هویت جدید «شعر علوی» در جریان انقلاب اسلامی

با پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن 1357 و استقرار نظام مقدّس جمهوری اسلامی، به یک‌باره همة بنیان‌های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه دچار تحوّل و تطوّر گردید. تکانه‌هایی که از وقوع انقلاب اسلامی در همة ارکان جامعه ایجاد شده بود، رفته‌رفته به پیکرة ادبیات نیز سرایت کرد و ادبیات معاصر در یک دگردیسی، ناگزیر به هویّت جدیدی دست یافت؛ هویّتی منبعث از جهان‌بینی توحیدی و مبتنی بر آموزه‌های دینی و قرآنی.

با فروکش کردن هیجانات و التهابات سال‌های اوّل انقلاب و ایجاد ثبات سیاسی در کشور، نیاز به ادبیاتی متجانس و همگون با دین و ارزش‌های دینی به شدّت احساس می‌شد. این احساس نیاز، نسل شاعران جوان و نوجوی انقلاب را به تکاپو واداشت تا با رویکردی اجتهادگونه به دین و با بهره‌گیری از میراث بی‌بدیل و ماندگار «قرآن و عترت» به خلق و آفرینش آثار دینی اهتمام ورزند. تأسیس حوزة «اندیشه و هنر اسلامی» - حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی فعلی - توسط جمعی از شاعران و نویسندگان معتقد و دین‌باور در سال‌های اوّل انقلاب نیز دقیقاً در راستای پاسخگویی به این مطالبة برحقّ جامعه بود.

با تأسیس حوزة هنری، بستری سالم و مناسب برای خلق آثار ارزشمند ادبی و هنری و متناسب با نیاز انقلاب فراهم شد. با شروع جنگ تحمیلی در سال 59، از بطن شعر انقلاب، نوزادی به نام «شعر دفاع مقدّس» متولّد شد؛ شعری حماسی و رزمنده که برای ایجاد شور انقلابی و تهییج جوانان برای حضور در جبهه‌های حق علیه باطل ضرورت داشت. بعد از پایان‌یافتن جنگ و ایجاد امنیت و ثبات سیاسی در کشور، از آنجا که جمهوری اسلامی بر اساس دین و آموزه‌های دینی پایه‌گذاری شده بود، رفته‌رفته نگاه شاعران به شعر دینی معطوف گردید که مرکز ثقل این‌گونة ادبی، «بزرگان دینی» بودند.

اشاره‌ای به پیشینة شعر دینی و آئینی

تاریخ تولّد این گونة ادبی که امروز با عنوان «شعر و ادب آئینی» از آن نام برده می‌شود، به صدر اسلام برمی‌گردد. در واقع باید گفت که با ظهور اسلام در «شبه جزیرة عربستان»، شعر مذهبی نیز پا به عرصة وجود نهاد و شاعران نامداری چون حسان بن ثابت، کمیت اسدی، فرزدق، دعبل خزاعی، سیّد اسماعیل حمیری، ابوالاسود دئلی، کعب بن زهیر، عمر بن سالم، عبدالله بن غالب اسدی و... با تشویق و ترغیب پیامبر اکرم(ص) و خاندان رسالت دست به خلق و آفرینش آثار ادبی زدند. از این منظر، باید سرچشمة «شعر آئینی» را در صدر اسلام جست.

در ادب عرب، حسان بن ثابت اوّلین شاعری است که پس از شنیدن خطبة پیامبر اکرم(ص)، به سرودن قصیده‌ای باشکوه دربارة واقعة تاریخ‌ساز غدیر پرداخت. این شعر در کتاب سلیم بن قیس هلالى که با عنوان «اسرار آل محمّد» به فارسی نیز ترجمه شده، برای اوّلین‌بار به ثبت رسیده است.1

قصیدة غدیریة حسان با ابیات زیر آغاز می‌شود:

ینادیهم یوم الغــــدیر بنیّهم بخمٍّ واسمع بالـــرسول منادیاً

فقال فمن مولاکـم و نبیکم؟ فقالوا و لم یبدوا هناک التعامیا

إلهــک مولانا و أنت نبیُّنــا و لم تلق منّا فی الولایة عاصیاً

فقــال له قـم یا علیّ فإنّنی رضیتُک‌ مِن ‌بعدی ‌إماماً‌ و هادیاً

پیامبر اکرم(ص) در روز غدیر در سرزمین «خم»، به مسلمانان ندا در دادند و فرمودند: «مولا و پیامبر شما چه کسی است؟» آنها در جواب پیامبر(ص) خیلی صریح پاسخ دادند: پروردگار تو، مولای ماست و تو پیامبر مایی و ما از قبول ولایت تو سر نخواهیم پیچید. سپس پیامبر(ص) خطاب به علی(ع) فرمودند: «برخیز! اکنون من تو را به عنوان «امام» و «رهبر» بعد از خویش انتخاب کردم.»

و امّا اگر بخواهیم به بررسی پیشینة شعر آئینی در زبان پارسی بپردازیم، باید بگوییم که بعد از غلبة اعراب بر ایران و پذیرش اسلام توسط ایرانیان، ردّپای شعر آئینی (به معنای عام) را در آثار اوّلین شاعران پارسی‌گو می‌توان مشاهده کرد. شاعران مسلمان پارسی‌زبان نیز از سدة سوم هجری قمری به بعد، هریک به سهم خود بر این گنجینة زوال‌ناپذیر افزوده‌اند.

با استناد به قرائن و شواهد تاریخی، عصر طاهریان و صفّاریان (سدة سوم هجری قمری) را باید نقطة شروع شعر پارسی در دورة اسلامی دانست و اوّلین رگه‌های شعر آئینی را در آثار رودکی سمرقندی (پدر شعر فارسی) باید جست‌وجو کرد؛ آنجا که می‌گوید:

روی به محراب نهادن چه سود

دل به بخارا و بتان طراز

ایزد ما وسوسه عاشقی

از تو پذیرد، نپذیرد نماز2

اینکه گفته می‌شود کسایی مروزی اوّلین شاعر مرثیه‌گوی پارسی‌زبان است، حرف درستی است؛ به این معنا که پیش از کسایی، از هیچ شاعر پارسی‌زبانی در رثای شهدای کربلا شعری به صورت مکتوب در دست نیست؛ ولی اگر شعر آئینی به معنای عامّ آن مورد نظر باشد، با استناد به شعری که در بالا آوردیم، باید از رودکی به عنوان نخستین شاعر آئینی نام ببریم؛ چرا که شعر بالا، نمونة استوار و برجسته‌ای از شعر آئینی معرفتی (عرفانی) است.

پیشینة «شعر علوی» در ادبیات فارسی

رودکی سمرقندی

پیشینة شعر علوی در ادبیات فارسی به زمان رودکی (سدة چهارم هجری) برمی‌گردد. شاعران مسلمان فارسی‌زبان از زمان تولّد شعر فارسی تا امروز، زبان به مدح مولای متّقیان، حضرت علی(ع) گشوده و اشعار فاخر و مانایی را خلق کرده‌اند. معروفی بلخی شاعر دورة سامانی، با اشاره به مصرع کاندر جهان به کس مگرو جز به فاطمی از رودکی، او را از مُحبّان اهل‌بیت معرفی می‌کند و می‌گوید:

از رودکی شنیدم - استاد شاعران:

«کاندر جهان به کس مگرو جز به فاطمی»3

نشانه دیگری که دلالت بر ارادت رودکی به خاندان رسالت می‌کند، بیت زیر است که در دیوان او آمده:

کسی را که باشد به دل، مهر حیدر

شود سرخ‌رو در دو گیتی به آور

استاد محمّدعلی مجاهدی از پژوهشگران بنام شعر آئینی، شعر علوی را دارای پیشینه‌ای کهن می‌داند و می‌گوید:

در تاریخ مدوّن و مکتوب شعر فارسی، اوّلین کسی که شعر علوی را در حافظة تاریخی شعر فارسی به ثبت و ضبط رساند، مجد‌الدّین کسایی مروزی بود که در نیمة اوّل سدة چهارم، یعنی سال 342ه‍ .ق. به دنیا آمد و در اواخر 392ه‍ .ق. بدرود حیات گفت. دورة زندگی کسایی، دورة شکوفایی شعر ولایی بوده است. در این دوران، به دلیل حاکمیت احمد بن بویه دیلمی بر بخشی از «عراق» و جنوب ایران، فرهنگ اصیل ولایی و شیعی در گسترة حاکمیت این حاکم ایرانی‌نژاد اصیل ولایی، نشو و نمو پیدا می‌کند و کسایی اوّلین چهره‌ای است که در این گستره تنفّس می‌کند و بدون اینکه مورد شکنجه و آزار گزمه‌های آل امیّه و آل عبّاس قرار گیرد، اظهار اخلاص و ادب می‌کند، از غدیر یاد می‌کند و از وصایت امیرالمؤمنین(ع) سخن می‌گوید.

شعر زیر گواه صادقی بر این ادّعاست:

مدحت کن و بستای کسی را که پیمبر

بستود و ثنا کرد و بدو داد همه کار

آن کیست بدین حال و که بوده است و که باشد

جز شیر خداوند جهان، حیدر کرّار؟

این دین هدی را به مثل دایره‌ای دان

پیغمبر ما مرکز و حیدر خط پرگار

علم همة عالم به علی داد پیمبر

چون ابر بهاری که دهد سیل به گلزار4

حکیم فردوسی از دیگر شاعرانی است که در اشعار خود به بیان فضایل امام علی(ع) پرداخته. فردوسی در ابیاتی از شاهنامه - که بی هیچ تردیدی در شمار شاهکارهای ادب حماسی ایران و جهان است - چنین زبان به مدح و منقبت پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) گشوده است:

چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی

خداوند امر و خداوند نهی

که من شهر علمم، علی‌ام در است

درست این سخن گفت پیغمبر است

گواهی دهم کاین سخن را ز اوست

تو گویی دو گوشم به آواز اوست

اگر چشم داری به دیگر سرای

به نزد نبی و وصی گیر جای

منم بندة اهل بیت نبی

ستایندة خاک پای وصی

خود آن روز نامم به گیتی مباد

که من نام حیدر نیارم به یاد

بر این زادم و هم بر این بگذرم

یقین دان که خاک پیِ حیدرم5

«مثنوی معنوی» مولانا نیز که آن را قرآن منظوم می‌خوانند، سرشار از مضامین قرآنی و آیات و احادیث دربارة مولی‌الموحّدین، امام علی(ع) است. مولانا در دفتر

ششم مثنوی به روایت شاعرانة داستان غدیر می‌نشیند و در تفسیر حدیث «من کنت مولاه فعلیّ مولاه» می‌گوید:

زین سبب پیغمبر با اجتهاد

نام خود و آن علی مولا نهاد

گفت هر کس را منم مولا و دوست

ابن عمّ من علی مولای اوست

کیست مولا آن که آزادت کند

بند رقیّت ز پایت برکند

چون به آزادی نبوّت هادی است

مؤمنان را ز انبیاء آزادی است

ای گروه مؤمنان! شادی کنید

همچو سرو و سوسن آزادی کنید6

سیمای امام علی (ع) در آئینة شعر معاصران

شاعران معاصر - به خصوص نسل شاعران بعد از انقلاب - با خلق آثار ادبی فاخر و مانا، نقش مؤثّری در غنا بخشی به شعر علوی داشته‌اند و امروز نیز این میراث نادر و بی‌بدیل را با آفرینش‌ها و زایش‌های جدید، چون جان عزیز گرامی می‌دارند.

امروز با گذشت نزدیک به چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، این مولود خجسته که دوران کودکی و نوجوانی خود را با سربلندی پشت سر گذاشته و با نام «شعر و ادب آئینی» در فضای ادبیات معاصر ایران قامت برافراشته است، به عنوان یک گونة ادبی مستقل و ارجمند، به رسمیت شناخته شده و به همّت شاعران مؤمن و دین‌باور، همچنان در مسیر باروری و بالندگی به راه خود ادامه می‌دهد.

در ادامه، سیمای نورانی امام علی(ع) را در آئینة بی‌غبار چند شاعر تأثیرگذار و جریان‌ساز شعر معاصر به تماشا می‌نشینیم.

نیما یوشیج: همچون غُلات نگویم، «خدا» علی ست

بعد از ابداع شعر نو توسط نیما، گروهی از مخالفان او بر آن شدند که با جوّسازی و تهمت‌پراکنی، از وی چهره‌ای لائیک و غیرمذهبی بسازند. آنان با این خیال باطل می‌پنداشتند که از گرایش جامعه به نیما و راه و روش او در ادبیات جلوگیری خواهند کرد.

به رغم تهمت بزرگی که مغرضان و مخالفان به نیما بسته بودند، نیما از فطرتی پاک و روحی اخلاقی و دینی برخوردار بود. از همین‌رو، او به بزرگان دینی عشق می‌ورزید و به محبّت آنان افتخار می‌کرد. نیما به شهادت آثار و دست‌نوشته‌هایی که از او به یادگار مانده است، انسانی اخلاقی بود. به همین خاطر بسیار مراقبت می‌کرد که آلودگی‌های دنیوی روح او را مسموم نکند و از حقیقت‌جویی بازندارد. او در یکی از نامه‌هایی که به پسرش نوشته است، بر دین‌داری خویش تأکید کرده و گفته است:

می‌دانم من حامی پاک و بدون ریای مظلومیتم. نظریات خود را روی این قبیل عقاید تأسیس می‌کنم. فقط عقیده برای من مذهبیست. چنان‌که گفتم با کمال مواظبت، عقاید خود را حفظ می‌کنم. همیشه میل دارم برخلاف عقیده و امر وجدان خود، به عملی مرتکب نشوم.7

چنان‌که اشاره شد، نیما به بزرگان دین - به خصوص امام علی(ع) - سخت عشق می‌ورزید. مولای متّقیان حضرت علی(ع) در چشم و دل نیما بهترین و کامل‌ترین الگوی زندگی بود. نیما شعر زیر را در مدح و منقبت آن امام همام سروده است:

گفتی ثنای شاه ولایت نکرده‌ام

بیرون ز هر ستایش و حدّ ثنا علی ست

چونش ثنا کنم که ثنا کرده‌ خداست

هرچند چون غُلات نگویم: «خدا» علی ست

شاهان بسی به حوصله دارند مرتبت

لیکن چو نیک در نگری پادشا علی ست

گر بگذری ز مرتبة کبریای حق

بر صدر دور زودگذر کبریا علی ست

بسیار حکم‌ها به خطامان رود، ولی

در حقّ آنکه حکم رود بی‌خطا علی ست

گر بی‌خود و گر به خود، اینم ثناش بس

در هر مقام بر لبم آوای یا علی ست8

استاد شهریار: صدرنشین شاعران علوی

محمّدحسین بهجت تبریزی متخلّص به «شهریار» با علوی سروده‌های ناب و شکوهمند خود - به خصوص غزل معروف «علی ای همای رحمت» - صدرنشین شاعران علوی در روزگار ماست. در بین سروده‌هایی که شهریار به دو زبان پارسی و آذری برای امام علی(ع) سروده است، غزل «همای رحمت» او خاطره‌انگیزترین غزلی است که در ذهن و زبان عوام و خواص خوش نشسته است. این غزل شگفت چنان‌که شهریار در خاطرات خود نیز گفته است، محصول کشف و شهودی عارفانه است. علاوه بر همة اینها، شهریار در قالب مستزاد، غدیریّة دل‌نشینی دارد که بازخوانی آن قند مکرّر است:

یا علی! نام تو بر دم نه غمی ماند و نه همّی

بأبی انتَ و اُمّی

گوییا هیچ نه همّی به دلم بوده نه غمّی

بأبی انتَ و اُمّی

تو که از مرگ و حیات، این‌همه فخری و مباهات

علی ‌ای قبلة حاجات!

گویی آن دزد شقی تیغ نیالوده به سمّی

بأبی انتَ و اُمّی

گویی آن فاجعة دشت بلا هیچ نبود است

در این غم نگشود است

سینة هیچ شهیدی نخراشیده به سُمّی

بأبی انتَ و اُمّی

حق اگر جلوة با وجهِ اَتَمَ کرده در انسان

کان نه سهل است و نه آسان

به خودِ حق که تو آن جلوة با وجهِ اَتمّی

بأبی انتَ و اُمّی

منکر عید غدیر خم و آن خطبه و تنزیل

کر و کور است و عزازیل

با کر و کور چه عید و چه غدیری و چه خُمّی

بأبی انتَ و اُمّی

در تولّا هم اگر سهوِ ولایت چه سفاهت

اف بر این شمِّ فقاهت

بی ولای علی و آل چه فقهی و چه شمّی

بأبی انتَ و اُمّی...9

سیّد علی موسوی گرمارودی: طلایه‌دار شعر مدرن دینی

سیّد علی موسوی گرمارودی از شاعران تأثیرگذار و جریان‌ساز حوزة شعر آئینی است؛ شاعری که در این عرصه از جایگاه و مرتبتی والا برخوردار است. احراز این جایگاه به خاطر هم‌نشینی و هم‌نفسی با عالمان مجتهد و مجاهدی چون مطهّری‌ها، طالقانی‌ها، بهشتی‌ها، مفتّح‌ها و شریعتی‌هاست که هریک از آنان، از عالمان تراز اوّل دینی و از مصلحان بزرگ روزگار ما بوده‌اند. علاوه بر این، گرمارودی همچون زنده‌یاد طاهره صفّارزاده، از طلایه‌داران شعر مدرن دینی این روزگار است. وی با سپیدسرودة «در سایه‌سار نخل ولایت» که به ساحت ملکوتی مولا علی(ع) تقدیم شده، نام خود را در ذهن و زبان مردم این روزگار جاودان کرده است. هرچند وی شهرت خود را بیشتر وامدار شعر عاشورایی «خطّ خون» است، ولی این سپیدسروده نیز در فخامت و استواری، چیزی از «خطّ خون» کم ندارد. امتیاز این سپیدسروده آن است که با ستایش ذات اقدس پروردگار آغاز می‌شود - دقیقه‌ای که متأسّفانه در شعر دینی و آئینی شاعران جوان روزگار ما سخت مورد غفلت قرارگرفته است - و در ادامه با لهجه‌ای حماسی به بیان فضایل و کرامات مولی‌الموحّدین می‌پردازد.

به گفتة دکتر بهاءالدین خرّمشاهی ادیب و پژوهشگر صاحب‌نام معاصر:

شعر در سایه‌سار نخل ولایت که در منقبت و مرثیة حضرت علی(ع) است و همین شعر، خطّ خون دو اوج بی‌مانند و قلة رفیع شعر دینی عصر ماست - یعنی شعر با درون‌مایة مذهبی که در شعر نو، سابقه‌ای به این درخشانی و درخششی به این نمایانی ندارد و این دو شعر کم‌نظیر که هم قوّت قریحه و هم صلابت ایمانی و غیرت دینی شاعر را نشان می‌دهد نیز مانند شعرهای بلند دیگر او، به صریح‌ترین وجه، مؤیّد این است که هنر یعنی نگاه دیگرگون و متفاوت.

بازخوانی فرازی از این علوی سرودة باشکوه که در سال 1356 سروده شده، خالی از لطف نیست:

خجسته باد نام خداوند

نیکوترین آفریدگاران

که تو را آفرید

......

پیش از تو، هیچ اقیانوس را نمی‌شناختم

که عمود بر زمین بایستد...

پیش از تو، هیچ فرمانروا را ندیده بودم

که پای‌افزاری وصله‌دار به پا کند،

و مَشکی کهنه بر دوش کشد

و بردگان را برادر باشد.

آه ای خدای نیمه‌شب‌های کوفة تنگ!

ای روشنِ خدا

در شب‌های پیوستة تاریخ

ای روح لیلة‌القدر

حتّی مَطلعِ الفجر

اگر تو نه از خدایی

چرا نسل خدایی حجاز فیصله یافته است؟

نه، بذرِ تو، از تبار مغیلان نیست...10

محمّدعلی مجاهدی: آسیب‌پژوهی شعر آئینی

محمّدعلی مجاهدی - که به‌حق عنوان «پدر شعر آئینی انقلاب» را به ارث برده است - پیش و بیش از آنکه یک شاعر آئینی باشد، یک «مجاهد آئینی» است؛ یک مجاهد آئینی نستوه، با سروده‌هایی ارجمند، حماسی و باشکوه؛ آن‌هم مجاهدی که جنس جهادش، از جنس «جهاد اکبر» است؛ یعنی جهاد با نفس. به این معنا که استاد هم می‌توانست با یدک کشیدن عنوان شاعر آئینی - بی‌هیچ درد و دغدغه‌ای - مثل بسیاری، شعر آئینی، علوی و عاشورایی را در مدح و منقبت و سوگ و مرثیة صرف خلاصه کند و بی‌هیچ حرف و حدیثی قدر بیند و بر صدر نشیند؛ ولی از آنجاکه وی هم‌قبله و هم‌قبیلة شاعران رسالت‌مداری، چون دعبل، کمیت و فرزدق است، غیرت دینی‌اش اجازه نمی‌دهد که با سکّة دین به دنبال تجارت دنیا باشد و زیر خیمة مقدّس شعر آئینی برای خود سینه بزند.

مجاهدی، شاعری «موضع‌مند» و دارای «دغدغه» است؛ از همین‌رو سال‌های اخیر، بیشتر به «آسیب‌پژوهی» حوزة شعر آئینی پرداخته است. به پشتوانة همین دغدغه‌های زلال و مقدّس است که امروز نام او همچون ستاره‌ای پرفروغ در سپهر شعر آئینی می‌درخشد؛ چرا که وی طیّ سال‌ها - بیش از نیم‌قرن - راه خجستة شعر آئینی را با خون دل، نقد جان و خوردن زخم زبان بر نوآمدگان هموار کرده و دریغ و درد که در تمام طول این سال‌ها از دوست و دشمن - به جرم حسین کیشی و عاشورااندیشی - خنجر بی‌مهری خورده است!

هر شعر در رثای تو گفتیم نارساست

ای خطبة حماسی! سرخت رسا فقط

تو مرگ را به سخره گرفتی، کجا رواست

تا نام تو خلاصه شود در عزا فقط؟

با آرزوی توفیق، سعادت و سلامتی برای این استاد «دین آگاه»، غزلی «علوی - عاشورایی» از وی را با هم زمزمه می‌کنیم:

دلی که خانة مولا شود حَرم گردد

کز احترام علی کعبه محترم گردد

من از شکستن دیوار کعبه دانستم

که هرکجا که علی پا نهد حرم گردد

هنوز روز خوش دشمن است تا آن روز

که ذوالفقار زبان علی دو دم گردد

دلی که جام بلا را کشیده تا خطّ جور

چه احتیاج که دنبال جام جم گردد

قبول خاطر خون خدا شدن شرط است

نه هر که مرثیه‌ای ساخت محتشم گردد

عزای ماست که هر سال می‌شود تکرار

وگرنه حیف مُحرّم که خرج غم گردد

نه هر که کشته شود می‌توان شهیدش گفت

نه هر سری که به نی می‌رود عَلم گردد

حدیث عشق و وفا ناسروده می‌ماند

مگر که دست علمدار ما قلم گردد11

قیصر امین پور: شاعری«معرفت‌اندیش»

قیصر امین‌پور و سیّد حسن حسینی از احیاکنندگان رباعی آئینی در دوران بعد از انقلاب به شمار می‌روند. رباعی‌هایی که از قیصر در دفتر «در کوچة آفتاب» به یادگار مانده، آئینة بی‌غبار جان زلال و روح لطیف اوست. او ساده و بی‌تکلّف شعر می‌گفت؛ چنان‌که در زندگی نیز اینچنین بود. نگاه او به بزرگان دینی، نگاهی برآمده از معرفت بود. معصومان(ع) در نگاه زیبابین او، «اسوه»هایی دست‌یافتنی بودند، نه «اسطوره»هایی دست‌نیافتنی و ماورایی. رباعی زیر نمونة خوبی برای اثبات این ادّعاست. قیصر در این رباعی، با بیانی صمیمی و به دور از تکلّف، ضمن اشاره به فضایل و کرامات مولی‌الموحدین، از فاجعة شهادت قرآن ناطق امام علی(ع) پرده‌برداری کرده است:

امشب سر مهربان نخلی خم شد

در کیسة نان، به جای خرما غم شد

در خانة دور، بیوه‌ای شیون کرد

هم‌بازی کودک یتیمی کم شد12

علیرضا قزوه: آمیزه‌ای از«بصیرت» و«اعتراض»

علیرضا قزوه از شاعرانی است که شعر انقلاب و آئینی را باهم درآمیخته است؛ از همین رو شعر آئینی او همچون سروده‌های انقلابی‌اش، لهجه‌ای معترض و مواخذه‌گر دارد. شعر قزوه آمیزه‌ای از «بصیرت» و «اعتراض» است و لهجه‌اش در شعر آئینی، لهجه‌ای معرفت‌شناسانه و منبعث از باطن و سیرت دین. او کژتابی‌های مضمونی و اعتقادی را برای شعر آئینی یک تهدید و آسیب جدّی می‌داند و درصدد اصلاحگری و آسیب‌زدایی از این عرصه است. به باور وی شعر دینی دهة 60 از نظر مضمون و محتوا، اصیل‌تر و فاخرتر از شعر آئینی روزگار ماست. جان کلام آنکه قزوه در شعر آئینی بی‌طرف نیست؛ دارای «موضع» است. از همین‌رو پیش و بیش از آنکه به دنبال «ستایش‌گری» باشد، به دنبال «روشنگری» است؛ امّا غزلی از او با موضوع «غدیر»:

کاروان از هفت شهر عشق و عرفان بگذرد

راه بیت‌الله اگر از هند و ایران بگذرد

مهربانا! یک‌دو جامی بیشتر از خود برآ

مست‌تر شو تا غدیر از عید قربان بگذرد

«خون نمی‌خوابد»، چنین گفتند رندان پیش از این

کیست می‌خواهد که از خون شهیدان بگذرد؟

نغمه‌اش در عین کثرت، جوش وحدت می‌زند

هرکه از مجموع آن زلف پریشان بگذرد

پردة عشّاق حاشا بی‌ترنّم گل کند

شام دل‌تنگان مبادا در غم نان بگذرد

وای روز ما که در اندوه و حرمان سر شود

حیف عمر ما که در دعوا و بهتان بگذرد

خون سهراب و سیاوش سنگفرش کوچه‌هاست

رستمی باید که از این آخرین خوان بگذرد

کاشکی این روزها بر ما نمی‌آمد فرود

حسرت این روزها بر ما فراوان بگذرد

کافر از کافر گذشت و گبر یار گبر شد

کاش می‌شد تا مسلمان از مسلمان بگذرد

حال و روز عاشقان امروز بارانی‌تر است

نازنینا اندکی بنشین که باران بگذرد

از شراب مشرق توحید خواهد مست شد

گر نسیم هند از خاک خراسان بگذرد13

محمّدکاظم کاظمی: اندیشه‌محوری در شعر آئینی

محمّدکاظم کاظمی نیز از شاعرانی است که در حوزة شعر آئینی دغدغه‌های ارجمندی دارد. دیدگاه‌های او در این حوزه - به عنوان یک منتقد و پژوهشگر برخوردار از دانش و بینش ادبی - قابل‌تأمّل و راهگشاست. در جان و جهان شعرهای کاظمی، «اندیشه» از جایگاه رفیعی برخوردار است. او زمانی گام در وادی شعر می‌گذارد که «حرفی برای گفتن» داشته باشد. غدیریة زیر که در قالب مثنوی سروده شده، نمونه‌ای از آئینی سروده‌های این شاعر دقیقه‌یاب است. به خوبی پیداست که شاعر در این مثنوی، تنها به دنبال زبان‌آوری و صنعتگری نیست و «دردی برای گفتن» دارد:

ای بشر! خانه نهادی و نگفتی خام است‌

کفر کردی و نگفتی که چه در فرجام است‌

چشم بستی و ندیدی که در آن یومِ شگفت

چه پدید آمد از این پرده بر این قومِ شگفت‌

٭٭٭

ترسِ جان پشت درِ مکّه مسلمانت کرد

نعمتی آمد و آمادة طغیانت کرد

پس از آن پیشرو بوالهوسان دیدیمت‌

پشت پیراهن خونین کسان دیدیمت‌

هُبلی گشته، به صحرای حجاز استاده‌

مست و مخمور به محراب نماز استاده‌

راهزن با طبق زر چه کند؟ آن کردی‌

گلّه با سبزة نوبر چه کند؟ آن کردی

٭٭٭

چه توان کرد فراموشی گُل در گِل را؟

دینِ کامل‌شده و مردم ناکامل را!

غول گرمازده را چشمه و مرداب یکی است‌

کور بینا شده را گوهر و شب‌تاب یکی است‌

شِعب نادیده دگر اصل و بدل نشناسد

بدر نشناسد و صفّین و جمل نشناسد

شعب نادیده چه داند که مسلمانی چیست؟

فرق تیغ علوی با زر سفیانی چیست‌؟

٭٭٭

کفر کردی بشر! این عید مبارک بادت

پس از آن، دوزخ جاوید مبارک بادت‌

از چنین جاه و حشم‌، شیر شتر نیک‌تر است‌

سوسمار از شکم و کیسة پُر، نیک‌تر است‌

ای بشر! عهدِ حجر باز نصیبت بادا

مارهایی همه کر، باز نصیبت بادا

تا از این‌پس نرود گفتة پیر از یادت‌

آفتابی که برآمد به غدیر از یادت14

بایسته‌های «شعر آئینی»

در پایان این نوشتار ذکر دو نکتة ضروری به نظر می‌رسد: اوّل اینکه شعر دینی و آئینی روزگار ما باید برای انسان معاصر از بزرگان دینی «اسوه» بسازد؛ نه «اسطوره» تا انسان نسل اکنون بتواند شخصیت‌هایی، همچون امام علی(ع) را الگوی زندگی خود قرار دهد؛ چنان‌که در «آیة 110 سوره کهف» خدا خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید:

«قُلْ اِنَّمآ اَنَا بَشّرٌ مِثْلُکُمْ یوحَی اِلَی اِنَّمآ الهْکُمْ اِلهٌ واحِدْ؛

ای پیامبر! به امّت بگو که من هم بشری همانند شما هستم.»

بشری که مثل بقیّة انسان‌ها در کوچه و خیابان راه می‌رود، با مردم نشست و برخاست می‌کند، از بازار خرید می‌کند، در مزرعه بیل می‌زند، در خانه، همسرداری می‌کند، لباس می‌پوشد، غذا می‌خورد و... و همة این مسائل، یعنی پیامبر(ص) انسانی است که می‌تواند، برای انسان خاکی و زمینی «الگو» قرار گیرد.