مهارت تصمیم‌گیری درسیرة رضوی

یکی از نکات مهم در زندگی، مهارت تصمیم‌گیری است. برای تبیین بهتر این مطلب، به ذکر نمونه‌هایی از مهارت تصمیم‌گیری در زندگی امام رضا(ع) می‌پردازیم.

نمونة اوّل:

هنگامی که مأمون ولایت‌عهدی را به امام رضا(ع) پیشنهاد کرد، امام آن را نپذیرفتند.

مأمون گفت: یکی از اعضای شورایی که به دستور عمر تشکیل شد، پدرت علی(ع) بود. عمر دستور داده بود هرکس بهانه کند، گردنش را بزند. اکنون تو هم نمی‌توانی خواسته‌ام را نپذیری.

امام فرمودند: «من به خواست خود نمی‌پذیرم.»

مأمون با عصبانیت گفت: وگرنه وادارت می‌کنم. آیا خود را از قدرت من در امان می‌بینی؟ سوگند به خدا! اگر ولایت‌عهدی را نپذیری، می‌کشمت.

امام فرمودند: «پس شرط دارد.»

مأمون گفت: چه شرطی؟

امام فرمودند: «در هیچ امر مملکتی و هیچ عزل و نصبی دخالت نمی‌کنم.»1

در این نمونه می‌بینیم که امام در شرایط ویژه‌ای قرار گرفته‌اند که باید تصمیم بگیرند یکی از سه راه را انتخاب کنند:

1. کشته شدن به دست مأمون که در این صورت، فرصت عظیمی را برای تبلیغ و ترویج اسلام از دست می‌دادند؛

2. پذیرش بی‌قید و شرط ولایت‌عهدی که در این صورت، مأمون به خواسته‌اش می‌رسید و امام را در نظر مردم، شریک اعمال خود جلوه می‌داد؛

3. پذیرش مشروط ولایت‌عهدی که در این‌صورت، هم اعمال نادرست حکومت از چشم امام دیده نمی‌شد و هم امکانی برای تبلیغ و ترویج آزادانه‌تر تشیّع به دست می‌آمد.

امام با واقع‌بینی و سنجیدن گزینه‌های موجود تصمیم گرفتند که ولایت‌عهدی را به طور مشروط بپذیرد.

نمونة دوم:

از «بصائرالدّرجات» منقول است که احمد بن عمر حلال گفت: شنیدم که اخرس در «مکّه» اسم حضرت رضا(ع) را می‌برد و آن حضرت را دشنام می‌دهد... داخل مکّه شدم و کاردی خریدم. سپس او را دیدم. با خود گفتم به خدا سوگند! هرگاه از مسجد بیرون بیاید، او را می‌کشم!

پس سر راه او ایستادم. ناگاه نامة امام رضا(ع) به من رسید که در آن نوشته شده بود:

«بسم‌الله الرحمن الرحیم، به حقّ من بر تو سوگند! که معترض اخرس مشو. به درستی که خداوند تعالی، ثقه و معتمد من است و او مرا کافی است!»2

مهارت حلّ مسئله

مهارت حلّ مسئله اصطلاحی کلّی برای نوعی تجربه است که در آن، فرد با مشکلی روبه‌رو می‌شود و باید از میان راه‌حل‌های گوناگون، چیزی را برگزیند که او را به هدف می‌رساند.3 در پاره‌ای رویکردها، برای مهارت حلّ مسئله مؤلّفه‌های زیر پیشنهاد شده است:

1. تشخیص مشکلات، علل و ارزیابی دقیق آن؛

2. درخواست کمک؛

3. مصالحه برای حلّ تعارض؛

4. آشنایی با مراکزی برای حلّ مشکلات؛

5. تشخیص راه‌حل‌های مشکلات برای جامعه.4

از سوی دیگر، این مهارت به فرآیند حلّ مسئله و روش تدریسی اشاره دارد که بیشتر با نام مربّی و فیلسوف آمریکایی، جان دیویی همراه است.

در تدریس به شیوة حلّ مسئله، شخص فراگیرنده در موقعیت نداشتن تعادل فکری قرار می‌گیرد تا برای آن موقعیت، راه‌حلّی بیابد. در نظام دیویی، اصل بر حلّ مشکل است؛ زیرا وقتی فکر می‌کنیم که تعادلمان به هم خورده است، به فکر حلّ مشکل می‌افتیم.

مراحل حلّ مسئله

دیویی معتقد بود مدرسه مقدّمة زندگی نیست؛ بلکه نمودار اجتماعی کوچک است.

از نظر او، کودک در کلاس می‌تواند همکاری و شرکت در کار گروهی را فراگیرد. ما وقتی رشد می‌کنیم که اشتراک مساعی داشته باشیم و مشکلات مشترک را با هم حل کنیم. از نظر دیویی مراحل حلّ مسئله، شامل پنج مرحله است:

1. احساس نیاز؛

2. تحلیل مشکل؛

3. پیشنهاد راه‌حل‌های مختلف؛

4. آزمایش راه‌حل‌های گوناگون برای انتخاب راه‌حلّ مناسب؛

5. عمل و محک نهایی راه‌حلّ پیشنهادی که باید با روش علمی اثبات شود.5

طرح پیشنهادی

با بررسی مؤلّفه‌های یادشده در رویکردهای مختلف، مراحل این مهارت را به ترتیب زیر پیشنهاد می‌کنیم:

1. رویارویی با مشکلات؛

2. ارزیابی مشکلات (بررسی علل مؤثّر بر مشکلات)؛

3. مشاوره برای حلّ مشکلات؛

4. به کارگیری راه‌حل‌های نو در حلّ مشکلات؛

5. مصالحه برای موقع خاص.

در این اثر، با ترکیبی از همه یا بخش‌هایی از مراحل یادشده مواجه خواهیم شد که با اندکی تسامح از آن، به عنوان مهارت حلّ مسئله یاد می‌کنیم.

مهارت حلّ مسئله‌ درسیرة رضوی

پیش‌تر در بحثی از مراحل حلّ مسئله گفته شد که یکی از این مراحل، «آزمایش راه‌حل‌های گوناگون برای انتخاب راه‌حلّ مناسب» است؛ زیرا زمانی که فرد راه‌های مختلف را برای رسیدن به هدف، ارزیابی می‌کند و بهترین آن را برمی‌گزیند، در معرض لغزش قرار نمی‌گیرد و در برابر موقعیت موجود، احساس درماندگی نمی‌کند. در بخشی از سیرة رضوی، به عوامل مؤثّر در حلّ مسئله اشاره شده است که برخی از آنها جنبة پیشگیرانه و پاره‌ای دیگر، نقش درمان‌گرایانه دارد. در ادامه، به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. گزینش خردمندانه: امام رضا(ع) می‌فرمایند:

«هرکس به جست‌و‌جوی کاری از راه خودش برخیزد، نمی‌لغزد و اگر بلغزد، وسیله‌ای برای رهایی پیدا خواهد کرد.»6

لازمة این امر، تدبّر و اندیشیدن در عاقبت امور است. این تدبّر، علاوه بر اینکه فرد را از آسیب‌ها و آفات مصون نگه می‌دارد، زمینة ورود صحیح او را به کار، فراهم می‌سازد.

2. توسّل به اهل‌بیت(ع): یکی از مؤلّفه‌های پنج‌گانه در مهارت حلّ‌ مسئله که قبلاً به آن اشاره شد، «درخواست کمک» است. درخواست کمک پس از تشخیص مشکل مطرح می‌شود تا به مدد آن، راه‌حلّ مناسب اتّخاذ گردد. در قرآن کریم، توصیه شده است که از اولیای الهی کمک بگیرید؛ نظیر آیة:

«ای اهل ایمان! از خدا بترسید و [به وسیلة ایمان و پیروی از اولیای حق] به خدا توسّل جویید و در راه او جهاد کنید. باشد که رستگار شوید.»7

در بخشی از بیانات رسول خدا(ص)، بر تمسّک به اهل‌بیت(ع) ایشان و نجات‌یافتن مردم از طریق اهل‌بیت(ع) تأکید شده است که در ادامه، به دو نمونه از آنها اشاره می‌کنیم:

«ای مردم! من بشری هستم که نزدیک است فرستادة خدا پیش من آید و دعوت او را اجابت کنم. دو چیز سنیگن میان شما می‌گذارم: یکی کتاب خدا که در آن، هدایت و نور است و هرکس بدان چنگ زند و آن را بگیرد، قرین هدایت است و هرکس آن را رها کند، گمراه می‌شود. کتاب خدا را بگیرید و بدان چنگ زنید و [دیگری] خانوادة من. دربارة خانواده‌ام، خدا را به یاد شما می‌آورم.8

حکایت خاندان من چون کشتی نوح است؛ هر که در آن نشست، برست و هر که از آن بازماند، غرق شود.»9

از بیانات یادشده مشخّص می‌شود که اهل‌بیت پیامبر(ص) برای بندگان، وسیلة تقرّب به خدا هستند و راه خروج از تنگناها و دشواری‌ها نیز در تمسّک به قرآن و اهل‌بیت(ع) نهفته است.

امیرالمؤمنین، علی(ع) نیز در بیاناتی، جایگاه اهل‌بیت(ع) را برای استحکام دین ذکر می‌کنند و می‌فرمایند:

«عترت پیامبر(ص) جایگاه اسرار خداوندی و پناهگاه فرمان الهی و مخزن علم خدا و مرجع احکام اسلامی و نگهبان کتاب‌های آسمانی و کوه‌های همیشه استوار دین خداوندند. خدا به وسیلة اهل‌بیت(ع)، پشت خمیدة دین را راست نمود و لرزش و اضطراب آن را از میان برداشت.»10

اینک با عنایت به جایگاه رفیع پیامبر اسلام(ص) و خاندان گرامی‌شان در رفع گرفتاری‌های جامعة بشری، به سیرة رضوی استناد نموده و کلماتی از حضرت رضا(ع) را نقل می‌کنیم:

«هرگاه سختی و بلایی بر شما نازل شد، به واسطة ما[اهل‌بیت(ع)] از خداوند عزّوجّل کمک بجویید.»11

«شیعیان واقعی، کسانی هستند که تسلیم امر ما هستند، سخن ما را می‌گیرند و با دشمنان ما مخالفت می‌کنند.»12

بر این اساس، نتیجه می‌گیریم که باید برای خروج از سختی‌ها و بلاها که آدمی پیوسته با آنها دست در گریبان است، با توسّل به اهل‌بیت(ع) و تبعیت از اوامر آنان، اقدام کرد.

3. دعا و نیایش: آمیخته بودن زندگی آدمی با مسائل و مشکلات، او را برمی‌انگیزاند تا برای خروج از آنها، در جست‌و‌جوی راه‌حل‌های مناسب باشد. در میان این راه‌حل‌ها، شیوة دعا و نیایش به درگاه باری تعالی، جایگاه کم‌نظیری دارد؛ زیرا در کلام الهی آمده است:

«بگو که اگر دعای شما نبود، خدا به شما چه توجّه و اعتنایی داشت که شما کافران، آیات حق را تکذیب کردید و زود به کیفر آن گرفتار خواهید شد؟!»13

بر اساس این آیه، دعا عامل جلب عنایت الهی است و در پرتوی نیایش با خدای تعالی می‌توان خود را مشمول لطف و توجّه او قرار داد. از سوی دیگر، خداوند

برای تقویت روح امیدواری انسان می‌فرماید:

«و خدا به شما فرمود که مرا [با خلوص دل] بخوانید تا دعای شما را مستجاب کنم.»14

در بیانات نبوی، اشارات فراوانی به موضوع دعا، جایگاه و تأثیر آن شده است که در ادامه، به منتخبی از آنها استناد می‌کنیم:

«دعا، سلاح مؤمن است.»15

«دعا، سپاهی از سپاهیان مجهّز خداست و قضای محتوم را دفع می‌کند.»16

«دعا، دربارة آنچه فرود آمده و آنچه نیامده، مفید است. بندگان خدا! از دعا غافل نشوید.»17

امیرالمؤمنین علی(ع) نیز به نیاز انسان به دعا اشاره می‌کنند و می‌فرمایند:

«آن کس که به شدّت گرفتار دردی است، نیازش به دعا بیشتر از فرد تندرستی نیست که از بلا در امان است.»18

این مطلب بیانگر حقیقتی مهم است و آن اینکه تنها انسان‌های درگیر با مسائل و مبتلابه مشکلات، نیازمند دعا و نیایش نیستند؛ بلکه انسان‌های سالم و برخوردار نیز برای حفظ و تداوم نعمت‌هایشان، نیازمند تضرّع به درگاه باری تعالی هستند.

در سیرة رضوی، به رابطة دعا و تأثیر آن در حلّ مشکلات، اشاره شده است. امام رضا(ع) از پدرانشان چنین نقل می‌کنند:

«امام سجّاد، حضرت علیّ بن الحسین(ع) فرمودند: «دعا و بلا تا روز قیامت با هم همراهند. دعا، بلای حتمی را دفع می‌کند.»19

نمونه‌هایی از مهارت حلّ مسئله در سیرة رضوی را در مناظرات آن حضرت با پیروان ادیان مختلف و نیز پاسخ به پرسش‌های طبقات مختلف جامعه می‌توان دید. مرحوم شیخ صدوق، طبرسی و دیگر بزرگان به سند خود از علی بن ابراهیم چنین نقل می‌کنند که یکی از یاران امام می‌گفت: در طول مدّتی که در محضر علیّ بن موسی الرّضا(ع) بودم و در مجالس گوناگون آن حضرت شرکت کردم، هرگز ندیدم مطلبی در مسائل دین و امور مختلف از ایشان سؤال شود؛ مگر آنکه بهتر و شیواتر از همه پاسخ فرمایند. جوابی که ایشان می‌دادند، بسیار قانع‌کننده بود و کسی را نیافتم که چون او باشد.20

مأمون در هر فرصتی، به شیوه‌های مختلف، سعی داشت تا آن حضرت را آزمایش کند؛ ولی امام(ع) در هیچ موضوعی درمانده نشدند و دربارة هرچه پرسیده می‌شد، به درستی پاسخ می‌دادند.

همان‌گونه که اشاره شد، توانایی پیشنهاد راه‌حل‌های مختلف و در نهایت، عمل موفّقیت‌آمیز، از ویژگی‌های روش حلّ مسئله است. اینک به چند نمونه مهارت حلّ مسئله در سیرة رضوی اشاره می‌کنیم:

نمونة اوّل: شخصی از خوارج، به طعنه به امام(ع) گفت: پسر رسول خدا! چرا حاضر شدی ولی‌عهد مأمون شوی؟

امام فرمودند: «بگو ببینم پیامبر برتر است یا وصیّ؟»

آن شخص گفت: پیامبر.

امام فرمودند: «مسلمان برتر است یا مشرک؟»

آن شخص گفت: مسلمان.

امام فرمودند: «یوسف(ع) پیامبر خدا بود و من وصیّ خدا. عزیز مصر هم مشرک بود و مأمون مسلمان. یوسف از عزیز، خزانه‌داری را خواست و من بدون درخواست، ناچار شدم بپذیرم.»21

نمونة دوم: شخصی که در دربار حکومتی عهده‌دار منصبی بود، به امام نامه نگاشت که: می‌ترسم سلطان از شیعه بودن من آگاه شود و گردنم را بزند. چه کنم؟

امام در جواب او نوشتند:

«نامه‌ات را خواندم. می‌دانم می‌ترسی؛ امّا اگر عهده‌دار منصبی در دربار هستی، به گونه‌ای عمل کن که مطابق با فرامین و دستورات رسول‌الله(ص) باشد و یاران و منشیانت را چنین به کار گیر؛ اگر نتوانستی چنین عمل کنی، کار در دربار را رها کن.»22

در این دو نمونه، به خوبی می‌بینیم که چگونه امام(ع) به هنگام رویارویی با مشکل، با پیش نهادن راه‌حل‌های گوناگون، به ارزیابی آن می‌پردازند و پس از تحلیل منطقی، راه‌حلّ مناسبی را بر می‌گزینند.

نمونة سوم:

شیخ مفید در «ارشاد»، به سند خویش از غفّاری روایت کرده است که گفت:

مردی از آل ابورافع، آزادکردة رسول خدا(ص) از من طلبی داشت و [آن را] از من مطالبه کرد و در [اصرار برای پس گرفتن] طلب خود، مبالغه نمود. من چون چنین دیدم، نماز صبح را در مسجد پیغمبر(ص) ادا کردم و به سوی حضرت رضا(ع) روانه شدم. پس زمانی که به در منزل آن حضرت نزدیک شدم، دیدم آن حضرت از منزل بیرون آمدند... به آن حضرت عرض کردم: فدایت شوم!... فلان شخص از من طلبی دارد و به خدا سوگند که مرا رسوا ساخته است!

در دل خود گفتم، حضرت به او می‌فرمایند که از من مطالبه نکند و به خدا قسم! به آن حضرت نگفتم که چقدر از من می‌خواهد و از طلب او چیزی را نام نبردم. پس امر فرمودند که بنشینم تا برگردند... سپس بیرون تشریف آوردند و مرا خواندند... فرمودند:

«آن وساده را بلند کن و آنچه در زیر آن است، بردار.»

من و ساده را برداشتم. دیدم در زیر آن مقداری دینار هست. آن دینارها را برداشتم و در کیسه‌ام گذاشتم... سپس به منزل رفتم و چراغ طلبیدم و در پول‌ها نظر کردم. دیدم چهل و هشت دینار زر سرخ است و طلب آن مرد از من، بیست و هشت دینار بود و در میان آن پول‌ها، دیناری دیدم که می‌درخشید. از حسن آن [دینار] خوشم آمد. آن را گرفتم و نزدیک چراغ بردم. دیدم به خطّ واضح بر آن نقش است که:

«حقّ آن مرد بر تو بیست و هشت دینار است و مابقی برای تو است.»

و به خدا قسم! که من طلب آن مرد را از خود معیّن [و بیان] نکرده بودم!23

نمونة چهارم: قطب رواندی از ابراهیم بن موسی قزاز روایت کرده است که گفت:

روزی در مسجد امام رضا(ع) در «خراسان» در سؤال [و درخواست] چیزی از حضرت امام رضا(ع) مبالغه کردم... سپس وقت نماز آمد. [امام رضا(ع)] فرمودند: «اذان بگو.»

گفتم: درنگ کنید تا اصحاب ما به ما برسند.

فرمودند:

«خدا تو را بیامرزد! نماز را بدون علّتی از اوّل وقتش به آخر وقتش به تأخیر مینداز، ابتدا کن به اوّل وقت...»

من اذان گفتم و نماز خواندیم... پس آن حضرت زمین را با تازیانة خود به هر شدّت و سختی خراشیدند. سپس به آن موضع که کنده شده بود، دست بردند و شمشی طلا بیرون آوردند و فرمودند:

«این را بگیر. خداوند به تو برکت دهد!»

راوی گفت: خداوند تعالی به من، در آن برکت داد، تا آنکه در «خراسان» چیزی که قیمتش هفتاد هزار اشرفی بود، خریدم و از غنی‌ترین مردمی که امثال خودم در آنجا بودند، شدم.24

نمونة پنجم: از احمد بن عمرو روایت شده است که گفت:

در حالی‌که همسرم حامله بود، [از خانه و کاشانه بیرون آمدم و] به سوی حضرت رضا(ع) رفتم. چون خدمت آن حضرت رسیدم، عرض کردم: وقتی که من از شهرم بیرون آمدم، همسرم حامله بود. دعا کنید که حق تعالی فرزندم را پسر قرار دهد.

فرمودند: «او پسر است و نام او را عمر بگذار.»

گفتم: من نیّت کرده‌ام که او را علی نام گذارم و به اهل خانه امر کرده‌ام او را علی نام بگذارند.

فرمودند: «نام او را عمر بگذار.»

من وارد «کوفه» شدم و دیدم پسرم متولّد شده است و او را علی نام گذاشته‌اند. پس من نام او را [عوض کردم و] عمر گذاردم. وقتی همسایگانم از این مطلب مطّلع شدند، گفتند: ما بعد از این، چیزی را که از تو نقل کنند، تصدیق نمی‌کنیم.

در حقیقت، همسایه‌های او که سنّی بودند، گفتند بر ما معلوم شد که تو سنّی هستی و نسبت شیعه بودنی که بر تو داده‌اند، خلاف بوده است و ما بعد از این، چیزی را که از این مقوله به شما نسبت دهند، تصدیق نمی‌کنیم.

راوی می‌گوید: آن وقت فهمیدم که حضرت نظرش بر من، از خودم به نفس خودم، بیشتر بوده است.25

نمونة ششم: امام هشتم(ع) از پدرشان موسی بن جعفر(ع) روایت کرده‌اند که فرمودند:

«امام صادق(ع) با گروهی که اموالی برای تجارت به همراه داشتند، از راهی می‌گذشتند. به ایشان خبر دادند که راهزنانی مسلّح در راه هستند و اموالتان را به سرقت می‌برند. همراهان به خود لرزیدند و همگی به وحشت افتادند. امام(ع) به آنان فرمودند: «شما را چه شده است که این‌چنین پریشانید؟»

گفتند: اموالی با ما است و می‌ترسیم که از ما به سرقت ببرند. آیا شما آنها را از ما می‌ستانی؟ شاید دزدان چون ببینند از آن شماست، [اموالمان را] نگیرند و صرف‌نظر کنند و مزاحم نشوند!

امام فرمودند: «از کجا می‌دانید، ممکن است آنها قصدی غیر از من نداشته باشند و با این کار مرا در معرض نابودی می‌افکنید.»

گفتند: پس چه کنیم؟ آیا آن را دفن کنیم؟ حضرت فرمودند:

«این بدتر است. غریب تازه‌واردی [محلّ] آن را بفهمد و مال را ببرد یا اینکه شما پس از دفن، بدان راه نیابید.»

گفتند: پس چه کنیم؟ ما را راهنمایی کنید. حضرت فرمودند:

«آن را نزد کسی به امانت بگذارید. کسی که آن را کاملاً حفظ و نگهداری کند و رشدش دهد و هر واحدی از آن را بزرگتر از دنیا و آنچه در آن است، نماید. سپس هنگامی‌که شما سخت بدان محتاج باشید، با زیاده و بهره به شما بازگرداند.»

پرسیدند: او کیست؟

فرمودند:«او خداوند عالم است.»

پرسیدند: چگونه به او امانت بسپاریم؟

فرمودند: «به ضعفا و تهیدستان از مسلمانان صدقه دهید.»

گفتند: اکنون به ضعفا دسترسی نداریم.[چه کنیم؟]

فرمودند: «قصد کنید که یک سوم آن را صدقه دهید تا خداوند از مابقی آن دفاع کند و آن را از آنچه شما از آن می‌ترسید، حفظ نماید.»

گفتند: قبول کردیم و عهد کردیم که چنین کنیم.

فرمودند: «اکنون در امان خداوند عزّوجّل هستید، پس حرکت کنید.»

همه به راه افتادند. ناگهان علامت حرامیان ظاهر گشت و همة قافله را خوف گرفت.

امام(ع) فرمودند: «چرا این چنین می‌هراسید؟ شما در امان خدای تعالی هستید. هرگز بیم نکنید.»

گروه راهزنان سواره رسیدند، از اسبان به زیر آمده، نزد امام صادق(ع) آمدند و دست مبارک آن حضرت را بوسیدند و گفتند:

دیشب در خواب رسول خدا(ص) را دیدیم و به ما فرمان داده تا خود را به شما معرفی کنیم و اکنون در اختیار شما هستیم و از شما و این گروه جدا نمی‌شویم تا همه را محافظت نموده، به منزل برسانیم.

امام صادق(ع) فرمودند: «ما نیازی به شما نداریم. همان‌کس که ما را از خطر شما حفظ فرمود، هم او حافظ و یار و یاور ما خواهد بود و از شرّ دشمنان حفظمان خواهد کرد.»

پس همگی به سلامت گذشتند و به منزل رسیدند و یک سوم مال را برای صدقه به فقرا و بینوایان دادند و مال‌التّجارة ایشان سود کرد و هر درهمی ده برابر شد. آنان با خود می‌گفتند: چه بسیار بود برکت [همراهی با حضرت] صادق(ع)! پس امام به ایشان فرمودند:

«اکنون به خوبی دانستید که معامله با خداوند چقدر پربرکت و سودمند است؟! پس بر آن مداومت کنید.»26

مراد آن است که صدقه دادن علاوه بر اینکه جان و مال را حفظ می‌کند، سبب ازدیاد و برکت مال و عمر نیز هست.

نمونة هفتم: امام هشتم(ع) از پدرشان موسی بن جعفر(ع) روایت کرده‌اند که فرمودند:

«امام صادق(ع) مردی را دید که سخت بر مرگ فرزندش بی‌تابی می‌کرد. به او فرمودند:

«ای مرد! در مصیبت کوچکی بی‌تابی می‌کنی و از مصیبت بزرگتری غافلی و اگر خود را برای مصیبت فرزندت قبلاً آماده و مهیّا می‌ساختی، هرگز این‌چنین ناشکیبا نبودی. پس مصیبت بر آماده نبودن، بزرگتر از مصیبت فرزند است.»27

پی‌نوشت‌ها: