مهدويت و فرقه ها

رضا برنجکار

اشاره: انديشه پربار غيبت و مهدويت در طول تاريخ از دستبرد فكري و عقيدتي و آسيب بدانديشان در امان نبوده و هر از چند گاهي كساني با دستاويز قرار دادن اين انديشه به فريب مردم عوام پرداخته‌اند.

سابقه اين عمل حتي به پيش از دوران تولد امام مهدي، عليه‌السلام، مي‌رسد. جريان فطحيه و واقفيه و بسياري از فرقه‌هاي ديگر كه در طول تاريخ بتدريج از جريان شيعه اماميه (اثني‌عشري) جدا گشته، دستاويزي جز رواياتي كه از طريق نبي اكرم، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، درباره غيبت آخرين امام نقل شده بود، نداشتند.

در سده‌هاي اخير نيز فرقه‌هايي انديشه ناب مهدويت را وسيله‌اي براي رسيدن به اهداف و آمال دنيوي خويش قرار دادند و چند صباحي خلق روزگار را به اباطيل خود مشغول ساختند.

بدون شك آسيب‌شناسي انديشه مهدويت و پالايش اين انديشه از افكار انحرافي بر غناي هر چه بيشتر آن خواهد افزود و نسل جوان را نيز از درافتادن به برخي از اين انحرافهإ؛ حفظ خواهد كرد.

در سلسله مقالات حاضر تلاش شده كه به گونه‌اي علمي و مستند برخي از انديشه‌هايي كه در دوران معاصر در ارتباط با موضوع مهدويت مطرح شده‌اند مورد نقد و بررسي قرار گيرد. باشد كه مورد توجه اهل نظر قرار گيرد.

1. شيخيّه

شيخيّه نامي است كه به پيروان شيخ احمد احسايي (1166 - 1242 ق.) گفته مي‌شود. زادگاه احسايي روستاي مطَيرفي واقع در منطقه احساء مي‌باشد. احساء از مراكز قديمي تشيّع بوده است و امروزه ايالتي است در شرق عربستان سعودي بر ساحل غربي خليج فارس، به مركزيت شهر هفوف. احسايي در پنج سالگي قرآن را نزد پدرش شيخ زين‌الدين احسايي آموخت. ادبيات عرب و مقدمات علوم ديني متداول را در احساء فرا گرفت. او از رؤيايي در ايام تحصيل خود ياد مي‌كند كه در آن شخصي تفسير عميقي از دو آيه قرآن به وي ارائه كرده بود. وي مي‌گويد: اين رؤيا مرا از دنيا و آن درسي كه مي‌خواندم رويگردان ساخت. اين حالت سرآغاز تحولي معنوي در زندگي شيخ احمد بود كه رؤياهاي الهام‌بخش ديگري را در پي آورد. او مي‌گويد: پس از آنكه به دلالت يكي از رؤياها به عبادت و تفكر بسيار پرداخته است، پاسخ مسايل خود را در خواب از ائمه اطهار، عليهم‌السلام، دريافت داشته و در بيداري بدرستي و مطابقت آن پاسخها با احاديث پي برده است.

احسايي در سال 1186 ق. مقارن با آشوبهاي ناشي از حملات عبدالعزيز حاكم وهابي سعودي به احساء، به كربلا و نجف عزيمت كرد و از حوزه درس بزرگان تشيع همچون آقا محمدباقر وحيد بهبهاني، سيد علي طباطبايي صاحب رياض، ميرزا مهدي شهرستاني و سيد مهدي بحرالعلوم و شيخ جعفر كاشف‌الغطاء، بهره‌مند شد و اجازه‌هاي متعدد روايي از مشاهير عالمان دريافت كرد. احسايي علاوه بر فقه و اصول و حديث، در طب و نجوم و رياضي قديم و علم حروف و اعداد و طلسمات و فلسفه مطالعاتي كرد و در سال 1209 ق. به سبب بروز طاعون از عتبات به احساء بازگشت و در سال 1212 ق. به عتبات مراجعت نمود. سپس بصره را مسكن دائمي خويش قرار داد. در اين هنگام بود كه براي نخستين بار شروع به بيان بعضي از عبارات معماگونه و مرموز نمود كه خشم علماي متشرعه بصره را برانگيخت.

در سال 1221 ق. به قصد زيارت عتبات به كربلا و نجف سفر كرد و سپس به قصد زيارت حضرت رضا، عليه‌السلام، عازم خراسان گشت. در بين راه در يزد توقفي كرد. اهل يزد از او استقبال گرمي به عمل آوردند و از وي خواستند كه نزد آنان بماند واو اجابت كرد و پس از بازگشت از مشهد، يزد را مسكن خويش قرار داد و شهرت بسياري كسب كرد.

چندي بعد فتحعلي شاه وي را به تهران دعوت نمود و در حق او نهايت احترام را به جا آورد و از شيخ درخواست كرد تا در تهران مقيم شود، اما او اين درخواست را رد كرد و به يزد مراجعت كرد. در سال 1229 ق. در راه زيارت عتبات به كرمانشاه وارد شد و با استقبال مردم و شاهزاده محمدعلي ميرزاي دولتشاه حاكم كرمانشاهان روبرو گشت و به اصرار حاكم در كرمانشاه اقامت كرد. در مدت اقامتش در آنجا سفرهايي به قصد حج و زيارت عتبات انجام داد.

پس از مرگ دولتشاه، در سال 1237 ق. عازم مشهد شد و در ميانه راه چندي در قزوين توقف كرد. در همين زمان بود كه با مخالفت برخي عالمان روبرو شد كه پاره‌اي از ديدگاههايش را غلوآميز و انحرافي تلقّي مي‌كردند.

نخستين مخالفت آشكار با احسايي از جانب ملامحمدتقي بَرَغاني، معروف به شهيد ثالث، از عالمان بانفوذ قزوين صورت گرفت. نقل شده است كه برغاني در آغاز مانند ديگر بزرگان قزوين، حرمت شيخ را نگاه مي‌داشت، اما در مجلسي كه احسايي به بازديد او رفته بود، از روي آگاهي، عقيده خاص وي را در باب معاد جسماني جويا شد و پس از شنيدن پاسخ، به وي اعتراض كرد و آن مجلس با جدال اطرافيان به پايان آمد. اين رويارويي به ميان مردم نيز كشيد و جمعي از علما از احسايي كناره جستند. ركن‌الدوله، علينقي ميرزا حاكم قزوين، محفلي براي آشتي علما با حضور آن دو ترتيب داد اما اين بار گفتگو به تكفير احسايي از جانب برغاني انجاميد و انتشار اين تكفير توقف بيشتر احسايي را در شهر دشوار ساخت. احسايي از قزوين به مشهد و سپس به يزد و از

آنجا به اصفهان و كرمانشاه رفت و در تمام شهرها با سردي از او استقبال شد، گر چه هنوز هم كمابيش از پايگاه مردمي برخوردار بود. اما تلاش برغاني در تأكيد بر تكفير او و نامه‌هايي كه در اين باره مي‌نوشت، از عواملي بود كه عرصه را بر احسايي در واپسين سفرش به كربلا تنگ كرد و او را از نيّت ماندگار شدن در آنجا منصرف ساخت. آنچه از فتواي برخي علما بر ضد احسايي نوشته‌اند، مربوط به همين اوان و پس از آن است.

در مقابل، گروهي دشمني با او را روا نمي‌شمردند، از آن جمله فقيه نامدار حاج محمدابراهيم كلباسي بود كه آسان فهم نبودن پاره‌اي از آراء و تعبيرات احسايي را باعث سوء تفاهمات و تكفيرها مي‌دانست و آراي احسايي را در چارچوب عقايد اماميه تلقي كرده او را از علماي اماميه معرفي مي‌كرد. به هر حال احسايي از كربلا به مكه رفت و سپس از راه مكه عازم موطن خود گرديد، اما در نزديكي مدينه در سال 1241 ق. درگذشت و در قبرستان بقيع به خاك سپرده شد.

آثار فراواني در زمينه‌هاي گوناگون از احسايي باقي مانده است. از مهمترين آثار او جوامع‌الكلم است كه در دو جلد چاپ شده است و حاوي پاسخهاي او به سؤالها و نيز قصائدي در رثاي امام حسين، عليه‌السلام، است. شرح الزيارة الجامعة الكبيرة بزرگترين و معروفترين اثر احسايي است كه در چهار مجلد منتشر شده است. كتاب ديگر او حياةالنفس في حظيرة القدس است كه كتابي مختصر در اصول عقايد مي‌باشد. از ديگر آثار منتشر شده احسايي مي‌توان از شرح العرشيه، شرح المشاعر، العصمة و الرجعة، الفوائد، مجموعة الرسائل، و مختصر الرسالة الحيدرية في فقه الصلوات اليومية نام برد.1

عقايد و آراء

مبناي اصلي شيخ احمد كه بيانگر روش اصلي اوست اين است كه همه علوم و معارف در نزد پيامبر، صلّي‌اللّه‌عليه‌وآله، و اهل‌بيت او، عليهم‌السلام، مي‌باشد و تنها راه كشف معارف، توسل به معصومان و مراجعه به آثار آنان است و آدمي به استقلال قادر به درك هيچ يك از علوم اعتقادي و عملي نيست. او اين مطلب را در شرح فقرات متعددي از زيارت جامعه بيان كرده است. وي در شرح فقره‌اي از اين دعا مي‌نويسد: اگر معتقديم عقل مي‌تواند به معارف ديني دست يابد بدان جهت است كه هدايت و نور عقل از هدايت و نور معصومان است لذا مخالفان امامان با وجود به كارگيري عقلشان تنها به عقايد باطل مي‌رسند. او در اين باره عقيده محيي‌الدين ابن عربي درباره وحدت وجود را ذكر مي‌كند و از او با تعبير مميت‌الدين ياد مي‌كند و از ملاصدرا به جهت پيروي از ابن عربي در برخي عقايد، انتقاد مي‌كند. احسايي نتيجه مي‌گيرد كه عقل به صورت مستقل قادر به درك حقايق نيست بلكه تنها با استمداد از انوار اهل‌بيت و مدد رساندن آنان به حقايق و علوم، حتي در مسايلي چون صنايع و زراعت دست مي‌يابد2.

توجه به تهذيب نفس و كشف و شهود از سوي احسايي در همين راستا قابل تفسير است. او در زهد، رياضت و سير و سلوك عرفاني شهره عام و خاص بود. حال به برخي آراي احسايي اشاره مي‌كنيم:

معاد: معروفترين رأي احسايي درباره كيفيت معاد جسماني است، و همين نظريه دليل اصلي تكفير او از سوي برخي علما از جمله برغاني بود. احسايي اصل معاد جسماني را كه در آيات و احاديث متعدد بر آن تأكيد شده مي‌پذيرد اما تفسير خاصي از جسم ارايه مي‌دهد. معني متداول و عرفي معاد جسماني اين است كه آدمي در حيات اخروي همچون حيات دنيوي داراي كالبد ظاهري مركب از عناصر طبيعي است. احسايي معاد جسماني به اين معني را نمي‌پذيرد. او مي‌گويد: جسم در احاديث اعم از جسد است. اجساد در مقابل ارواح به كار مي‌رود ولي اطلاق اجسام عامتر از اين است. به اعتقاد او آدمي داراي دو جسد و دو جسم است. جسد اول مركب از عناصر زماني است. اين جسد مانند لباس است كه گاهي همراه انسان است و گاهي همراه او نيست و اين جسد لذت و درد و طاعت و معصيت ندارد، همانطور كه

فرد معصيت‌كار وقتي به مرض سختي دچار مي‌شود و اكثر جسد او از بين مي‌رود، باز ما او را همان معصيت‌كار مي‌دانيم. بنابراين جسد اول، جسد اصلي انسان نيست. اين جسد پس از مرگ از بين مي‌رود و در حيات اخروي همراه انسان نمي‌باشد. جسد دوم عبارت است از طينت انسان كه از عالم هورقلياست. عالم هورقليا همان عالم برزخي است كه حد وسط ميان عالم ملك (عالم مادي) و عالم ملكوت (عالم مجرد) مي‌باشد و بدان، عالم مثال نيز مي‌گويند. جسد دوم، جسد اصلي انسان است و در قبر باقي مي‌ماند و پس از نفخ اسرافيل در صور (نفخه دوم يا نفخه بعث)، روح وارد همين جسد مي‌شود و براي محاكمه و جزا فرا خوانده مي‌شود. بدين ترتيب در هنگام مرگ روح از هر دو جسم جدا مي‌شود، اما در معاد با جسد دوم همراه مي‌گردد. اما جسم اول، جسمي است كه روح پس از مرگ و مفارقت از دو جسد، همراه آن است و انسان با آن جسم پس از مرگ وارد بهشت يا جهنم دنيوي مي‌شود و مشغول لذت بردن يا عذاب كشيدن مي‌گردد. پس از نفخه نخست (نفخه صعق) روح و جسم اول نابود مي‌شود و پس از نفخه دوم (نفخه بعث) روح به وجود مي‌آيد و وارد جسم دوم و نيز جسد دوم مي‌شود. احسايي تأكيد مي‌كند كه بدن اخروي انسان كه عبارت از مجموع جسم دوم و جسد دوم مي‌باشد، همان بدن دنيوي انسان است، با اين تفاوت كه بدن دنيوي كثيف و متراكم است، اما بدن اخروي از تصفيه‌هاي متعدد عبور كرده و لطيف و خالص شده است. از همين جا نتيجه مي‌گيرد كه به معاد جسماني معتقد است ولي عقيده ضروري اماميه بر اين است كه همين بدن عنصري در روز قيامت برانگيخته مي‌شود، حتي به نصّ قرآن خطوط ريز انگشتان نيز همانند دنيا خواهد بود.

امامت: پس از مسأله معاد، امامت و جايگاه امام در آفرينش مهمترين و مشهورترين عقيده احسايي به شمار مي‌رود و عقيده وي در اين باره موجب گشته تا برخي او و فرقه شيخيّه را در زمره غاليان به شمار آورند. احسايي معصومان، عليهم‌السلام، را واسطه فيض خدا مي‌داند به اين معني كه پس از آنكه خداوند معصومان، عليهم‌السلام، را خلق كرد، آنان به اذن و مشيت الهي موجودات ديگر را آفريدند. او نقش معصومان، عليهم‌السلام، در آفرينش جهان را بر اساس علل اربعه ارسطويي توضيح مي‌دهد. به اعتقاد او معصومان، عليهم‌السلام، محل مشيت و اراده خداوند هستند و اراده آنان، اراده خداست. از اين رو معصومان، عليهم‌السلام، علتهاي فاعلي موجودات جهان مي‌باشند. از سوي ديگر، مواد موجودات از شعاع انوار و وجودات معصومان هستند، لذا آنها علل مادي آفرينش نيز به شمار مي‌روند، علل صوري بودن معصومان، عليهم‌السلام، به اين دليل است كه صورتهاي اشياء از صورتهاي مقامات و حركات و اعمال آنهاست. البته صورت مؤمنان همانند صورت معصومان،

عليهم‌السلام، و صورت كافران مخالف صورت آنان است. همچنين معصومان علت غايي عالم‌اند زيرا اگر آنها نبودند چيزي خلق نمي‌شد و خلقت موجودات به خاطر خلقت معصومان است.3

فرقه‌هاي شيخيّه

پس از فوت شيخ احمد احسايي، يكي از شاگردانش به نام سيد كاظم رشتي (1212 - 1259 ق.) جانشين او گرديد. سيد در جواني به يزد رفت و به شيخ احمد پيوست و سپس به كربلا رهسپار شد و تا پايان عمر در آن شهر به تدريس و ترويج مكتب شيخيّه مشغول بود. وي بالغ بر يكصد و پنجاه جلد كتاب و رساله نوشت كه غالباً با زبان رمزي و نامفهوم است. برخي معتقدند منشأ اكثر آراي نادرست شيخيّه، سيد كاظم رشتي است و احسايي بدانها اعتقاد نداشته است.4

يكي از شاگردان سيد كاظم، ميرزا علي محمد ملقب به باب بود كه پس از فوت سيد، مدعي جانشيني او شد و پس از آن ادعاي بابيت امام غايب و سپس ادعاي نبوت خويش را مطرح ساخت، شرح عقايد او در بحث از فرقه بابيه ذكر خواهد شد.

ديگر شاگرد سيد كاظم، حاج محمدكريم خان قاجار (1225 - 1288 ق.) فرزند حاج ابراهيم خان ظهيرالدولة پسرعمو و داماد فتحعلي شاه بود كه مدعي جانشيني سيد گرديد و فرقه شيخيّه كرمانيه را تأسيس كرد. اين فرقه به نام كريمخانيه نيز ناميده مي‌شود. پس از حاج محمدكريم خان، اكثر شيخيّه كرمان، فرزندش محمدخان (1263 - 1324 ق.) را به عنوان رئيس شيخيّه پذيرفتند؛ هر چند رحيم‌خان يكي ديگر از فرزندان حاج محمدكريم خان، نيز مدعي نيابت پدر بود و طرفداراني هم پيدا كرد. از ديگر مدعيان رهبري شيخيّه، محمدباقر خندق‌آبادي، نماينده حاج محمدكريمخان در همدان بود كه پيروانش فرقه شيخيّه باقريه را در همدان ايجاد كردند. اكثريت شيخيّه كرمانيه پس از محمدخان، برادرش زين‌العابدين خان (1260 - 1276 ق.) را به رهبري برگزيدند. پس از ابوالقاسم خان ابراهيمي و سپس عبدالرضا خان به رياست شيخيّه كرمانيه برگزيده شدند. عبدالرضاخان در سال 1358 ش. ترور شد.5

در آذربايجان نيز علماي بزرگي به تبليغ و ترويج آراي شيخ احمد احسايي پرداختند. از علماي شيخيّه آذربايجان، سه طايفه مهم قابل ذكر است. نخستين طايفه شيخيّه آذربايجان، خانواده حجةالاسلام است. بزرگ اين خاندان ميرزا محمد مامقاني معروف به حجةالاسلام (م. 1269 ق.) است كه نخستين عالم و مجتهد شيخي آذربايجان است. او مدتي شاگرد شيخ احمد احسايي بوده و از او اجازه روايت و اجتهاد دريافت كرد و نماينده وي در تبريز بود. او همان شخص است كه حكم تكفير و اعدام علي محمد باب را در تبريز صادر كرد. حجةالاسلام سه فرزند دانشمند داشت كه هر سه از مجتهدان شيخي تبريز به شمار مي‌رفتند و به لقب حجةالاسلام معروف بودند. فرزند ارشد او ميرزا محمدحسين حجةالاسلام (م. 1313 ق.) نام داشت و در نزد سيدكاظم رشتي تلمذ كرده بود. فرزند دوم او ميرزا محمدتقي حجةالاسلام (م. 1312 ق.) نام داشت و از طبع شعر برخوردار بود. تخلّص او نيّر مي‌باشد6. فرزند سوم او، ميرزا اسماعيل حجةالاسلام (م. 1317 ق.) نام داشت و از شاگردان ميرزا محمدباقر اسكويي بود. فرزند ميرزا محمدحسين حجةالاسلام، ميرزا ابوالقاسم حجةالاسلام (م. 1362 ق.) آخرين فرد روحاني خانواده حجةالاسلام بود.

دومين طايفه شيخيّه آذربايجان، خانواده ثقةالاسلام است. ميرزا شفيع تبريزي معروف به ثقةالاسلام بزرگ اين خاندان است. وي از شاگردان شيخ احمد احسايي بوده است. فرزند او ميرزا موسي ثقةالاسلام نيز از علماي شيخيّه تبريز بود. ميرزا علي معروف به ثقةالاسلام دوم يا شهيد نيز از همين خانواده است. او در سال 1330 ق. به جرم مشروطه‌خواهي و مبارزه با روسها، به دست روسهاي اشغالگر تزاري در تبريز به دار آويخته شد. برادر او ميرزا محمد نيز از علماي شيخيّه تبريز به شمار مي‌رفت.

سومين طايفه شيخيّه آذربايجان، خاندان احقاقي است

بزرگ اين خانواده ميرزا محمدباقر اسكويي (1230 - 1301 ق.) مي‌باشد كه از مراجع فقه و داراي رساله عمليه بود. او شاگرد ميرزا حسن مشهور به گوهر (م. 1266 ق.) از شاگردان شيخ احمد احسايي و سيدكاظم رشتي، بوده است. فرزند ميرزا محمدباقر، ميرزا موسي احقاقي (1279 - 1364 ق.) نيز از علما و مراجع بزرگ شيخيّه است. او كتابي تحت عنوان احقاق‌الحق نگاشت و در آن عقايد شيخيّه را بتفصيل بيان نمود. پس از اين تاريخ، او و خاندانش به احقاقي مشهور شدند. در اين كتاب برخي آراي شيخيّه كرمان و محمدكريم خان مورد انتقاد و ابطال قرار گرفته است7. از جمله فرزندان ميرزا موسي احقاقي، ميرزا علي، ميرزا حسن و ميرزا محمدباقر هستند كه از علماي بزرگ شيخيّه بودند. هم‌اينك مركز اين گروه كشور كويت است و رياست آنان را ميرزا حسن احقاقي بر عهده دارد كه مرجع فقهي شيخيّه اسكو و ديگر مناطق آذربايجان مي‌باشد.8

شيخيّه كرمان و آذربايجان در اعتقادات خود را پيرو آراي شيخ احمد احسايي و سيدكاظم رشتي مي‌دانند اما در فروع دين و اعمال با يكديگر اختلاف نظر دارند. كرماني‌ها از شيوه اخباري‌گري پيروي مي‌كنند و به تقليد از مراجع اعتقاد ندارند. اما شيخيّه آذربايجان به اجتهاد و تقليد معقتدند و از مراجع تقليد خودشان پيروي مي‌كنند. البته در عقايد نيز شيخيّه آذربايجان برخلاف شيخيّه كرمان، خود نيز به اجتهاد مي‌پردازند و آراي شيخ احمد و سيدكاظم را بر اساس تلقي خويش از احاديث تفسير مي‌كنند.

مسأله ركن رابع

يكي از اختلافات شيخيه كرمان و آذربايجان مسأله ركن رابع است. شيخيّه كرمان اصول دين را چهار اصل توحيد، نبوت، امامت و ركن رابع مي‌دانند. مراد آنها از ركن رابع، شيعه كامل است كه واسطه ميان شيعيان و امام غايب مي‌باشد.9

همين اعتقاد است كه ميان شيخيخ (كرمان) و بابيه ارتباط ايجاد مي‌كند. چنانكه در بحث از بابيه خواهيم ديد پس از درگذشت سيدكاظم رشتي، سيد علي‌محمد باب مدعي شد كه شيعه كامل و ركن رابع كه واسطه ميان شيعيان و امام غايب است اوست. در نتيجه مقام بابيت امام عصر را از آن خود دانست و خود را دروازه اتصال با مهدي موعود معرفي كرد. گر چه او در ادامه كارش مدعي مقام بابيت علم خداوند نيز گرديد، اما شيخيّه آذربايجان بشدت منكر اعتقاد به ركن رابع هستند10. و اصول دين را پنج اصل توحيد، نبوت، معاد، عدل و امامت مي‌دانند. آنان چنين استدلال مي‌كنند كه شيخ احمد احسايي در ابتداي رساله حيوةالنفس و سيدكاظم رشتي در رساله اصول عقايد، اصول دين را پنج اصل مذكور مي‌دانند و در هيچ يك از كتب و رسايل اين دو نفر نامي از ركن رابع برده نشده است.11 ادامه دارد

پي‌نوشتها: