نقش یهود در تحریف غدیر خم

حادثة غدیر خم و حدیث غدیر، به اعتراف بزرگان علمای اهل‌سنّت، حدیثی است متواتر كه هیچ شكّی در صدور آن نیست1 و به لحاظ دلالت برای شخص منصفی كه بخواهد به قصد تحقیق آن را بررسی نماید، به قدری از قرائن حالیه و مقالیه برخوردار می‌باشد كه دلالت این حدیث را بر ولایت و امامت حضرت علی(ع) بعد از پیامبر اكرم(ص) كاملاً روشن و آشكار می‌نماید.2

امّا در اینجا مهم‌ترین مسئله، دربارة حدیث غدیر این است که چرا آن‌گونه كه تاریخ نشان می‌دهد به این حدیث عمل نشد و تاریخ اسلام بر خلاف جهت حدیث غدیر رقم خورد؟

از عوامل بسیار مهم در عملكرد یك قوم، مراجع فكری آن قوم می‌باشند كه مستقیماً نقش خود را در گزینش‌ها و تعیین رفتار یك قوم، ایفا می‌نمایند. در این میان، نقش مرجعیت فكری و دینی یهود كه چند قرن پیش از ظهور اسلام در جزیرة‌العرب حضور داشتند، بسیار حائز اهمّیت است؛ حضوری كه تأثیر آن بر اعراب، از مرجعیت نوپای اسلام بسیار ریشه‌دارتر بود.

برتری فرهنگی و علمی یهود نسبت به اعراب جاهلی

بی‌تردید یهودیان نسبت به اعراب در سطح فكری و فرهنگی بالاتری قرار داشتند و در مقایسه با اعراب كه از تمامی مظاهر فرهنگ، حتّی خواندن و نوشتن بی‌بهره بودند، بسیار پیش بودند و با داشتن كتاب و عالمان دینی، از چنان هیبتی برخوردار بودند كه خود به‌خود، عرب جاهلی در برابر آنان، احساس حقارت می‌نمود و به برتری آنان اعتراف داشت‌.

در این‌باره دكتر علی‌اكبر فیّاض می‌نویسد:

یهود در «عربستان»، كنیسه و مدرسه و تمام آداب تلمودی را داشت. بدین‌جهت، خودشان را از اعراب امّی خیلی برتر می‌دانستند. خود اعراب نیز آنها را به همین سِمَت ملاحظه می‌كردند و به كاهنان و علمای آنها گوش می‌دادند. از اعراب یهودی شده در تاریخ نیز نام برده شده است.3

از این‌رو، اهل كتاب در نظر اعراب به عنوان دانشمندان صاحب‌نظر جلوه كرده و همین امر موجب خودباختگی عرب در برابر آنها بود.

علّامه طباطبایی نیز می‌گوید:

یهود در دنیای قبل از اسلام، خود را اشرف‌ ملل می‌دانست و سیادت و تقدّم‌ بر سایر اقوام را حقّ‌ مسلّم خود می‌پنداشت‌، و خود را اهل كتاب نامیده و‌ به‌ داشتن ربانیین و احبار مباهات می‌نمود. به‌ علم و حكمت‌ خود می‌بالید و سایر مردم‌ را بی‌سواد می‌نامید.4

یهود، مرجع اعراب جاهلی‌

هیمنة فكری یهود در طول چند قرن بر اعرابی كه از علوم و معارف تهی بودند، باعث شده بود كه آنان در مسائل معرفتی، همچون شناخت انبیاء، تاریخ پیامبران و امم گذشته، به اهل كتاب رجوع نموده و تكیه و اعتمادشان بر آنان باشد. از این‌رو می‌بینیم، در سال‌های اوّلیة بعثت پیامبر(ص)، قریش نمایندگانی را به «یثرب» می‌فرستد تا دربارة نبوّت آن حضرت از یهودیان تحقیق كنند.5

برای اثبات مرجعیت یهود در بین اعراب، كافی است بدانیم كم نبودند كسانی كه وقتی مواجه با دعوت به اسلام می‌شدند، به حبر یا راهبی مراجعه نموده، صدق چنین دعوتی را جویا می‌شدند. گاهی اهل یك قبیله كه اسلام بر آنها عرضه می‌شد، به سراغ اهل كتاب رفته و از نبوّت محمّد(ص) سؤال می‌نمودند.

در «منا»، پیامبر، قومی را كه میسره نامی در میان آنها بود، به اسلام دعوت نمودند. قوم مخالفت كردند؛ امّا میسره به آنها گفت به سراغ یهودیان فدک برویم و در مورد ادّعای این مرد از آنها سؤال كنیم.6

و مهم‌تر از همه، اسلام اهل یثرب است كه زمینة ایمان آوردن آنان، همان اطمینان و اعتمادی است كه «اوس» و «خزرج» به سخنان یهودیان به عنوان مراجع فكری خود داشتند.

زمانی كه پیامبر اكرم(ص) با گروهی از قبیلة خزرج ملاقات و آنان را دعوت به اسلام کردند، آنان با توجّه به آنچه از یهودیان دربارة ظهور قریب‌الوقوع پیامبری در این سرزمین شنیده بودند، به یكدیگر گفتند:

به خدا قسم! این همان پیامبری است كه یهود به آمدنش ما را وعده می‌داد. بیایید در ایمان بر آنها سبقت بگیریم.7

عملكرد یهود در برابر اسلام

مرجعیت فكری یهود و اعتماد اعراب به آنها، هرچند با پیش‌گویی‌هایی كه از ظهور پیامبر در سرزمین «حجاز» نموده بودند، زمینه‌ساز پذیرش اسلام توسط برخی اعراب، به خصوص انصار را فراهم نمود، امّا این تكیه‌گاه فكری اعراب، بعد از اسلام و به خصوص بعد از هجرت پیامبر(ص) به «مدینه»، به گونة دیگر رفتار نمود.

علّت چنین امری، این بود كه آنان منتظر ظهور پیامبری در سرزمین عربستان بودند، امّا نه از نژاد عرب و نه از غیر بنی‌اسرائیل‌! یهود بر اساس عقایدی كه به شدّت تحریف شده بود، اعتقاد داشت هیچگاه نبوّت از بنی‌اسرائیل خارج نمی‌شود و همیشه این قوم به عنوان نژاد برتر باقی خواهد ماند و لذا هرچند به فرمودة قرآن، پیامبر را همچون فرزندان خویش می‌شناختند،8 امّا به علّت خوی برتری‌طلبی و حسادت، در مقابل پیامبر(ص) ایستادند و در راه نابودی اسلام، از هیچ تلاشی فروگذار نكردند. تا جایی كه قرآن كریم از آنها به سخت‌ترین دشمنان نسبت به مؤمنان یاد كرده است.9

احمد شلبی می‌گوید:

یهود می‌خواست كه پیامبر از میان آنها و برای آنها باشد و تسلّط آنان را بر مردم تقویت كند و جایگاه آنها را برتری بخشد؛ لیكن اسلام به دست مردی از عرب كه از یهود نبود، آمد و میان مردم مساوات برقرار نمود. پس یهود را به عنوان قوم برتر باقی نگذاشت.10

علّامه طباطبایی می‌نویسد:

یهود وقتی مشاهده كرد كه قرآنی بر قریش (كه زمانی به خاطر علم و كتاب یهود در برابرآنها خضوع می‌كردند) نازل شده، خصوصاً وقتی در آن كتاب نظر كرد و آن را كتابی آسمانی و ناظر به سایر كتب آسمانی دید، آن را سرشار از حقیقت و مشتمل بر عالی‌ترین تعلیمات و وحی و كامل‌ترین طریق هدایت یافت، از این‌رو بیشتر از پیش، به ذلّت و بی‌ارجی علم و كتاب خود كه سال‌ها به رخ جهانیان می‌كشید، پی برد و به ناچار از خواب و خیال بیدار شده و به طغیان و كفر خود افزود.11

لذا تاریخ نشان می‌دهد، یهود به خاطر حسادت و حسّ برتری‌طلبی‌ای كه داشت، از هرگونه تلاشی برای نابودی اسلام دریغ نكرد و از نفوذ فكری و مرجعیت خود در بین اعراب، بسیار بهره برد.

علمای یهود از یك‌سو، سراغ مشركان عرب می‌رفتند و آنان را به جنگ با اسلام ترغیب می‌نمودند. در چنین شرایطی مشركان از علمای یهود سؤال می‌كردند: شما كه اهل علم و كتاب اوّل هستید، به ما بگویید آیا دین ما بهتر است یا دین محمّد؟ و یهودیان در جواب می‌گفتند: دین شما برتر و به حق اولی‌تر است.12 و همین پاسخ باعث می‌شد مشركان با روحیه و انگیزة بیشتری به جنگ اسلام بروند. قرآن كریم، با نقل این قضاوت به‌ناحقّ یهود كه در اثر كینه و حسد نسبت به اسلام صورت گرفته بود، آنان را لعن و نفرین نموده است.13

از سویی دیگر، یهودیان در میان اعراب مسلمان، به گونه‌ای دیگر از نفوذ خود استفاده نموده تا با ایجاد شك در اعتقادات مسلمانان و تضعیف روحیة آنان،

موجبات شكست آنان را در حملة مشركان فراهم آورند. نمونه‌ای از توطئه‌هایی را كه یهود انجام می‌دادند و قرآن نیز به آن اشاره دارد14 این است كه در اوّل روز، اظهار ایمان می‌كردند و آخر روز از ایمان خود برمی‌گشتند تا مسلمانان كه هنوز آنان را اهل كتاب و علم می‌دانستند، بازگشت آنان را از ایمان، به یافتن مدركی در تورات مبنی بر عدم حقّانیت اسلام نسبت دهند و از این‌رو، مسلمان‌ها هم دچار شك و تردید نسبت به اسلام و رسالت پیامبر اكرم(ص) شده و به كفر یا عقاید یهود بازگردند.15

از جمله تلاش‌های دیگری كه یهود برای شكست اسلام انجام داد، ترویج و انتشار تورات و افكار یهود در بین مسلمانان بود16 تا بدین‌وسیله با عقاید مسموم و تحریف‌شدة یهود، عقاید پاك و خالص اسلام را آلوده ساخته و زمینه‌های انحراف این دین الهی را نیز همچون یهودیت و مسیحیت، آماده سازد.

متأسّفانه این ترفند یهود، جواب داد و عدّه‌ای از صحابة پیامبر اکرم(ص) با آنكه آیاتی از قرآن در تحذیر مسلمانان از یهود و اعلام تحریف كتب آنها نازل شده بود و رسول اکرم(ص) نیز مسلمانان را از خطراتی كه از جانب یهود تهدیدشان می‌كرد، برحذر داشته بودند، برخلاف دستورات خدا و پیامبرش، به فرا گرفتن تورات از یهودیان اقدام نمودند.

سیوطی در ذیل آیة «أَوَلَم‌ْ یكْفِهِم‌ْ أَنّا اَنْزَلْنا عَلَیك‌َ الْكِتاب‌َ یُتْلی‌ عَلَیهِم‌ْ»، این روایت را نقل می‌كند كه گروهی از صحابه اقدام به تعلیم تورات و نوشتن آن كرده بودند. به پیامبر(ص) كه خبر رسید، آن حضرت فرمودند:

«از حماقت و گمراهی یك قوم همین بس كه از آنچه پیامبرشان آورده است، روی برگردانند و به سوی آنچه دیگران آورده‌اند، بروند.»17

در این میان، روایات فراوانی در كتب معتبر شیعه و سنّی به چشم می‌خورد كه از مجموع آنها چنین برمی‌آید كه عمر در بین صحابه، بیشتر از همه مشتاق فراگرفتن تورات و تعلّم از یهود بوده است. روایاتی كه به احادیث تهوّک مشهور است، پرده از چنین حقایقی برمی‌دارد.

روزی عمر به پیامبر(ص) گفت: اهل كتاب احادیثی را برای ما می‌گویند كه به دل می‌نشیند و ما را وامی‌دارد كه آنها را بنویسیم. پیامبر(ص) فرمودند:

«ای پسر خطّاب، آیا همان‌گونه كه یهود و نصاری متحیّرند، شما نیز دچار سرگردانی و تردید شده‌اید؟! قسم به كسی كه جان محمّد در دست اوست! دینی روشن و به دور از هرگونه انحراف و آلودگی برای شما آورده‌ام.»18

در نقلی دیگر آمده است كه این‌بار عمر با نوشته‌ای كه از مطالب یهود تعلیم گرفته بود، به حضور پیامبر(ص) رسید و گفت: برادری از بنی‌قریظه را دیدم و این مطالب را برایم از تورات نوشت. آیا بر شما عرضه بدارم؟ از شدّت ناراحتی رنگ چهرة پیامبر(ص) سرخ شد و فرمودند:

«قسم به كسی كه جان محمّد در دست اوست! اگر موسی در میان شما بیاید و از او تبعیت كنید و مرا ترك نمایید، به حتم گمراه شده‌اید. شما بهرة من از امّت‌ها هستید و من بهرة شما از پیامبرانم.»19

در خبر دیگری كه حكایت از تكرار أخذ مطالب یهود توسط عمر دارد، آمده است که پیامبر(ص) به قدری از این موضوع ناراحت و خشمگین شدند كه انصار فریاد السلاح السلاح سر دادند و آنگاه كه گرداگرد منبر پیامبر حلقه زدند، آن حضرت فرمودند:

«من همه چیز را برای شما آورده‌ام، راهی روشن و به دور از هرگونه ناپاكی در برابر شما گشودم. پس سرگردان نشوید و اجازه ندهید سرگردانان، شما را مجذوب خود كنند.»20

جالب اینجاست كه حفصه، دختر عمر و همسر پیامبر اكرم(ص) در نقلی، كتابی را كه قصة یوسف(ع) در آن نوشته شده و از اهل كتاب گرفته بود، نزد رسول خدا(ص) آورد و برای آن حضرت شروع به خواندن كرد. چهرة پیامبر(ص) دگرگون شد و فرمودند:

«قسم به خدایی كه جانم در دست اوست! اگر یوسف بیاید در حالی كه من در میان شما باشم و آنگاه شما از او تبعیت نمایید و مرا رها كنید، به طور حتم گمراهید.»21

علاوه بر احادیث تهوّک كه از برخورد شدید پیامبر اكرم(ص) نسبت به ارتباط مسلمانان با افكار و عقاید یهودیان حكایت دارد، قرآن كریم نیز در آیات متعدّد، مسلمانان را از اتّخاذ اهل كتاب به عنوان اولیا نهی نموده است22 و آیات دیگری كه مبنی بر تحذیر مسلمانان از یهود نازل شده،23 همه نشانگر خطری است كه مسلمانان را در این زمینه تهدید می‌نماید. از طرفی نشان می‌دهد، در میان مسلمانان در فراگیری بعضی مطالب از یهود، اقبال عمومی وجود داشته است‌.

علاوه بر هیمنة فكری یهود، پیش از اسلام بر اعراب، علّت عمدة چنین توجّهی به سوی منابع مكتوب یهود كه علّامه طباطبایی هم به آن اشاره دارند، اهتمام خاصّی بوده است كه اهل كتاب به بیان قصص انبیای سلف و دیگر داستان‌های دینی داشته‌اند. از طرفی، قرآن در نقل قصص، چون كتاب هدایت است، به بیان نكته‌های مهم دربارة مقصود اكتفا نموده است.24

لذا شوق به شنیدن داستان‌هایی كه قسمت‌هایی كوتاه از آنها در قرآن آمده بود، موجب شد چنین مطالبی در میان مسلمانان از طریق یهود رواج بیابد. حتّی بنا به نقلی كه گذشت، از خانة پیامبر(ص) و در دست همسر آن حضرت، حفصه نیز سر در آورد.

امّا نكتة مهم در مورد این قصص، تحریفات و خرافاتی بود كه در این داستان‌ها وارد شده بود؛ همان‌ نكته‌ای كه قرآن و پیامبر اكرم(ص) به سبب آن، مسلمانان را نزدیک شدن به یهود و فراگیری از آنها بر حذر می‌داشتند.

این قصص كه به قصد تخریب اعتقادات، خصوصاً اعتقاد به مقام عصمت و قداست انبیای الهی تنظیم شده بودند، نه تنها در آنها از عصمت و قداست انبیاء خبری نبود، بلكه‌ رسولان حق را تا حدّ انسان‌های شهوتران پستی كه از هیچ‌گونه‌ جنایتی ابا ندارند، پایین می‌كشیدند؛ مانند داستان حضرت داود(ع) كه در آن، به حضرت داود(ع) نسبت زنا با همسر یكی از فرماندهانش به نام اوریا داده شده و آنگاه فرمان كشتن اوریا را در بحبوحة جنگ می‌دهد تا زن او را تصاحب كند25 یا داستان لوط(ع) كه آن حضرت توسط‌ دو دخترش مست شده و در حال مستی با آنها هم‌بستر و صاحب فرزند از دخترانش گردیده است.26

وجود برخی قصص مشابه با قصّه‌های انبیاء در تورات، در كتب معتبر اهل سنّت، همچون «صحیح بخاری» و «صحیح مسلم» كه صحابه آنها را نقل كرده‌اند، دلیلی است كه نشر این داستان‌ها را از سوی یهودیان در بین مسلمانان، به اثبات می‌رساند.27

كمترین تأثیر این‌گونه قصص، خصوصاً بر اعرابی‌ كه مدّت‌ها یهود را به عنوان مرجع فكری خود و اهل كتاب و علم می‌دانستند، ایجاد شکّ و تردید در مقام‌ و منزلت همة انبیای الهی و ازجمله شأن قدسی و الهی پیامبر اكرم(ص) بوده و در نتیجة چنین نگرشی است كه برخی اصحاب به خود اجازه می‌دادند كه خود را هم‌سنگ یا به قول عمر، زمیل28 و هم‌ردیف پیامبر دانسته و در نتیجه، در فرامین و احكامی كه مخالف طبع آنهاست، به اظهار نظر و مخالفت و اعتراض بپردازند.

ظهور مخالفت‌ها در برابر پیامبر اکرم(ص)

بی‌جهت نیست كه اوّلین مخالفت‌ها و اعتراض‌های علنی و جدّی در برابر پیامبر اكرم(ص) از كسی صادر شود كه بیشترین ارتباط را در بین صحابه با تعالیم یهود، از او گزارش شده است. آری. عمر كسی است كه در «صلح حدیبیّه» با اعتراض

شدید به پیامبر اكرم(ص)، این صلح را ننگی برای اسلام خواند و با آنكه رسول خدا (ص) می‌فرمود: «من هرچه كردم، به امر خدا بوده است.» در وی اثر نكرد و اعتراضش را به دیگران منتقل می‌نمود. لذا در این واقعه گفت: از ابتدای اسلامم، این‌گونه به شك نیفتاده بودم.29

نتیجة اعتراضات عمر در بین سایر مسلمانان

سیوطی در ادامة جریان صلح حدیبیّه می‌گوید:

چون نوشتن صلح‌نامه به پایان رسید، رسول خدا(ص) به اصحاب فرمودند: «برخیزید و قربانی كنید و سپس سرهای خود را بتراشید.» راوی می‌گوید» به خدا قسم! احدی بلند نشد. حتّی پیامبر اكرم(ص) سه مرتبه امر خود را تكرار نمودند تا آنكه خود آن حضرت بلند شده، قربانی كردند و سر تراشیدند. آنگاه كه اصحاب چنین دیدند، بلند شده و فرمان را انجام دادند؛ ولی هنگام سر تراشیدن از شدّت ناراحتی نزدیك بود یكدیگر را بكشند.30

ادامة مخالفت‌ها و تضعیف جدّی مرجعیت پیامبر اكرم(ص)

در «حجّة‌الوداع»، بسیاری از مسلمانان بدون قربانی با پیامبر اكرم(ص) آمده بودند و با نزول آیة «وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلهِ»31 پیامبر(ص) فرمودند: «عمره در حج داخل شد تا روز قیامت.» آنگاه امر كردند تا منادی ندا دهد: «هركس با خود قربانی نیاورده، حجّش را به عمره تبدیل كند و از احرام خارج شود و كسانی كه قربانی همراه دارند، به احرام باقی باشند.» بعضی از مردم اطاعت كرده و برخی مخالفت نمودند.32

در «صحیح مسلم» آمده است حتّی كسانی كه اطاعت نمودند، این امر بر آنها بسیار سنگین می‌آمد و قلباً نمی‌توانستند به آن رضایت دهند تا آنكه پیامبر(ص) فرمودند: «اگر قربانی نداشتم، من هم از احرام بیرون می‌آمدم.»33

ولی در اثر مخالفت عدّه‌ای، پیامبر(ص) بسیار ناراحت شدند. عایشه علّت ناراحتی آن حضرت را جویا شد، آن حضرت فرمودند: «مگر نمی‌بینی به حكمی مردم را امر می‌كنم و آنان در انجام آن در تردید به سر می‌برند؟!»34

از جملة مخالفان در این واقعه، عمر بود. پیامبر اكرم(ص) او را خوانده و فرمودند: «چرا تو را در احرام می‌بینم؟ آیا با خود قربانی آورده‌ای؟» عمر گفت: نه! پیامبر(ص) فرمودند: «پس چرا از احرام خارج نشدی؛ در حالی كه امر كردم هركس قربانی نیاورده است، از احرام خارج شود؟» عمر گفت: به خدا قسم! از احرام خارج نمی‌شوم؛ در حالی كه شما مُحرمید! پیامبر(ص) فرمودند: «انك لن تؤمن بها حتی تموت ابداً؛ هرگز به چنین حكمی، ایمان نخواهی آورد.»35

شواهد تاریخی نشان می‌دهد، هرچه به زمان رحلت پیامبر اكرم(ص) نزدیك می‌شویم، حالت عدم انقیاد نسبت به دستورات پیامبر(ص) در بین مسلمانان بیشتر می‌گردد كه ناشی از شیوع رو به گسترش تفكّرات یهودی و تحت الشّعاع قرار گرفتن مرجعیت پیامبر اكرم(ص) است؛ به گونه‌ای كه وقتی رسول خدا(ص) مأمور رساندن امر الهی مبنی بر امامت و ولایت علی(ع) می‌شوند، خوف از طغیان مردم دارند و لذا تا نزول آیه مبنی بر مصون ماندن آن حضرت در تبلیغ این وحی، مبادرت به چنین كاری ننمودند.36

حذف مرجعیت پیامبر اکرم(ص)

شدیدترین مخالفت‌ها در برابر اوامر پیامبر(ص) در «رزیّة یوم الخمیس» اتّفاق افتاد؛ همان روزی كه پیامبر اكرم(ص) قلم و كاغذی طلبیدند تا مطلبی بنویسند كه امّت بعد از ایشان گمراه نشوند. در اینجا، عمر یعنی همان كسی كه بیشتر از همة اصحاب سراغ یهودیان می‌رفت و همان كه بیشتر از همه، بر پیامبر(ص) اعتراض می‌كرد، این بار با لحنی بی‌ادبانه و با توهین به ساحت مقدّس نبوی و با شعار حسبنا كتاب الله، مانع از نوشتن مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین مكتوب در تاریخ اسلام گردید! در حالی كه گروهی از حضّار به طرفداری از پیامبر اكرم(ص) سخن می‌گفتند، گروهی دیگر همان حرف عمر را تكرار می‌كردند و چون اختلاف بالا گرفت، پیامبر از آنان خواست كه خارج شوند.37

آری. شعار یا بهتر بگوییم نظریّة حسبنا كتاب الله در واقع، نفی مرجعیت پیامبر(ص) است و اینكه با وجود كتاب خدا، دیگر به سخن پیامبر احتیاجی نیست! لذا نقیب استاد ابن ابی الحدید می‌گوید:

آنچه در جریان مصیبت روز پنجشنبه صورت گرفت، بدتر از مخالفت نص در امر خلافت بود؛ زیرا در برابر پیامبر و همة طرفداران و انصار، وقتی نفی سنّت و مرجعیت پیامبر(ص) می‌شود، بعد از رحلت آن حضرت، مخالفت در نصّ خلافت پیامبر، راحت‌تر و بدون هیچ ترسی انجام می‌گیرد.38

با چنین وضعیتی و با چنین دیدگاهی كه اصحاب، نسبت به مرجعیت و نصوص صادر شده از آن حضرت داشتند، آیا اعتباری برای حدیث غدیر، در نزد آنان باقی می‌ماند؟! در چنین شرایطی نه آنكه صحابه منكر غدیر و دلالت آن بر امامت و خلافت علی(ع) شوند، بلكه طرفداران نظریّة حسبنا كتاب الله» دیگر نصّ پیامبر را نافذ نمی‌دانستند و برای خود، حقّ اجتهاد و رأی قائل بودند! و سقیفه، ظهور همین اجتهادها و مصلحت‌اندیشی‌هایی بود كه صحابه بعد از نفی مرجعیت پیامبر(ص) به اجرا گذاشتند.

نابودی آثار باقیمانده از مرجعیت پیامبر اكرم(ص)

آنچه كه بیشتر از توطئة یهود با همكاری برخی صحابه در حذف مرجعیت پیامبر اسلام(ص) و روی كار آمدن دوبارة مرجعیت فكری و دینی یهود، پرده برمی‌دارد، عملكرد سه خلیفه‌ای است كه بعد از پیامبر اكرم(ص) روی كار آمدند.

نابودی احادیث یا سنّت پیامبر(ص) هرچند از زمان ابوبكر آغاز شد،39 امّا در زمان عمر شدّت گرفت و با اعلام همگانی از مردم خواست، كسانی كه مكتوبی از رسول خدا(ص) دارند، نزد او ببرند. وی پس از جمع‌آوری احادیث و مدّتی تفكّر در مورد آنها، همه را آتش زد.

عمر سوزاندن احادیث نبوی را با جملة «مشناة كمشناة اهل الكتاب» توجیه نمود.40 مقایسة سنّت نبوی با میشنای یهود، عناد عمر را با سنّت نبوی نشان

می‌دهد؛ زیرا میشنا احادیث شفوی بود كه صد و پنجاه سال بعد از میلاد مسیح، شروع به جمع‌آوری شد و تا سال دویست و شانزده میلادی توسط حاخام‌ها ادامه یافت.41 مسلّم است كه فاصلة چند قرن میان موسی(ع) و تدوین میشنا، باعث شد تا دست تحریف به آن دراز شده و افزودن خرافات و اوهام، آن را به گونه‌ای تغییر دهد كه جز ضلالت و گمراهی حاصلی نداشته باشد.42 حال چگونه می‌تواند با سنّت نبوی كه صحابه مستقیماً از رسول خدا(ص) شنیده‌اند و زمانی بر آن نگذشته است، مقایسه گردد؟!

عمر حذف مرجعیت پیامبر را تا آنجا ادامه داد كه از نقل شفاهی احادیث رسول خدا(ص) نیز جلوگیری نمود و حتّی كسانی را كه مخالفت می‌كردند، مجازات می‌كرد.43

مرجعیت یهود در اسلام

در چنین شرایطی كه عمر، عرصه را از هرگونه مرجعیت پیامبر(ص)، چه مرجعیت عترت و چه مرجعیت سنّت خالی نموده بود، یهودیانی كه در پشت صحنه، منتظر چنین فرصتی بودند، وارد صحنه شدند. از مهم‌ترین علمای یهود كه نقش بسزایی را در چنین برهه‌ای از تاریخ اسلام در راه گسترش اسرائیلیات در بین مسلمانان ایفا نمود، كعب الأحبار از علمای یهود «یمن» است. ذهبی دربارة او گفته است:

كعب الأحبار از علمای یهود بود كه بعد از رحلت پیامبر اكرم(ص) مسلمان شد و در زمان عمر از یمن به شام آمد، با اصحاب محمّد(ص) جلسات و نشست و برخاست‌هایی داشت و برای آنها از كتاب‌های اسرائیلی نقل نموده و از عجایب و غرایب سخن می‌گفت و بسیار آگاه به كتب یهود بود.44

عمر در حالی كه به شدّت با سنّت نبوی مبارزه می‌كرد، به یهودی تازه مسلمان شده‌ای چون كعب الأحبار اجازه داد كه برای مردم از كتب قدیم نقل نماید و چه بسیار كه خود او به پای سخنرانی‌های كعب می‌نشست و به مردم اجازه داد تا به سخنان او گوش دهند و آنها را برای دیگران نقل نمایند؛ مطالبی كه آمیخته‌ای از حقّ و باطل بود و این امّت حتّی به یك حرف آن احتیاجی نداشتند.45

نفوذ فكری یهود از گذشته‌های دور در میان اعراب، باعث شد تا با ورود كعب الأحبار در لباس اسلام، در شرایطی كه مسلمانان در خلأ مرجعیت پیامبر(ص) به‌سر می‌بردند، گرداگرد او جمع شوند و از او، از اخبار آینده و ملاحم و فتن سؤال نمایند.

جریان دیگری كه مرجعیت اهل كتاب را هرچه بیشتر گسترش داد و افكار و اعتقادات اهل كتاب را در میان مسلمانان شایع نمود، آمدن قصّاصین با اجازة رسمی از طرف حاكمیت است. آنان می‌توانستند مساجدی چون «مسجد النّبی(ص)» را اشغال نموده و با حكایت‌های بنی‌اسرائیل و قصص دیگری كه در راستای اهداف فكری و فرهنگی یهود بود، مردم به دور مانده از حقایق اسلام را سرگرم نمایند.46

ابن شبّه می‌گوید:

اوّلین كسی كه به قصّه‌گویی پرداخت، تمیم‌الدّاری است كه با اجازة رسمی از عمر می‌توانست هر جمعه برای مردم قصّه بگوید. عثمان دفعات قصّه‌گویی را به دو بار در هفته افزایش داد.47 عمر تمیم الدّاری را خیرالمؤمنین لقب داده بود.48

و چنین تحوّلات فكری و فرهنگی در تاریخ اسلام بود كه زمینة روی كار آمدن بنی‌امیّه را فراهم نمود؛ بنی‌امّیه‌ای كه مدّت بیست سال با همكاری یهود علیه اسلام شمشیر كشیده بودند و در سال هشتم هجری، بعد از فتح «مكّه»، از ترس كشته شدن با نام «طُلَقاء» (آزادشدگان) اسلام آوردند. این تحوّلات چنان اسلام را از حقیقت خود جدا نمود كه وقتی حضرت علی(ع) به حكومت رسیدند، فرمودند:

«انّ بلیتكم قد عادت كهیئتها یوم بعث الله نبیكم؛49

همان بلا و مصیبتی كه روز بعثت پیامبرتان دامنگیرتان بود، به همان شكل دوباره بازگشته است.»

با روی كار آمدن بنی‌امیّه، آنان با ادامة سیاست‌های سه خلیفة اوّل و به‌كارگیری علمای یهود و نصاری در تغذیة فكری و دینی مردم و مشاوره با آنها در امر حكومت، دست به اقدام دیگری زدند كه بیشتر از پیش، چهرة اسلام را به انحراف كشاند.

آری. پدیدة جعل حدیث كه با صرف هزینه‌های هنگفت از سوی معاویه صورت می‌گرفت، صحابه را تطمیع می‌نمود تا احادیثی در مدح خلفا و دشمنان اهل بیت یا در ذمّ علی(ع) جعل نمایند.50

و بدین ترتیب، با منع تدوین سنّت نبوی و ورود اسرائیلیات توسط احبار و علمای یهود به صورت گسترده در بین مسلمانان و با جعل احادیث توسط برخی صحابة خودفروخته، اینها منابعی شدند كه در دو قرن بعد، افرادی چون بخاری و مسلم، اقدام به تدوین و جمع‌آوری مهم‌ترین كتب حدیثی اهل سنّت نمودند. بدین ترتیب، میشنایی بمانند میشنای یهود، در اسلام نیز رقم خورد و سخن پیامبر اكرم(ص) تحقّق یافت كه:

لتتبعن سنن من قبلكم شبراً بشبر...51

پی‌نوشت‌ها: