نکاتی کوتاه وکاربردی درتربیت کودک

یکی از تحوّلات مثبت در تعلیم و تربیت جدید، توجّه به اهمّیت دوران کودکی است. این دوران در زندگی انسان از اهمّیت ویژه‌ای برخوردار است. بررسی‌های علمی نشان می‌دهند که دوران کودکی نسبت به دوره‌های دیگر زندگی، نقش زیربنایی دارد. از همان سال‌های ابتدایی زندگی، کودک مفاهیمی مانند مهربانی، احترام، دوست داشتن، دروغ، خشم و بقية خصوصیات شخصیتی را از والدین خود الگو می‌گیرد. او بسیاری از اینها را به طور ناخودآگاه از رفتارهای آنها کسب می‌کند. به همین دلیل والدین باید کاملاً نسبت به رفتارهای خود در قبال کودك هوشیار باشند. جالب است که همة ما می‌خواهیم فرزندانی موفّق تربیت کنیم!

آیا موفّق بودن به این معناست که فرزندانتان هیچگاه اشتباه نکنند، همیشه ساکت و مؤدّب باشند یا مخالفتی با شما نداشته باشند؟ قبل از هر چیز باید بدانید که والدین موفّق می‌دانند آموختن نظم، انضباط و هر چیزی که برای تربیت فرزندان لازم است، یک فرایند آموزشی است. آنها می دانند که رفتار و احساساتشان روی رفتار و احساسات فرزندشان تأثیر می‌گذارد؛ به فرزندانشان عزّت نفس و فرصت‌هایی را در اختیار آنان قرار می‌دهند تا خود آنها به این نتیجه برسند که چگونه باید رفتار کنند.

چرا با وجود اینکه همة ما بهترین آرزوها، نیّت‌ها و اهداف را برای فرزندانمان داریم، امّا گاهی در عمل متوجّه می‌شویم که از آرمان‌های خود بسیار فاصله گرفته‌ایم؛؟ زیرا اگر با مهارت‌های تعلیم و تربیت آشنایی نداشته باشیم، نتیجه‌ای نمی‌گیریم. با توجّه به این موضوع که زندگی امروزی، به شدّت ماشینی شده است و اکثر آدم‌ها در حال دویدن برای رسیدن به مشغلة خود هستند، زمان در این زندگی، با شتاب می‌گذرد. مادران چون گذشته نیستند و کمتر در خانه می‌مانند و برای نگهداری از فرزندانشان، از مهدهای کودک یا والدینشان کمک می‌گیرند... باید گفت این امر اتّفاق چندان خوبی نیست؛ زیرا در بحث تربیت کودکان، هم مراكر آموزشی و هم خانواده باید در کنار هم باشند؛ زیرا مهد و مدرسه علاوه بر برنامه‌های آموزشی، صرفاً به دلیل ایجاد فضایی مناسب برای تعامل بچّه‌ها با همسالان خود، می‌توانند در بعد اجتماعی شدن بچّه‌ها به والدین کمک کنند؛ امّا در سایر وجوه تربیتی نمی‌توانند جای اعضای خانواده را بگیرند. البتّه این به معنای کمک نکردن مراکز آموزشی در این زمینه نیست؛ بلکه این مراکر صرفاً باید نقش تسهیل‌کننده را در این زمینه داشته باشند و خانواده‌ها نیز نباید وظایف اصلی خود را در این زمینه فراموش کنند و به دیگران بسپارند، حسّ امنیت و صمیمتی که کودکان در خانه و خانواده حس می‌کنند، در هیچ کجای دیگری، از آن برخوردار نخواهند شد و ارمغان تربیتی‌ای که والدین به بچّه‌ها می‌دهند، در هیچ جای دیگری قابل عرضه نخواهد بود. در واقع، بی آنکه قصد ناچیز شمردن نقشن آموزشی مربّیان را داشته باشیم، باید بگوییم مهد و پیش‌دبستانی، مثل مادر اجاره‌ای هستند که هرچقدر هم دلسوز باشند، نمی‌توانند نقش مادر واقعی را برای بچّه‌ها ایفا کنند. وقت گذاشتن برای کودک توسط والدینی که در بیرون از خانه

شاغل هستند، کار سختی است. در واقع خانواده کانون شکل‌گیری و هویّت فرد است و متأسّفانه امروزه بعضی از والدین از سبک‌های فرزندپروری غافل شده‌اند. منظور از سبک‌های فرزندپروری، روش‌هایی است که والدین برای تربیت فرزندان خود به کار می‌گیرند و بیانگر نگرش‌هایی است که آنها نسبت به فرزندان خود دارند و همچنین شامل معیارها و قوانینی است که برای فرزندان خویش وضع می‌کنند؛ در عین حال رفتارهای فرزندپروری به واسطة فرهنگ، نژاد و گروه‌های اقتصادی تغییر می‌کند.

روش‌هایی که در ادامه به آنها اشاره شده است. نقش‌های مثبت یا منفی در سلامت روانی فرزندان خواهند داشت:

۱. روش مستبدّانه (کنترل و نظارت زیاد، محبّت کم)

برخی از والدین معتقدند که سخت‌گیری نسبت به فرزندان بهترین شیوة تربیتی و ضامن موفّقیت آنها در آینده است.

در این حالت، فرزندان شخصیت فردی خود را از دست می‌دهند و در تصمیم‌گیری‌های مناسب در زندگی‌شان ناکام می‌مانند؛ زیرا همیشه این پدر و مادرها بوده‌اند که تصمیمات لازم را برای آنها گرفته‌اند. این کودکان استقلال لازم را به دست نمی‌آورند و در شرایطی که نیازمند تصمیم‌گیری باشند، دچار اضطراب می‌گردند؛

۲. روش سهل‌گیرانه (کنترل و نظارت کم، محبّت زیاد)

این نوع دیگری از فرزندپروری است که در آن، والدین عشق و محبّت بیش از اندازه، بدون اعمال کنترل‌های لازم را ابراز می‌دارند. کودک در یک موقعیت برای کاری که کرده است، توبیخ و در زمان دیگر، همان کار نادیده گرفته می‌شود یا حتّی مورد تشویق قرار می‌گیرد. این کار کودک را گیج می‌کند؛

٣. روش غافلانه یا بی‌توجّهی (کنترل و نظارت کم، محبّت کم)

کودک نمی‌تواند در خلأ عاطفی رشد کند. اگر والدین هیچ‌گونه عشق و محبّتی نشان ندهند، زندگی برای کودک بی‌ارزش و بی‌ثمر می‌شود. کودکان بیشتر هیجاني واحساسی هستند تا عقلانی و منطقي. رشد صحیح شخصیت از ترکیب هماهنگ این دو صورت می‌گیرد. فرزندان نیاز به محبّت دارند. هنگامی که فرزند احساس خطر می‌کند، آغوش پدر و مادر به او اطمینان و آرامش می‌بخشد و همچنان که کودک بزرگتر می‌شود، به کلماتی اطمینان‌بخش از سوی والدین نیاز دارد؛

4. روش مقتدرانه (کنترل و نظارت متوسط، محبّت متوسط)

بهترین شیوة فرزندپروری آن است که همراه با کنترل مناسب و محبّت کافی باشد. والدین باید بین کودک، به عنوان یک انسان از یک سو و رفتارهای کودکانة او از سوی دیگر، تفاوت قائل شوند. این والدین این فرق را بین کودک و اعمالش قائل می‌شوند؛ یعنی به خاطر رفتارهای پسندیده‌اش، او را تشویق و به خاطر اعمال ناپسندش، او را تنبیه می‌کنند. سبک تربیتی مقتدرانه بهترین سبک زندگی است؛ چون والدين مقتدر بین کارهایشان حدّ و مرزی قرار می‌دهند.

آرام‌ترین خانه‌ها، خانه‌هایی هستند که زن و شوهر برای تربیت فرزندشان در یک تیم باشند. شما می‌توانید از تصمیمات مشترکی که باید برای تربیت فرزندتان بگیرید، فهرستی تهیه کنید و در مورد هر کدام از آنها یک موضع مشترک اتّخاذ کنید. گمان نکنید که کودکان متوجّه اختلاف نظرهای شما نمی‌شوند. به خاطر داشته باشید که این کوچولوهای باهوش اغلب منتظر فرصتی هستند که یک اختلاف نظر تربیتی بین پدر و مادرشان پیدا و کنند تا بلافاصله از آن سوءاستفاده کنند! والدین باید به یاد داشته باشند که مهم‌ترین راه تربیت کودك، نه فقط آموزش کلامی است؛ بلکه آنها باید با فرزندشان زندگی کرده و در کنار او وقت بگذرانند. پس بهترین روش برای اینکه راه و روش درست زندگی را به فرزندتان یاد دهید، این است که اوّل از همه، خودتان به آنچه می‌گویید، عمل کنید.

به خاطر داشته باشید:

- تلاش کنید راه‌های گفت‌وگو با فرزندان همیشه باز باشد؛

- «هماهنگی پدر و مادر» لازمة تربیت کودک است؛

- کودک شما آینة تمام‌نمای رفتار شماست. کودکان آن‌گونه رفتار می‌کنند که می‌آموزند. در واقع، فرزندان ما همان‌گونه می‌شوند که ما هستیم. چیزی که می‌خواهید فرزندتان به آن تبدیل شود، باشید؛

- وظيفة پدر و مادر پرورش کودک است؛ نه فرمان صادر کردن و دستور دادن؛

- پدر و مادر در طول روز، فقط تعداد محدودی کارت «نه» در اختیار دارند. موقعیتی را در خانه به وجود آورید که دائماً مجبور نباشید به کودک «نه» یا «نکن» بگویید؛

- اجرای قانون از خود قانون مهم‌تر است؛ در ضمن، قوانین مادربزرگ و پدربزرگ ارتباطی با خانة ما ندارد؛

- کودکان موجودات فراموشکاری هستند، قوانین را هر از چندگاهی، برایشان مرور کنید؛

- والدین باید تصمیمات مشترکی برای تربیت کودکشان بگیرند؛

- هنگام آموزش فرزندان، احساسات خود را تحت کنترل داشته باشید؛

- در تحسین کردن کودکتان خلّاق باشید و به کودکتان عشق بورزید.

به امید موفّقیت همة والدين در تربیت فرزندانی صالح و شاد.