشت به متن ↑
2. ۲

   2. تفسير مجمع‏البيان، ج4، ص448 )آل عمران، آيه 114).

   بازگشت به متن ↑
3. ۳

   3. لغت‏نامه دهخدا، مادّه آن.

   بازگشت به متن ↑
4. ۴

   4. المنجد، ماده طرف.

   بازگشت به متن ↑
5. ۵

   5. سوره طه (20)، آيه 130.

   بازگشت به متن ↑
6. ۶

   6. مجمع‏البيان، ج7، ص36.

   بازگشت به متن ↑
7. ۷

   7. المصباح المنير، مادّه بقي.

   بازگشت به متن ↑
8. ۸

   8. المنجد، مادّه بقي.

   بازگشت به متن ↑
9. ۹

   9. همان.

   بازگشت به متن ↑
10. ۱۰

    10. همان.

    بازگشت به متن ↑
11. ۱۱

    11. فوز اكبر در توسّلات به امام منتظر،ج71.

    بازگشت به متن ↑
12. ۱۲

    12. ملاذ الأخيار، ج9، ص255؛ بحارالانوار، ج102، ص137.

    بازگشت به متن ↑
13. ۱۳

    13. عيون أخبارالرضا، ج2، ص273.

    بازگشت به متن ↑
14. ۱۴

    14. اصول كافي، ج1، ص472 - 471 (كتاب الحجة، باب مولد ابي‏جعفر محمدبن علي، عليه‏السلام، ح5).

    بازگشت به متن ↑
15. ۱۵

    15. عيون أخبار الرضا، عليه‏السلام، ج1، ص20.

    بازگشت به متن ↑
16. ۱۶

    16. بحارالانوار، ج93، ص106.

    بازگشت به متن ↑
17. ۱۷

    17. همان، ص119.

    بازگشت به متن ↑
18. ۱۸

    18. اصول كافي، ج1، ص412 - 411 )كتاب الحجة، باب نادر، ح2).

    بازگشت به متن ↑
19. ۱۹

    19. كمال‏الدين، ص384 )باب 38، ح1)؛ الانوارالبهية، ص182.

    بازگشت به متن ↑
20. ۲۰

    20. كمال‏الدين، ص331 )باب 32، ح16).

    ادامه از صفحة 17

    مي گرفت قبل از هر چيز الزاماً مي بايست از اين ويژگي يعني (رويكرد به آينده) برخوردار باشد.

    امّا ويژگي دوم:

    طي دهه شصت همه چيز مهياي طرح و پذيرش موضوعي نو بود و جوانان نيز مستعد سير در مسيري كه روي به آينده داشت. اما تنها نظريه اي مي توانست همه گير و موج آفرين شود كه در مافي الضمير ريشه داشته باشد.

    تمنيات بسياري برانگيزاننده اند از جمله آنچه كه نفسانيت آدمي طالب آن مي شود اما، صرف نظر از نيازهاي برساخته و كاذب تنها برخي امور ذاتي وجود آدمي اند و به عنوان عنصر مشترك همگان را دربرمي گيرند.

    چنانكه انتظار ذاتي وجود آدمي است و ريشه در مافي الضمير همه بندگان دارد و از آن به عنوان امر مشترك مي توان ياد كرد. از همين روست كه متذكر شدم تنها پيشنهادي مي توانست و مي تواند اقبال عمومي از سوي جوانان و مردم را در برداشته باشد كه هر كس براحتي پس از مراجعه به خود مؤيد آن شود و بصورت طبيعي و بدور از هر گونه غرضي نسبت بدان عكس العملي مثبت نشان دهد.

    شايد بتوان يكي از وجوه ممتاز اسلام را نسبت به همه مكاتب، مسالك و ايدئولوژيها در اين دانست كه همه آنچه را كه اعلام مي كند و يا برحذر مي دارد ريشه در مافي الضمير آدمي دارد. بواقع عقل و قلب آدمي پذيراي آن است.

    اگر چه هواجس نفساني نيز برانگيزاننده اند اما، بدليل نسبتشان با تيرگي و پليدي داراي عمري كوتاه همراه با نوعي دلزدگي و نفرت روحاني اند.

    ويژگي سومف آنچه كه بدان نيازمند بوديم تا از مرتبه سوم از تاريخ انقلاب اسلامي گذر كنيم خاصيت فرهنگ سازي بود. بواقع پيشنهاد ما چنانچه عاري از اين خاصيت باشد پس از چندي عموم مردم را كه بصورت طبيعي سر در پي يافتن ادبي براي زيستن و بودن هستند پس مي زند.

    همه كساني كه طي هشت سال نبرد سري به جبهه ها زدند دريافتند كه ميدانهاي نبرد، بسان جزيره ايست با ساكناني متفاوت، صاحب اخلاق خاص خود، مناسك و مرامي متمايز، ادبي ممتاز و عاري از هر گونه دورويي، نفاق، دنيامداري و رذايل. اينهمه فرهنگ جبهه را تشكيل مي داد. چنانكه در هواي آن داستانهايي از قهرمانيها، غزلواره هايي از دوستي و مهر خلق شد، سرودهايي كه بصورت طبيعي حاضران در آن ساحت را دگرگون مي ساخت چنانكه وقتي ساكنان آن جزيره به ميان شهرها بازمي گشتند احساس دوري و غربت مي كردند.

    هيچ به رفتار، پوشش، زبان و خواسته هاي بروبچه هاي آن دوران توجه كرده ايد؟ جبهه ها زباني ديگر را خلق كرده بود.

    عموم جوانان مستعد پذيرفته شدن در يك گروه، همرنگ شدن بإ؛ آن و متمايز شناخته شدن هستند. اين خاصيت (فرهنگ سازي)، مي تواند يك عقيده آرماني را از ساحت نظري و فكري صرف خارج ساخته و در صورت اخلاق، مناسك و اعمال متجلي سازد و جبهه اي عمومي پيدا كند.

    بسياري از خواص از اينكه مردم به حرفها و سخنانشان دل نمي بندند گلايه دارند. آنان از اين نكته غافلند كه مباحث كلي نظري مخصوص كلاس درس اند و تنها وقتي آن مباحث از ساحت خاص خود فرود آيند و از طريق زبان و ادب و ذوق همه فهم شوند در ميان شهر و ديار جاري مي شوند.

    مي بايست متذكر اين نكته بود كه هيچ بخشنامه و قانوني، هيچ زور و ضربي قادر به ساخت يك فرهنگ نيست، اين امر مي بايست بصورت طبيعي، آرام و بتدريج صورت گيرد و همواره انگيزه هاي قومي و آرمانهاي بزرگ (به شرط داشتن ويژگيهايي كه برشمرديم) قادر به ايجاد يك دگرگوني همه گير هستند.

    اين امر بصورت طبيعي ويژگي چهارم يعني شورآفرين بودن و برانگيزندگي را در پي دارد.

    هيچ به عبارات منظوم قافيه پردازان مزدبگير دقت كرده ايد؟ ابيات منظوم آنان علي رغم صلابت عبارات و درستي قافيه و رديف و وزن دل آدمي را مي زنند، از دور تصنعي بودن را فرياد مي زنند و

    بعكس، شيون مادران فرزند مرده صد مرتبه دلنشين تر هستند.

    بسياري از خواص از اينكه مردم به حرفها و سخنانشان دل نمي بندند گلايه دارند. آنان از اين نكته غافلند كه مباحث كلي نظري مخصوص كلاس درس اند و تنها وقتي آن مباحث از ساحت خاص خود فرود آيند و از طريق زبان و ادب و ذوق همه فهم شوند در ميان شهر و ديار جاري مي شوند.

    آدمي هر آنچه را در خانه دل جاي دهد مي ستايد، پاس مي دارد، به پايش مي نشيند و قرباني مي دهد. برايش نغمه مي سرايد.

    اگر شعارهاي سالهاي اوليه انقلاب و سروده هاي مردمي آن عصر را به خاطر آوريد مي بينيد جملگي برخاسته از دل و ضمير صاف مردمانند چنانكه نوحه ها و مداحيهاي دوران جنگ و شبهاي نبرد نيز از همين ويژگي برخوردارند. حيف كه هيچگاه بدرستي موسيقي جنگ مورد ارزيابي دقيق قرار نگرفت و ساماني درخور نيافت. اينها يادگار سالهاي شور و هيجان و دلدادگي طبيعي مردمند. و تنها آرمانهاي بلند و عاري از دستورالعملهاي دولتي مي توانند احياگر شور و هيجان عمومي باشند. اين شور مردم را از ميانه فراز و نشيبها عبور مي دهد و وادارشان مي سازد كه چشم را بر سختيها و كاستيها ببندند و بعكس، زندگي عاري از شور و مردم فارغ از شوق در گيرودار فراز و نشيبها سر در لاك فرو برده و منافع فردي خود را جلب و حراست مي نمايند.

    آرمان شورآفرين، فرهنگ ساز است، موسيقي ويژه خود را خلق مي كند، ادب خود را بارز مي سازد و زبان و ادب سزاوار و شايسته خود را منتشر مي كند.

    پنجمين ويژگي براي آنچه كه از آن بعنوان مخزن سوم سوخت سفينه مورد نظر ياد شده برخورداري از خاستگاه شيعي است. ممكن است در بدو امر اين تصور بوجود آيد كه نگارنده حسب علقه خود به شيعه اماميه اين نكته را متذكر شده اما چنين نيست. شايد اگر اين عبارت را با عبارت خاستگاه ايرانيان اصيل عوض مي كردم در منظورم هيچ تغييري بوجود نمي آمد. عموم شيعيان پيرو مكتب ولايت ائمه هدي و علي بن ابي طالب، عليه السلام اند. در واقع آنان پيرو مكتب جوانمردي، شجاعت، فتوت، سخاوت و رادمردي اند. همه آنچه كه در فرزندان امام علي، عليه السلام، چون خوني جاري بود، همه صفات و خصال مرداني است كه در سرتاسر آثار و منابع ايراني ستوده شده تا جايي كه به عنوان اخلاق و روحيه عمومي ايرانيان قابل شناسايي اند.

    شاهنامه ها قبل از اثر حكيم طوسي آينه اين مرامند و پس از آن از شاهنامه فردوسي تا آثار عطار و نظامي گنجوي و از آنجا تا شاعرانه هاي حافظ و سعدي ادامه مي يابند.

    گاه متذكر اين نكته بوده ام كه از اين جماعت نه مردمي راهب و گوشه نشين مي توان ساخت و نه ملحدي لامذهب و عصيانگري جاني. همه آنچه در داستانهاي حماسي و پهلواني آمده در طول تاريخ تجربه شده چنانكه حافظ شيرازي به تمامي معنا آن را در هيأت رندي آشكار ساخته است.

    پهلوانان نام آور شاهنامه از كاوه و فريدون گرفته تا سهراب و سياوش و رستم جملگي عياران قصه هاي عاميانه اند. سمك عياري كه جامه عياري پوشيده، رندان عالم سوز، سربداران خراسان، لوطي هاي زورخانه ها و بالاخره عباس ميرزا و همه شهسواران ميدانهاي نبرد هشت ساله ايران و عراق.

    بي شك همين صفات و خصال موجب بوده تا اين قوم اسلام را و بلافاصله پيروي از اهل بيت و نبي اكرم، صلّي اللَّه عليه وآله، را پذيرا شود، بر آستان جوانمردي چون علي، عليه السلام، سر بسايد و مهر حسين بن علي، عليه السلام، را در دل جاي دهد. چنانكه همين امروز علي رغم همه ابتلائات روا و ناروا بياد شهيدان كربلا بر سر و رو مي زند، به كوچه و خيابان مي ريزد و هر زمان ديگري هم كه بوي صفا به مشامش برسد از جا برمي خيزد.

    از همين رو بود كه عرض كردم تنها چيزي اين قوم را برمي انگيزد كه ريشه در خاستگاه شيعه و روحيه قومي ايراني داشته باشد.

    ايرانيان با مشاهده خصال جوانمردي در امامان خانواده نبي اكرم، عليهم السلام، پذيراي تام و تمامش شدند و اگر جز اين بود شمشيرو تازيانه هيچ ترك و تازي نمي توانست براي مدتي كوتاه آنان را به زير يوغ بياورد تا چه رسد كه از آنان بخواهد كه با دل و جان هست و نيست خود را فدا كند.

    اين امر مربوط به ويژگيهاي فرهنگي و اخلاقي است اما جز اين مي بايست آرمان و انديشه پيشنهادي ريشه در تاريخ اين ديار و ساكنان آن نيز داشته باشد.

    جماعت بسياري از خيل روشنفكران همواره از عموم و عوام مردم گلايه و شكايت سر مي دهند كه چرا آنان را پذيرا نيستند و با آنان همدلي و همنوايي نمي كنند. از همان سالهاي اوليه ظهور جريان روشنفكري و ساير ايدئولوژيهاي منشعب از امانيسم و ماترياليسم، علي رغم تلاش و تبليغ روشنفكران چپ و راست (سياسي) هيچگاه اين جريان مبدل به خواست عمومي مردم ايران نشد. چنانكه ادبيات و موسيقي روشنفكرانه اگر چه صورتي بومي به خود گرفت اما اقبال عمومي را به دست نياورد. علت اين امر به ندانستن و بي سوادي باز نمي گردد، مشكل اين جريان ريشه نداشتن در تاريخ اين سرزمين است.

    طي هفت، هشت سال اخير هم اگر چه ديگر بار همين جريان در پوشش تمايلات روشنفكرانه با پسوند اسلامي ظهور كرده و حتي جماعتي از روحانيون نيز طلايه دار آنند اما، گويي يك حس مشترك، يك بوي ويژه اجازه نمي دهد كه عموم مردم كوچه و بازار پذيرايش شوند بهمان سان كه ماركسيسم هيچ موفقيتي طي 70، 80 سال در ايران كسب نكرد.

    صحبت از نيازهاي مشترك (امر معاش) و حتي دفاع از آن شرط كافي براي جلب اعتماد و نظر عموم مردم ايران و برانگيختن آنها نيست. آنان همواره در پي آنند تا رد و نشان هر مرام و مسلكي را در بنياد تاريخ گذشته خود بيابند چه اين بن مايه تاريخي به نوعي انعكاس روحيه عمومي آنان نيز هست. گويا نگاه به گذشته و تجربه آباء و اجداد بدانها مي فهماند كه طرح و سخن پيشنهادي مي تواند با تمناي دروني و تمايلات عاطفي آنان سازگاري داشته باشد يا نه؟

    هيچ به اين موضوع انديشيده ايد كه چرا ساكنين اين سرزمين هيچگاه ملحد، بت پرست و كافر نبوده اند؟

    همه تاريخ گذشته و همه آثار مانده از دوران بي زمان و مكان اساطيري مؤيد اين مطلب است. اين موضوع درباره اقوام اروپايي، آسيايي، آمريكايي و حتي اعراب ساكن سرزمين اسلامي صادق نيست، بهمان سان كه در سابقه و لاحقه نبي اكرم، صلّي اللَّه عليه وآله، و اجداد كرام ايشان هيچ نشاني از بت پرستي ملاحظه نمي شود.

    هفتمین مشخصة هر پيشنهاد مطلوب ـ در صورتي كه مخاطب آن عموم مردم باشند ـ داشتن نمونه و الگويي عيني، ملموس و موجود است.

    هيچ گاه مردم را در خلاء و در عالم خيال و رؤيا نمي‌توان برانگيخت، تحريك احساس و شور در آنها نيز پس از چندي رنگ مي‌بازد و موجب بروز بي‌اعتمادي و نفرت آنان مي‌شود.

    نمونه‌ها چونان چراغي راه را مي‌نمايانند، گردنه‌ها و عقبه‌ها را جلوه‌گر مي‌كنند، انگيزة حركت مي‌آفرينند و بالاخره يك آرمان را واقعي، ملموس و ممكن نشان مي‌دهند.

    اين نمونه‌ها در وقت افتادن و خستگي دوباره از جاي جستن را ممكن مي‌سازند چنان‌كه بازو در بازوي آنان مي‌توان تا بي‌نهايت رفت. آنها در عين داشتن كمال، نيل به كمال را در وجهه‌اي عمومي و عام شدني اعلام مي‌كنند و علي‌رغم حضور در ساحتي والا در ميان مردم و با آنان مي‌زيند و فراز و نشيب‌ها را با آن طي مي‌كنند. حضور ملموس و محسوس نمونه‌ها بر فرش زمين باعث گشوده شدن راه‌ها و معبرها مي‌شود. دستگيري كه به دليل وسعت وجود همة خلل و فرج را مسدود مي‌سازند و در هيچ موضوعي و پيشامدي پاسخ نمي‌دانم نمي‌دهند. شايد از همين روست كه آخرين ويژگي را در جامعيت و واقعي بودن يك آرمان و پيشنهاد اعلام داشتم.

    همة الگوهاي پيشنهادي از مشكل بزرگي رنج مي‌برند؛ عدم جامعيت.

    وقتي جريان روشنفكري دين را از سياست جدا مي‌كند، معترف به آن است كه به بخشي از نيازها و يا تمنيات طبيعي آدمي كاري ندارد، نمي‌شناسدش، پاسخ روشني برايش ندارد و از اين رو رهايش مي‌كند. وقتي سكولاريسم و سوسياليسم به جهان مادي مي‌پردازند و قلم نفي بر عالم روحاني و ملكوتي مي‌كشد استعداد مرگ و نيستي را در خود مي‌پرورد.

    مرگ سرنوشت محتوم همة طرح‌هايي است كه تنها به بخشي از وجود آدمي توجه مي‌كنند.

    چگونه مي‌توان به بخش حيوي و جسمي آدمي پرداخت امّا از نفس او و همة آنچه را كه بارز مي‌سازد و همة قواي پنهان و آشكارش غافل ماند، به همان سان كه نمي‌توان از روح نهفته در سينة آدمي غفلت كرد و تعلق خاطر او را به عالم امر و ساحت ملكوت به فراموشي سپرد.

    اگر آدمي را يافتيد كه قادر به ترك تام و تمام جسم يا نفس خود باشد، مي‌توانيد اميدوار باشيد الگوهاي پيشنهادي يك وجهي و يك ساحتي هم مي‌توانند دوام و بقا آورند و مطلوب واقع شوند. حضور آدمي در عرصة خاك، انعكاس حضور موجودي است چند ساحتي، موجود غريبي كه در هر يك از ساحت‌ها وجهي از خود را بارز مي‌سازد و از هيچ كدام هم براي هميشه نمي‌تواند غفلت كند. از همين روست كه او سر در پي سخن و طرحي مي‌گذارد كه جامعيت را در عين ملموس بودن دستورالعمل‌هايش درك كند و پذيرايش شود.

    و امّا بعد! بسياري از سال‌هاي پس از جنگ را از كيسه خورديم، از گذشته دم زديم، مدال ايام ماضي را بر كنار سينه زديم و همة آنچه را

    كه براي خودمان آرمان بود با انواع و اقسام وسايل تبليغي و... جلوي چشم نوجوانان و جوانان كه با ما و به همراه ما سال‌هاي انقلاب و جنگ را تجربه نكرده و قادر به درك مدارهاي 57، 59 و 68 نبودند آراستيم و آرام و بي‌]يال بر مدار 68 به چرخش درآمديم و غافل از آنچه كه خواه ناخواه پيش مي‌آمد. سكون (كه در خود همة تباهي را داشت) يا استحاله در جرياني كه بيگانه بود امّا با استفاده از خلاء و فضاي موجود خود را نمودار مي‌ساخت. عشق و تعصب نيز موجب بود تا كمتر تاب نقد و ارزيابي آنچه را كه پشت سر نهاده بوديم بياوريم. امّا، نسل دوم بي‌عشق و تعصب و بي‌آرمان محو تماشاي پدران خويش بود و همه آنچه را كه برايش مي‌خواندند مي‌شنيد، بي‌آنكه بداند با خودش، با دلش و همة آنچه كه در صورت طبيعي تمنّا مي‌كرد چه كند؟ به همان سان كه ني‌دانست جماعتي چگونه در كمين وضع انفعالي اويند تا همه داشته‌هايش را بربايند.

    همة تلاش‌ها براي تزريق آنچه كه در رگ‌هاي خود ما جاري بود به آنان چندان اثر مطلوب نداشت. بسياري از طرح‌ها، سخن‌ها و پيشنهادهاي ما بيش از آنكه رويكردي به آينده داشته باشند به گذشته چشم مي‌دوختند، به مدارهاي طي شده و زيرين، بسياري از آنچه پيشنهاد مي‌كرديم استعداد شورآفريني و فرهنگ‌سازي خود را از دست داده بودند، طرح‌هاي وارداتي من درآوردي چون توسعة اقتصادي نيز بي‌ريشه، بي‌تاريخ و ناقص بودند و نسبتي با حال و روز سفينه‌اي كه در مدار 68 گرفتار آمده بود نداشت. تلاش‌هاي همراه با بدفهمي و كج‌فهمي ما براي الگوسازي از قهرمانان ورزشي ره به بيراهه مي‌برد و بر ناهنجاري‌ها مي‌افزود.

    از اين نكته غافل بوديم كه اين سفينه سوختي ديگر مي‌طلبيد با مختصات و ويژگي‌هايي خاص. چيزي كه بايد از آن هشت ويژگي كه شمرديم برخوردار مي‌بود.

    نگارنده به عنوان يك معلم، يك منتقد فرهنگي و كسي كه با كندوكاو در تاريخ دويست سالة اخير سعي در بازشناسي جريان غربزدگي مسلمانان و از جمله ايرانيان دارد همواره متذكر اين نكته بوده كه جرياني در پيش است، جرياني كه اگر شناخته نشود چون مهاجمي از همه خلل و فرج پيش مي‌آيد. امّا هيهات! كو گوش شنوا؟ همه گيرنده‌ها روي فركانس‌هاي غنيمت‌گيري، منصب طلبي و بي‌خيالي متمركز شده بود، از همين رو داد و فرياد جمعي كه خبر از فرا رسيدن سيل فرهنگ ليبراليستي، نگرش سكولاريستي، تجديدنظرطلبان دنياطلب كه همه عالم را از عينك غربي مي‌نگريستند، ره به جايي نبرد و به عكس، جماعتي خاص‌تر از ما در تلاش پيگير سعي در منطبق ساختن همة موازين شرعي و اخلاق اسلامي و معتقدات ديني با احكام و اصول تفكر و فرهنگ غربي كردند. از هر كتاب روايتي يافتند و دكترين توسعة اقتصادي را عين اسلام ناب محمدي به خورد خلق عالم دادند.

    آنان را هفت غفلت اساسي گرفته بود و رهايشان نمي‌كرد چنان‌كه امروز هم بدين درد مبتلاييم.

    جاي يك پرسش باقي بود:

    ايا مسلمانان و به ويژه شيعيان رها شده به حال خودند و بي‌يار و دستگير؟!

    آيا فرو غلتيدن در گرداب سكولاريزم و مدرنيته فرنگي سرنوشت محتوم آنانست؟!

    آيا موجبيتي كه برخي اهل قلم از آن دم مي‌زنند جدي و ناگزير است؟!

    كدام عنصر از عناصر اعتقادي و فرهنگي اسلام مي‌تواند رهگشا باشد؟

    ما تصوير روشن از آينده ترسيم نكرديم. ما از مقصدي كه مي‌بايست بدان رسيد، از مداري فراتر از 68 تصويري ارائه نكرديم. ما طرحي نو با همة ويژگي‌هاي خاص خود و چفت با فرهنگ مذهبي و ديني نياز داشتيم.

    ما از گفت‌وگوي جدي و فرهنگي (و نه احساسي و عاطفي) دربارة امام عصر(ع) غافل شده بوديم.

    ما ناگزير به تدوين يك استراتژي كلان بوديم، با همة ويژگي‌هاي هشت‌گانه. إن‌شاءالله.

    بازگشت به متن ↑