آرزوهای منتظرانه به روایت زیارت جامعة امام هادی(ع)

حجّت‌الاسلام سیّد مجتبی فلاح

در موارد متعدّدی از این زیارت شریف برای ظهور حضرت حجّت(عج) اشاره شده است؛ از جمله در فرازی که زائر خطاب به امامی که به زیارت ایشان مشرّف شده است، می‌گوید:

«وَ يُظْهِرَكُمْ‏ لِعَدْلِه‏؛

خداوند شما را برای عدالتش آشکار نماید...»

آنچه از این فراز فهمیده می‌شود، این است که دولت عدل مهدوی برای برقراری و تحقّق عدالت برپا می‌شود.

برخی بر این باورند که آن دولتی که در اینجا از آن سخن به میان آمده و عدل‌گستری می‌کند و انتقام ستمدیدگان را از ستمکاران می‌گیرد، دولت حضرت مهدی(عج) است. این دولت، تمام دستورات الهی را برپا کرده و منکرات را از بین می‌برد؛ در این دولت، خداوند متعال آشکارا عبادت می‌شود و هیچیک از نمادهای شرک، خودنمایی نخواهد کرد. باز در ادامة همین عبارت شریف، این نکته گوشزد می‌شود که

«وَ يُمَكِّنَكُمْ فِي أَرْضِه‏؛

خداوند شما را در عرصة حکومت جهانی پابرجا بدارد.»

معنای «تمکّن در زمین»، قدرت یافتن در آن است. به عبارت دیگر، انسان روی زمین قدرتی پیدا می‌کند که بتواند مقتدرانه در آن زندگی کند. همچنان که «قرآن کریم» دربارة حضرت يوسف(ع) می‌فرماید:

«وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ؛1

و ما این‌چنین یوسف را به تمکین و اقتدار رسانیدیم.»

یا در آیة ۵۶ از «سورة یوسف» می‌فرماید:

«وَ كَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاء؛

و این‌چنین ما يوسف را در زمین (مصر) بدین منزلت رسانیدیم که هر جا خواهد، جای گزیند و فرمان براند.»

همچنین، قرآن دربارة ذوالقرنين در «آیة ۸۴ سورة مبارکة کهف» می‌فرماید:

«إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَ آتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ سَبَبا؛

همانا ما در زمین به او (ذوالقرنین) قدرت دادیم و از هر چیزی، وسیله‌ای به او عطا کردیم.»

دربارة وجود مبارک امام عصر(عج) نیز قرآن در «سورة مبارکة حج، آية ۲۱» می‌فرماید:

«الَّذينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَر؛

آنان کسانی هستند که اگر در روی زمین به آنان اقتدار و تمکین دهیم، نماز به پا می‌دارند و زکات می‌دهند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.»

ذیل این آیه روایاتی از اهل بیت(ع) وارد شده است که مراد از این آیه، حضرت مهدی(عج) و یاران ایشان هستند که خداوند به آنها مکنت می‌دهد.

با در نظر گرفتن این آیات، مشخّص می‌شود که مراد از «تمكين» آن است که خدای متعال روی زمین، به امام مهدی(عج) (به شکل خاص) و اهل بیت(ع) به طور عام، ویژگی‌ای می‌دهد و ایشان را در جایگاهی سترگ قرار می‌دهد که بر همه چیز، قدرت داشته باشند و سلطنتی به ایشان ارزانی می‌کند که بالاتر از هر سلطنتی باشد یا اینکه خدای متعال آن بزرگواران(ع) را در جایگاه‌هایی تثبیت می‌کند که هیچ‌کس در آن طمع نکند و پیش از آن هم کسی در آن جایگاه قرار نگرفته باشد.

بحث دیگر در این‌باره، موضوع «رجعت» در زیارت شریفة «جامعة کبیره» است که در چند فراز به آن پرداخته شده؛ از جمله آنجا که می‌گوییم:

«وَ يَكُرُّ فِي‏ رَجْعَتِكُم‏؛

خدا ما را از کسانی قرار دهد که در رجعت شما به جهان بازگشتند.»

به عبارت دیگر، ما از خدا می‌خواهیم در زمرة بازگشت‌کنندگان در زمان رجعت اهل بیت(ع) باشیم.

در این فقره در واقع، زائر آرزوی خود را اعلام می‌کند که در زمان رجعت اهل بیت(ع) او نیز به دنیا برگردد و البتّه لازمة چنین آرزویی، قرار گرفتن در زمرة خالص‌ترین شیعیان است.

فراز دیگری از زیارت می‌فرماید:

«وَ يُشَرَّفُ فِي عَافِيَتِكُم‏»

زائر از خدا می‌خواهد که در دورة عافیت اهل بیت(ع) مفتخر شود. «شرف» در این عبارت به معنای برتری و قرار داشتن در جایگاه بالا است و «عافیت»، یعنی سلامتی از جرح و ناپسندی. این درخواست زائر از خداوند است که در دورة رجعت، او را از هر چیز ناپسندی دور و در زمان سلامتی ائمّه(ع) او را در جایگاهی قرار دهد که از سرکشی طغیانگران سالم بماند؛ چرا که این سلامتی و عافیت، فقط در دوران دولت مهدوی محقّق می‌شود.

فراز دیگری که رجعت در زیارت جامعة کبیره مدّ نظر قرار گرفته، این است:

«وَ يُحْشَرُ فِي زُمْرَتِكُم‏؛

از خدا می‌خواهیم که ما را در زمرة‌ شما محشور فرماید.»

این فراز از دعا برگرفته از آیات قرآنی است که مردم را در روز قیامت به دو قسمت تقسیم می‌کند:

- گروهی که به سوی جهنّم می‌روند و در «سورة مبارکة زمر، آیة ۷۱» به آنه اشاره شده است: «وَ سيقَ الَّذينَ كَفَرُوا إِلى‏ جَهَنَّمَ زُمَرا».

- و گروه دیگر، دستة پرهیزگاران که به سوی بهشت می‌روند: «وَ سيقَ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرا».2

در تبیین این دو آیه درمی یابیم که هر دو، دربارة «بعث اکبر»، یعنی رستاخیز اکبر است که در قیامت رخ می‌دهد؛ ولی در رستاخيز اصغر که هنگام رجعت است، زائر از خدا می‌خواهد که در گروه امامان(ع) و اولیای او قرار گرفته و با آنها محشور شود؛ نه با دشمنان آنان. همچنان‌که امام صادق(ع) فرمودند:

«هنگامی که مهدی(عج) قیام می‌کند، خداوند مؤمنان را بر می‌انگیزد و آنها لبّیک‌گویان رو به سوی امام‌(عج) می‌آورند و گروه گروه به امام خود می‌پیوندند. در این زمان است که مخالفان به تردید می‌افتند و توهین‌کنندگان نسبت به اهل بیت رسالت(ع)، نابود می‌شوند و چه بسا افرادی که هلاک شده و مقرّان نجات می‌یابند.»3

در فراز دیگری از زیارت جامعة کبیره، امام هادی(ع) می‌فرمایند:

«وَ يُمَلَّكُ‏ فِي‏ دَوْلَتِكُم؛

از خدا می‌خواهیم در زمرة کسانی باشیم که در دورة اهل بیت(ع) فرمانروایی می‌کنند.»

با توجّه به اینکه فعل «یملّک» مبنی بر مجهول است، این معنا را به ذهن می‌رسانند که شخص زائر از خداوند می‌خواهد او را در گروه کسانی قرار دهد که از سوی ائمّه(ع) به پادشاهی برسند. این درخواست در زیارت شریف جامعه با عبارت «وَ يُمَكَّنُ فِي أَيَّامِكُم‏» ذکر شده که می‌تواند اشاره به همین مطلب باشد.

پی‌نوشت‌ها: