عید غدیرو شرح جریان نورامام

متن سخنرانی حجّت الاسلام سیّدمهدی میرباقری

وجود مقدّس امیرالمؤمنین(ع) و یکایک ائمّة معصومان(ع) جسمشان ممتاز و از ویژگی‌های خاصّی برخوردار هستند و جسمی است که مَرکَب روحشان در عالم دنیا است. در روایات آمده است که جسم امام از «علییّن» که از بالاترین مقامات بهشت است، آفریده شده و این در حالی است که فرموده‌اند روح انبیاء و مؤمنان از علییّن خلق شده و جسم ما از آن مقام آفریده شده است؛ ولی آن حقیقتی که در امام، حامل مقام امامت است، روح قدسی و روح ملکوتی ایشان است که حامل اسرار امامت می‌باشد. به این دلیل است که می‌توان زیارت «جامعة کبیره» را در شأن او و خطاب به او خواند و این همان چیزی است که در مقام معرفت هم، انسان باید به معرفت او برسد؛ یعنی حقیقت و مقامات باطنی و سرّ امام(ع) و کلمة روح و به تعبیر روایات، کلمة نور در او هست.

معرفی معصوم از دیدگاه قرآن

قرآن کتاب معرفی امام است و اگر کسی بخواهد امام را بشناسد، بهترین راه شناخت مقامات ائمّه(ع)، «قرآن» است. قرآن، ائمّه را به عناوین مختلف توصیف می‌کند که از همان آغاز قرآن شروع می‌شود؛ برای مثال صراط مستقیم امام است؛ نور امام است؛ روح امام است و خیلی از عناوینی که در قرآن هست. اینها اسامی امام(ع) هستند و خدای متعال امام را با این اسامی و عناوین معرفی کرده و اگر کسی بخواهد امام را بشناسد، باید این آیات قرآن را درک و در آنها تأمّل کند و همچنین باید فهم این آیات به انسان عطا شود تا انسان بتواند امام(ع) را بشناسد.

یکی از عناوینی که در قرآن برای امام آمده و امام(ع) با آن عنوان معرفی می‌شود، نور الهی است:

«الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛1

رستگاران و آنهایی که اهل فلاح و رویش هستند، کسانی هستند که به این پیامبر گرامی و به آن نوری که با این پیامبر نازل شده و به این نوری که خدا همراه پیامبر نازل کرده، ایمان می‌آورند.»

گاهی تعبیر، مثل این آیة مبارکه است:

«فَآمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنزَلْنَا وَاللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ؛2

ایمان به خدا و رسول بیاورید و آن نوری که ما نازل کردیم.» و گاهی تعبیر این است:

«يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ؛3

می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند و حال آنكه خدا گرچه كافران را ناخوش افتد، نور خود را كامل خواهد گردانيد.» در روایت فرمود نورالله، یعنی ولایت امیرالمؤمنین که با امام زمان(عج) حقیقت ولایت به مرحلة تمام و کمال خودش می‌رسد؛ ولو همة مشرکان تلاش کنند که این نور خاموش شود؛ امّا این چراغ و نور الهی خاموش نخواهد شد. پس یکی از اسامی که امام(ع) در قرآن نورالله، یعنی

نور الهی و نوری که خدا نازل کرده است. اینها تعابیری است که از ائمّه(ع) و از ولایتشان در قرآن شده است.

هر کدام از این آیات هم که از امام تعبیر به نور می‌کند، یکی از مقامات ائمّه(ع) را توضیح داده است. ریشة این مطلب هم که این اسامی، اسامی امیرالمؤمنین و اسامی ائمّه(ع) است و خدای متعال امیرالمؤمنین(ع) را با این اسامی معرفی کرده است، حدیث نورانی‌ای است که در کتاب «معانی الأخبار» مرحوم صدوق نقل شده است. از خود امیرالمؤمنین(ع) نقل شده که حضرت در این حدیث فرمودند که اسامی من در کتب آسمانی قبل چیست و در قرآن چیست و ده تا از اسامی وجود مقدّس خودشان را در این حدیث نورانی ذکر کردند. این موجب شده است که بعضی از بزرگان کتاب مستقلی تحت این عنوان نوشته‌اند مانند کتاب «اللّوامع النورانیة فی اسماء علی و اهل‌بیته القرآنیة». مرحوم بحرانی صاحب «تفسیر بحرانی» یک کتاب مستقلّی دارند که اسامی امیرالمؤمنین در قرآن را ذکر کرده‌اند و حدود هزار آیه را آنجا آورده‌اند که بر اساس روایات، تفسیر به امیرالمؤمنین شده و معرفی قرآن از امیرالمؤمنین است؛ یعنی امیرالمؤمنین در قرآن این‌گونه تعریف می‌شوند.

یکی دیگر از آیاتی که تفسیر به امام(ع) شده است، همین آیه‌ای است که در جواب مشرکانی می‌باشد که منکر معاد هستند و می‌گویند، انسان معاد ندارد. خدای متعال می‌فرماید:

«زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَن لَّن يُبْعَثُوا قُلْ بَلَیوَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ وَذَٰلِكَ عَلَیاللهِ يَسِيرٌ؛4

كسانی‌كه كفر ورزيدند، پنداشتند كه هرگز برانگيخته نخواهند شد. بگو آری. سوگند به پروردگارم! حتماً برانگيخته خواهيد شد. سپس شما را به [حقيقت] آنچه كرده‌ايد، قطعاً واقف خواهند ساخت و اين بر خدا آسان است.»

ابوخالد کابلی در روایتی در «کافی» از امام باقر(ع) سؤال کردند که این نوری که خدای متعال نازل کرده «وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنَا»5 مقصود چیست که ما باید به آن ایمان بیاوریم؟ حضرت امام باقر(ع) چند بار قسم خوردند و فرمودند:

«ای ابوخالد! مقصود از نور - به خدا - نور ائمّه از خاندان محمّد(ص) است تا روز قيامت. هم ايشان هستند به خدا! نور خدا كه فرو فرستاده و هم آنانند، به خدا! نور خدا در آسمان و زمين، به خدا! ای اباخالد! نور امام در دل مؤمنان از پرتوی خورشيد تابان در روز روشن‏تر است. به خدا! آنها دل مؤمنان را نورانی كنند و خدای عزّ و جلّ نورشان را از هر كه خواهد، محجوب دارد تا دلشان تاريك گردد. به خدا! ای اباخالد! بنده‏ای ما را دوست ندارد و پيروی نكند تا خدا دلش را پاك كند و خدا دل بنده‏ای را پاك نكند تا تسليم ما شود و با ما در سازش و صفا باشد و چون نسبت به ما در صلح و صفا باشد، خدا او را در سختی حساب سالم دارد و از فزع بزرگ روز قيامت آسوده‏اش كند.»6

مشاهدة نور امام و درک نور امام، امکانات خاص و مقامات خاصّی را می‌خواهد. این‌طور نیست که هر کسی بتواند نور امام را درک کند؛ کما اینکه قرآن هم این‌طور است. قرآن نور الهی است. در مواقف متعدّدی در همین کتاب آسمانی، از قرآن تعبیر به نور شده است؛ ولی آیا هر کس می‌تواند نور قرآن را بفهمد؟ بله. آن کسانی که اهل مشاهدة عالم ملکوت هستند، آنها می‌توانند نور قرآن را ببیند؛ امّا این‌طور نیست که هر کسی چشمش باز شود و بتواند نور قرآن را ببیند. در روایات متعدّد آمده است که اگر در خانه‌ای، قرآن تلاوت شد، این خانه روشن می‌شود و مثل ستاره‌های آسمان می‌درخشد؛ منتهی این خانه وقتی نورانی شد، ملائکه نور این خانه را مشاهده می‌کنند.

قرآن نور دارد؛ منتهی نور قرآن را اهل ملکوت می‌بینند. آنهایی که چشم ملکوتی دارند و همنشین با ملائکه هستند، آنها می‌توانند نور قرآن را ببیند. بزرگواری که پدر بزرگوارشان از علمای بزرگ «سامرّاء» بود، می‌فرمود: من در دورة نوجوانی دو نفر را دیده بودم که وقتی در محراب عبادت می‌ایستادند و مشغول به نماز می‌شدند، من نور نماز آنها را که تا عالم بالا می‌رفت، مشاهده می‌کردم. یکی از آنها آیت‌الله بروجردی بود و وقتی ایشان مشغول نماز می‌شد، آن نوری که ایشان را احاطه می‌کرد یا از ایشان ساطع می‌شد، مشاهده می‌کردم. یکی هم پدر بزرگوار خودم بود.

بنابراین قرآن نور است؛ امّا این نور این‌طور نیست هر کسی ببیند. خانه‌ای که در آن تلاوت قرآن می‌شود، واقعاً نورانی به نور قرآن می‌شود؛ منتهی آنهایی که اهل مشاهدة نور قرآن هستند و آنهایی که چشم قرآن‌بین پیدا کردند، می‌توانند ببینند. در همة عوالم، در هر عالمی که انسان بخواهد طی کند، چه عوالم بالا و چه عالم پایین، امام، آن نوراللّهی است که آن عالم را روشن کرده. از جمله عوالمی که ما طی کردیم، عالم ذرّ است، بعد در عالم اصلاب و نسل پدران و ارحام و بعد هم در عالم دنیا آمدیم و از دنیا هم به برزخ و قیامت و عوالم بعدی می‌رویم. مشاهدة عوالم خود ما هم، محتاج به نور هست. همین‌گونه که ما در عالم حس که عالم ظاهر هست، به وسیلة خورشید و ماه و ستاره و با این نورها می‌بینیم و مثلاً وقتی خورشید طلوع می‌کند، فضا روشن می‌شود، اوّل خورشید را می‌بینیم، بعد خودمان و اشیای دیگر را. ما وقتی مشاهده می‌کنیم، اوّل نور خورشید را می‌بینیم و بعد در پرتوی نور خورشید، دور و بر خودمان و اشیاء را؛ حتّی بدن خودمان را وقتی می‌بینیم، اوّل نور خورشید را می‌بینیم. ممکن است آدم از نور غافل باشد؛ ولی واقعاً اوّل نور را می‌بیند، بعد خود را.

مشاهدة عوالم مختلف در پرتوی نور معصوم(ع)

اگر کسی بخواهد اهل مشاهدة عوالم مختلف شود و باطن عالم را مشاهده کند، حتّی باطن خودش و عالم میثاق و برزخ و اهمّیتش را ببیند، این در پرتوی نور امام ممکن است. اگر کسی به نور امام(ع) رسید، این نوری است که خدای متعال در همة عوالم نازل کرده است و فقط نور عالم دنیا نیست؛ بلکه اگر کسی چشمش باز شد، هر عالمی از عوالم باطنی را که ببیند، در آنجا اوّل نور امام هست که ساطع است و بعد در پرتوی نور امام، آن عالم و از جمله خود انسان دیده می‌شود؛ لذا آن کسانی که به نور امام راه پیدا می‌کنند، در پرتوی نور امام، خودشان و قیامتشان را می‌بینند. امیرالمؤمنین(ع) در وصف متّقین فرمودند:

«آنان با بهشت چنانند كه گويی آن را ديده و در فضايش غرق نعمتند و با عذاب جهنّم چنانند كه گويی آن را مشاهده نموده و در آن دچار عذابند.»7

روایت معروفی است که بعد از نماز صبح، حضرت رسول اکرم(ص) صحبت می‌فرمودند. جوانی چرت می‌زد و نمی‌توانست خودش را کنترل کند. حضرت فرمودند:

«چگونه شب را به صبح‏ رساندی ای حارث!» عرض كرد: ای رسول خدا! در حال يقين شب را به روز آوردم. حضرت فرمودند: «برای هر يقينی نشانه‏ای است. نشانة‌حقيقی يقين تو چيست؟» گفت: ای رسول خدا! نشانة يقين من همان است كه مرا غمناك ساخته و شبم را به بی‌خوابی كشيده، مرا به تحمّل تشنگی وسط روز وادار كرده، نفسم از دنيا و آنچه در آن است، روی‌گردان شده، به درجه‏ای كه گويا عرش پروردگارم را برای حسابرسی برپا می‏بينم و تمامی مردم برای حساب محشور شده‏اند و من در ميان آنها هستم...»8

اگر کسی نورانی به نور یقین شد، می‌تواند ملکوت عالم را ببیند. این تعبیر در قرآن هست: «وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ؛9

و همچنين به ابراهيم، ملكوت آسمان‌ها و زمين را ارائه كرديم تا از يقين‌كنندگان باشد.»

اگر کسی اهل یقین شد و انوار یقین به قلبش رسید و اگر کسی مشاهده کرد آن نوری را که ملکوت عالم با آن نور روشن است، در پرتوی آن نور می‌تواند ملکوت عالم را هم ببیند، نه فقط ملکوت عالم، بلکه بالاتر از عالم ملائکه را هم با آن نور می‌شود دید و این نور تا قرب الهی ادامه دارد؛ زیرا ائمّه(ع) جنب‌الله هستند. امیرالمؤمنین(ع) یکی از القابش جنب‌الله است؛ یعنی بین ایشان و خدای متعال، حجابی نیست. این نور الهی که نازل شده، همة عوالم را روشن کرده است که از آن جمله، عالم ملکوت، قیامت، برزخ و همة عوالم با این نور روشن هستند.

اگر کسی به درک مقام نورانیت امام رسید، مشاهده می‌کند و می‌بیند که همة کائنات در پرتوی نور امام روشن است؛ همه‌جا نور امام است؛ همة عالم و نه فقط عالم ما محضر امام است. همین‌گونه که در عالم حس، معرفت‌های حسّی و مشاهدة حسّی متوقّف است بر خورشید و نور محسوس و تا این نور نباشد، فضا ظلمانی است و انسان هیچ چیزی را نمی‌تواند ببیند. ملکوت عالم هم همین‌طور است و اگر چشم انسان به نور امام باز نشد، ملکوت عالم برای انسان تاریک و خاموش است. در پرتوی نور امام و در پرتوی مشاهدة امام، عوالم باطنی و ملکوت عالم دیده می‌شود. جابر بن یزید جوفی که از اهل سرّ امام صادق(ع) و امام باقر(ع) بود، می‌گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم، قرآن می‌فرماید: «وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ؛ ما این‌گونه به حضرت ابراهیم(ع) ملکوت عالم را ارائه کردیم.» کیفیت ارائه چگونه بوده است؟

حضرت اشاره‌ای به عالم بالا کردند و فرمودند: «این‌طور پرده کنار رفت. اگر کسی به امام برسد، با امام می‌شود ملکوت عالم را دید و بالاتر از ملکوت عالم را هم می‌شود دید. این فقط چشم انسان نیست که با نور می‌بیند؛ گوش انسان هم با نور می‌شنود و همة قوای انسان این‌گونه است.»10

بعد از «زیارت آل‌یاسین» (زیارت امام زمان(عج)) که از خود حضرت هم نقل شده و زیارت بسیار خوبی است و ما اینها را باید جزو واجبات خودمان بدانیم نه مستحبّات؛ صلواتی نقل شده است که می‌فرماید:

«اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ نَبِیِّ رَحْمَتِكَ وَ كَلِمَهِ نُورِكَ وَ أَنْ تَمْلَأَ قَلْبِی نُورَ الْیَقِینِ وَ صَدْرِی نُورَ الْإِیمَانِ وَ فِكْرِی نُورَ النِّیَّاتِ وَ عَزْمِی نُورَ الْعِلْمِ‏وَ قُوَّتِی نُورَ الْعَمَلِ وَ لِسَانِی نُورَ الصِّدْقِ وَ دِینِی نُورَ الْبَصَائِرِ مِنْ عِنْدِكَ‏ وَ بَصَرِی نُورَ الضِّیَاءِ وَ سَمْعِی نُورَ الْحِكْمَهِ وَ مَوَدَّتِی نُورَ الْمُوَالاَهِ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ»؛11 یعنی خدایا! بر این وجود مقدّس که کلمة نور توست، صلوات بفرست و بعد، یکی یکی قوا را نام می‌برد و می‌گوید: خدایا! قلب مرا پر از نور نبیّ اکرم(ص) کن. بعد صدری و تا می‌رسد به سمع که می‌گوید «وَ سَمعِی نُورَ الحِکمَة»؛ یعنی حتّی گوش هم وقتی می‌خواهد بشنود، با نور حکمت می‌شنود. همة قوای انسان حتّی گوش این‌گونه است و اگر سمع انسان، نورانی به نور امام شد، آن وقت حکمت می‌فهمد. اگر قلب انسان به نور امام نورانی شد، محبّت و موالات پیدا می‌کند و همین‌طور بقیّة قوای انسان همین‌طور است.

روشنی قوای انسان با نور امام (ع)

امام آن خورشیدی است که خدای متعال در همة عوالم تجلّی داده و روشنش کرده است و اگر کسی به نور امام رسید و چشمش نورانی به نور امام شد، می‌بیند؛ گوشش نورانی به نور امام شد، حقایق را می‌شنود؛ قلبش نورانی به نور امام شد، حقایق را می‌فهمد و اگر چشم و گوش و قلب انسان به نور امام بسته بود، نه می‌شنود، نه می‌بیند، نه می‌فهمد. این آیه که می‌فرماید:

«وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَّا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَّا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَّا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَـٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُون؛12

و در حقيقت، بسياری از جنّيان و آدميان را برای دوزخ آفريده‌ايم؛ [چرا كه] دل‌هايی دارند كه با آن [حقايق را] دريافت نمی‌كنند و چشمانی دارند كه با آنها نمی‌بينند و گوش‌هايی دارند كه با آنها نمی‌شنوند. آنان همانند چهارپايان، بلكه گمراه‌ترند [آری] آنها همان غافل‌ماندگانند.»

شاید معنایش این است که کسی که از امام غافل است، همة قوایش تعطیل است؛ نه گوشش می‌شنود، نه چشمش می‌بیند و نه قلبش می‌فهمد؛ چون اینها وقتی بخواهند بفهمند، مثل این چراغی که اینجا هست، خودش که نور نمی‌دهد؛ بلکه باید نور به او برسد و اگر ارتباطش با منبع نور قطع شد، خاموش است. همة قوایی که خدای متعال به ما داده، این‌گونه است؛ حتّی عقل ما اگر ارتباطش با امام قطع شد، خاموش است.

امیرالمؤمنین(ع) فرمودندکه انبیاء کارشان این است: «وَ یَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلِیغِ وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ وَ یُرُوهُمْ آیَاتِ الْمَقْدِرَةِ»؛13 یعنی در عقل انسان حقیقت‌هایی پنهان است که انبیاء می‌آیند همین حقایق پنهانی را برمی‌انگیزند. همة قوای ما این‌گونه است و هیچ قوّه‌ای از قوای ما نیست؛ الّا اینکه محتاج به نور است و اگر نور به آن قوّه نرسد، تعطیل است؛ لذا ما برای دیدن، هم چشم می‌خواهیم، هم نور و اگر چشم باشد، امّا خورشید نباشد، انسان نمی‌بیند. بقیّة قوا هم همین‌طور است. مشاهدات باطنی عالم هم همین‌طور است. انسان هم چشم دل می‌خواهد هم نور و اگر چشم دل نباشد، حقایق دیده نمی‌شود. اگر چشم دل بود و نور واضحی نبود، باز هم حقایق دیده نمی‌شود. پس ما باید هر دوی اینها را داشته باشیم؛ یعنی هم چشم دل و هم نوری که باطن عالم را روشن کند؛ کما اینکه برای دیدن عالم ظاهر نیز، هم چشم می‌خواهیم و هم نور خورشید. اگر شب باشد، پدیده‌ها دیده نمی‌شوند؛ اگر روز باشد، ما چشممان نابینا باشد، نمی‌بینیم. در باطن عالم هم همین‌طور است. ما می‌خواهیم حقایق باطنی عالم و عالم ملکوت و قیامت و حقایق خودمان را ببینیم؛ می‌خواهیم خودمان را بیش از دهان و غریزه و خواهش‌های نفسانی ببینیم. آن حقایقی که خدا در ما قرار داده، آن سرّ الهی را در خودمان مشاهده کنیم. برای مشاهده‌اش، هم احتیاج به چشم و هم احتیاج به نور است. آن نوری که می‌تابد و حتّی جان خود انسان را روشن می‌کند و وقتی که روشن شد و می‌تواند خودش را ببیند، وجود مقدّس امام(ع) است.

انسانی که متوجّه امام نیست، چشم باطنی‌اش هم کور می‌شود و نه فقط نور نیست؛ بلکه چشم او هم بسته می‌شود؛ لذا قرآن می‌فرماید آنهایی که توجّه به امام نکردند، روز قیامت کور محشور می‌شوند: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَی»14 که مقصود از ذکر، اینجا طبق روایات، امیرالمؤمنین علی(ع) است؛ یعنی کسی که از امام، یعنی از کلمة ذکر الهی از سرچشمة یاد خدا و توجّه به خدا، اعراض می‌کند، هم زندگی‌اش تلخ می‌شود و هم در قیامت کور محشور می‌شود:

«قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَی وَ قَدْ كُنتُ بَصِيرًا قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنسَی؛15

می‌گويد: پروردگارا! چرا مرا نابينا محشور كردی با آنكه بينا بودم؟ می‌فرمايد: همان‌طور كه

_____________________________ صفحه 13 _____________________________ نشانه‌های ما بر تو آمد و آن را به فراموشی سپردی، امروز همان‌گونه فراموش می‏شوی.»

در روایات آمده است که ائمّه(ع)، آیات‌الله هستند. (در زیارت حضرت امیر است «آیت‌الله العظمی»؛ یعنی اعظم آیات الهی هستند) آیات ما آمدند تو فراموش کردی و امروز هم وقتی فراموش شدی، نه فقط نمی‌بینی، چشمت هم از تو گرفته می‌شود. انسانی که توجّه به امام نمی‌کند، هم بصیرت را از دست می‌دهد و هم بصر را؛ نه نور دارد ببیند، نه چشم.

تکلّم خدا با انسان به واسطة پیامبر اکرم(ص)

فرق امام با خورشید چیست؟ خورشید شمعی از وجود امام است و مثلی است که ما بتوانیم امام را بفهمیم. خدای متعال مثلی قرار داده که انسان از طریق این مثل بتواند امام را بفهمد؛ والّا شمس حقیقی که این نیست. «وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا»؛16 یعنی شمس حقیقی همان‌طورکه در قرآن است، وجود مقدّس نبیّ اکرم(ص) است و قمر هم وجود مقدّس امیرالمؤمنین علی(ع). هرچه ما می‌بینیم، مثلی است که بتوانیم از طریق این مثل حقایق عالم را بفهمیم. امام(ع) آن نوری است که خدای متعال در همة عالم نازل کرده است.

اگر کسی بخواهد عوالم را ببیند و سیر داشته باشد، حتّی قیامت خودش را ببیند و از خودش غافل نشود و به جای اینکه انکار کند و بگوید، خبری نیست. بعد مرگ هیچ است و اگر می‌خواهد چشمش باز شود و حقایق پس از مرگ را ببیند

و گوش جانش باز شود و حقایق را بشنود و قلبش نورانی شود و حقایق را بفهمد و از غفلت بیرون بیاید، این شخص باید به امام رو بیاورد. در این صورت، همة قوای انسان، نورانی به نور امام می‌شود و بعد حقایق عالم را می‌فهمد، می‌شنود و می‌بیند، صدای ملائکه را می‌شنود و کارش به جایی می‌رسد که نه فقط صدای ملائکه، بلکه کلام خدا را می‌شنود.

مگر موسی کلیم، کلیم‌الله نبود و کلام الهی را نمی‌شنید؟ خدای متعال به همة ما این ظرفیت را داده است که کلامش را بشنویم، منتهی موسی کلیم هم وقتی می‌شنید، قرآن می‌فرماید که من وراء حجاب و از شجرة (درخت) خدا با او صحبت می‌کرد و کلام الهی را از درخت می‌شنید که این درخت در روایات معنا شده وجود مقدّس سیّدالشّهدا(ع) بودند که کلام الهی از آنجا برای موسی کلیم تجلّی کرد و می‌شنید. ما هم همین‌طور هستیم؛ ما می‌توانیم کلام خدا را بشنویم؛ از یک مبدأ خیلی متعالی، یعنی از وجود مقدّس نبیّ اکرم(ص). امام صادق(ع) در ابتدای ورود به قرآن دعایی دارند که مثل اذن ورود است، انسان باید اذن دخول بخواند و بعد وارد قرآن شود؛ مثل اذن دخول حرم امام است. تعبیر ایشان این است:

«أَللَّهُمَّ اِنّی أَشْهَدُ أَنَّ هذا کِتابُکَ المُنَزَلُ مِنْ عِنْدِکَ عَلی رَسولِکَ محمّد بن عبدالله، وَ کَلامُکَ النَّاطِقُ عَلی لِسانِ نَبِیِّکَ، جَعَلْتَهُ هادِیا مِنْکَ اِلی خَلْقِکَ وَ حَبْلاً مُتَّصِلاً فیما بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عِبادِکَ»؛17 یعنی خدایا! این قرآن، کلام گویای تو است و با همه اگر گوش داشته باشند، حرف می‌زند. این کلام ناطق تو از زبان پیغمبرت جاری شد. این پیامبر دستش، دست خداست. وقتی در بیعت رضوان با حضرت بیعت کردند خدای متعال می‌فرماید:

«إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللهَ يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَینَفْسِهِ و مَنْ أَوْفَیبِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا؛18

در حقيقت كسانی كه با تو بيعت می‌كنند، جز اين نيست كه با خدا بيعت می‌كنند. دست خدا بالای دست‌های آنان است. پس هر كه پيمان‌شكنی كند، تنها به زيان خود پيمان می‌شكند و هر كه بر آنچه با خدا عهد بسته است، وفادار بماند، به زودی خدا پاداشی بزرگ به او می‌بخشد.»

یعنی خدای متعال حلول نمی‌کند؛ ولی این پیغمبر این‌قدر بالاست که دستش یدالله می‌شود و زبانش هم گویا لسان خدا است.

اگر کسی اهل شنیدن قرآن شد، می‌تواند کلام خدا را بشنود؛ ولی از زبان پیامبر(ص) می‌شنود. با موسی کلیم هم خدا من وراء حجاب صحبت می‌کرد. شاید فقط نبیّ اکرم و اهل‌بیت(ع) هستند که بدون حجاب، خدا با آنها صحبت می‌کنند. در زیارت از راه دور نبیّ اکرم(ص)، یکی از خصلت‌هایی که برای حضرت بیان شده، «الْمُكَلَّمَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُب»19 است؛ یعنی خدای متعال بدون حجاب، از ورای همة حجاب‌ها با او صحبت کرد؛ با بقیّة افراد که خدا صحبت می‌کند، از وراء حجاب هست و حجاب هم نبیّ‌اکرم(ص) هستند؛ حتّی انبیاء هم وقتی کلام خدا را می‌شنیدند، از وراء حجاب نبیّ اکرم(ص) بود و زبانی که خدای متعال با آن زبان با آنها صحبت می‌کرد، نبیّ اکرم(ص) است.

در روایت «معراجیه» هست که حضرت معراج رفتند و خدای متعال با زبان امیرالمؤمنین(ع) با پیامبر(ص) صحبت می‌کردند؛ این روایت بسیار عجیب است و اصلاً معنا کردنش برای من که ممکن نیست؛ بزرگان باید معنا کنند. پیامبر معراج رفتند، سماوات را طی کردند، مقام انبیاء را طی کردند، آنجا خدای متعال با زبان امیرالمؤمنین(ع) با حضرت صحبت کرد. این یعنی چه؟ من نمی‌فهمم. بزرگان معنا می‌کنند.

بهره‌مندی بدون مانع از نور امام(ع)

اگر کسی به نور امام راه پیدا کرد و کم‌کم قوایش نورانی شد، می‌تواند حقایق باطنی عالم را بشنود، ببیند و بفهمد؛ قلبش می‌فهمد. چگونه می‌شود به نور امام رسید؟ امام نور الهی است. این امر را ائمّه(ع) فرمودند. در بیان امام رضا(ع) در حدیث معروفی که در «اصول الکافی» هست، حضرت فرمودند: «الْإِمَامُ كَالشَّمْسِ الطَّالِعَةِ الْمُجَلِّلَةِ بِنُورِهَا لِلْعَالَمِ وَ هِيَ فِي الْأُفُقِ بِحَيْثُ لَا تَنَالُهَا الْأَيْدِي وَ الْأَبْصَارُ»؛20 یعنی امام خورشیدی است که طلوع کرده و عالم را روشن کرده و همة عالم به نور امام روشن است. وقتی خورشید طلوع می‌کند، عالم روشن می‌شود.

فقط یک نکتة مهم اینجاست که اگر ما پشت به خورشید کردیم، در سایة خودمان هستیم؛ خورشید روشن است. اگر ما در خانه رفتیم و پنجره‌ها را بستیم و پرده‌های ضخیم انداختیم، ما در ظلمت خودمان هستیم و الّا روز روشن است.

وقتی امام طلوع کرده و همة عالم و همة آسمان‌ها و زمین با نور امام روشن شده است، در پرتوی نور امام، همة عوالم را می‌شود دید، اوّل خود آدم باید روشن شود، اگر ما پنجره‌های خانة خودمان را رو به امام بستیم، خود در ظلمت هستیم و جایی را نمی‌بینیم؛ نه اینکه عالم تاریک است. عالم روشن است؛ ما نمی‌بینیم و نمی‌شنویم؛ چون ما در یک وادی در بسته هستیم و حجاب برای خودمان درست کرده‌ایم. اگر این حجاب‌ها برداشته شد، می‌توانید حقایق را ببینیم. در حدیثی که از امام باقر(ع) در ابتدا عرض شد، حضرت تعبیرشان این است: «یَا أَبَا خَالِدٍ لَنُورُ الْإِمَامِ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ أَنْوَرُ مِنَ الشّمْسِ الْمُضِیئَةِ بِالنّهَاروَ هُمْ وَ اللّهِ یُنَوّرُونَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِینَ»؛21 یعنی اگر کسی به ائمّه(ع) ایمان آورد، آنها قلبش را روشن می‌کنند. این خورشید خانة شما را روشن می‌کند و نور امام در قلب مؤمن روشن‌تر از خورشید در روز است.

امام می‌تابد و قلب مؤمن را روشن می‌کند و اگر قلب مؤمن روشن شد، آن وقت سیرش با امام(ع) شروع می‌شود و تازه اوّل راه است. انسان تا به خورشید راه پیدا نکرده است، در تاریکی است و وقتی به خورشید راه پیدا کرد، نباید طمع خام داشته باشد و خیال کند واصل شده است. اگر کسی نورانی به نور امام شد، گوشش حکمت را می‌شنود، قلبش حقایق را می‌بیند و می‌فهمد؛ امّا نباید خیال کند واصل شده است. تعبیر امام رضا(ع) در آن حدیث این است:

«وَ هِيَ فِي الْأُفُقِ بِحَيْثُ لَا تَنَالُهَا الْأَيْدِي وَ الْأَبْصَار؛21

خود امام مثل خورشیدی است که در افق عالم است؛ نه چشم می‌تواند شکارش کند و نه دست.»

در روایتی در «توحید کافی» است که از حضرت در باب مشاهدة خدای متعال سؤال کردند و حضرت فرمودند که شما به همین خورشید نگاه کنید و ببینید؛ می‌توانید نگاه کنید، تا برسد به نور الهی؛ حتّی ظرفیت مشاهدة این نور نیست. بعد فرمودند خدای متعال این پیغمبرش است که «إِنّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَرَی رَسُولَهُ بِقَلْبِهِ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ مَا أَحَبّ‏»؛22 یعنی آنچه از نور عظمتش دوست داشت، به این پیغمبر نشان داده است و اهل مشاهدة نور الهی است؛ و الّا این‌طور نیست که هر کسی بتواند نور الهی را ببیند.

مراتب سیر انسان در باطن عوالم با نور امام(ع) و رسیدن به حقیقت معرفت

اگر کسی چشمش و گوشش باز شد و با نور امام مأنوس شد، این اوّل راه است. قبل از آن، تعبیر من این‌گونه است که انسان در وادی ظلمت است. انسان تا به امام نرسیده، در وادی ظلمات است و وقتی به امام رسید، وارد وادی نور می‌شود. وقتی وارد وادی نور شد، چشم و گوش و قلب او نسبت به باطن عالم باز شد، تازه سیر انسان با امام شروع می‌شود؛ مثل یک اشعه که باید مسیری را طی کند تا به سرچشمة خورشید برسد. همین‌گونه هم برای رسیدن به حقیقت امام و درک مقام نورانیت امام بسیار عوالم باید طی شود؛ همة این عوالم با امام طی می‌شود. هر عالمی را می‌روید، باز در آن عالم با نور امام، انسان طیّ مسیر می‌کند. شما فرض کنید وارد عالم ملکوت شدید. آنجا هم باز نظر امام هست و هرچه انسان از حقیقت ملکوت می‌فهمد، با نور امام و در پرتوی امام می‌فهمد. در وادی بالاتر باز باید همین رشتة نور را بگیرد و بالا برود.

این است که گاهی از امام تعبیر می‌شود به حبل‌الله، حبل‌المتین، عروة‌الوثقی، امام آن رشتة بین ما و خدا است. گاهی از امام به صراط مستقیم تعبیر می‌شود. انسان سیرش در مقامات معنوی و در مراتب توحید تا هر کجا که برود با امام است، تا آنجایی که به معدن‌العظمة به حقیقت وجودی امام، به حقیقت امام برسد که می‌شود سلمان؛ اگر سلمانی پیدا شود، اگر جناب ابراهیم خلیلی(ع) پیدا شود که بتوانند سیر کنند و به سرچشمة خورشید برسند. به ذهن من می‌آید و احتمال می‌دهم - نسبت نمی‌دهم - آن داستان حضرت ابراهیم در سورة انعام آمده است «نُري إِبْراهيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْض‏»؛24 که خورشید و ستاره و ماه را دید، همین است که ایشان سیر کرده و به حقیقت وجود مقدّس امیرالمؤمنین، علی(ع) رسیده و در پرتوی ایشان موحّد شده است.

اگر کسی قلبش نورانی به نور امام شد، قوای دیگر هم نورانی می‌شود. فرموده‌اند که ایمان از قلب آغاز و بعد به گوش و زبان و چشم منتشر می‌شود. مؤمن همة قوایش مؤمن است، با نور ایمان می‌بیند؛ امّا شروعش از قلب است؛ اگر قلب انسان قابل شد و نور امام در قلب انسان آمد، انسان از وادی ظلمات و تاریکی و حیرت بیرون می‌آید و صاحب یقین می‌شود؛ یقین یعنی همین. وقتی صاحب یقین شد، از حالا به بعد، سیرش با یقین شروع می‌شود. اهل یقین تازه آغاز سیرشان است و با امام قدم به قدم در عوالم سیر می‌کنند؛ هر عالمی می‌رود، مرتبة کامل‌تری از نور امام به قلب و سمع و بصر او می‌رسد؛ لذا مراتب بالاتری از معرفت برایش پیدا می‌شود.

همة مقامات معرفت با امام است؛ شاید معنی «بِنا عُبِدَالله وَ بِنا عُرِفَ اللهُ وَ بِنا وُحِدَ اللهُ تَبارَکَ وَ تَعالی. وَ مُحَّمَدٌ حِجابٌ اللهِ تَبارَکَ وَ تَعالی»؛25 همین است که هر کسی در هر مقامی، معرفت خدا را درک می‌کند، با نور امام درک می‌کند و به هر مرتبه‌ای از مراتب یقین و ایمان می‌رسد، آن مرتبة یقین و ایمان در وجود مؤمن، تجلّی امام(ع) است که کلمة ایمان و نور هست. لذا هر مرتبه‌ای از مراتب یقین قلبی، شعاعی از وجود امام است؛ تا جایی‌که انسان همة وجودش پر از نور امام و خالی از غیر و شیعه می‌شود؛ یعنی شعاع وجود امام می‌شود و متّصل به امام و اگر کسی به سرچشمة وصل امام برسد؛ آن مقام، حقیقت معرفت امام است.

طلوع خورشید حقیقت و تجلّی ولایت تام در غدیر و حجاب سقیفه بر مشاهدة ملکوت

غدیر، عیدالله اکبر است. عید قربان و عید فطر و جمعه با آن عظمتشان در مقابل این عید کوچک هستند. نکته‌اش همین است. امیرالمؤمنین(ع) فرمودند که اگر روزی در آخر شب حساب کردید و دیدید پایتان را از دایرة بندگی خدا بیرون نگذاشتید، آن روز جشن و روز عید شماست. روزی که آدم یک قدم به خدا نزدیک می‌شود و یک در به رویش باز می‌شود، برای مؤمن روز عید است. در غدیر چه اتّفاقی افتاده است؟ مطلب همین است. آن نوری که در همة عوالم تجلّی کرده است، از او پرده‌برداری شده است و به دست شخص نبیّ اکرم(ص) درهای ملکوت عالم و بالاتر از عالم ملائکه روی عالم ما باز شد؛ البتّه بنا بود همه، اهل مشاهدة ملکوت بشوند؛ اگر حجاب نمی‌آمد و قصّة سقیفه پیش نمی‌آمد، آرام آرام این خورشید بالا می‌آمد و به حدّی عالم ما روشن می‌شد که همه، اهل مشاهدة ملکوت می‌شدند و اهل یقین و اهل اسرار و همة جان‌ها موحّد می‌شد؛ همان چیزی که در عصر ظهور برای مؤمنان اتّفاق می‌افتد و عقول، چهل برابر و درهای معرفت باز می‌شود، همان اتّفاق می‌افتاد. آن واقعه‌ای که در غدیر واقع