بحران موجود وراهکارهای اصلاح جمعیت درایران

صالح قاسمي

بخش اوّل: بررسی عوامل کاهش جمعیت در ایران

همان‌طور که گفتیم، در دهه‌های اخیر، رشد جمعیت «ایران» روند نزولی و کاهش شدید داشته است و اگر به همین طریق پیش برویم، وضعیت کشور وارد مرحله‌ای بحرانی خواهد شد؛ لذا نیازمند آسیب‌شناسی هستیم تا بتوانیم از دل این آسیب‌ها و عوامل مؤثّر در بروز این مسئله، راهکار و برنامه ارائه دهیم.

در مسئلة کاهش جمعیت، عوامل متعدّدی نقش داشته است؛ امّا یقیناً مهم‌ترین نهادی که در حوزة جمعیت نقش دارد، نهاد خانواده است. لذا باید ببینیم که در حوزة خانواده چه تغییراتی رخ داده و چه عواملی منجر به تغییر سبک زندگی خانواده شده است که نتیجة آن، کاهش فرزندآوری و کاهش جمعیت کشور بوده است.

جمعیت باید با یک شیب مناسب کاهش یا افزایش پیدا کند؛ ولی در حال حاضر، کشور ما با رکود شدید جمعیتی یا حتّی عقبگرد جمعیتی روبه‌رو شده است.

در برنامه‌های کنترل جمعیت و در سال‌های طولانی، از لحاظ اقتصادی تمهیداتی اندیشیده شد؛ مانند اینکه به بیش از سه فرزند کوپن داده نشد و خدمات بیمه تنها به چهار فرزند تعلّق گرفت. در تبلیغات صدا و سیما و تبلیغات محیطی، تعداد زیاد فرزند زشت شمرده شد؛ وسایل و راه‌های پیشگیری از بارداری، بعضاً رایگان یا با قیمت بسیار نازل در اختیار عموم قرار گرفت. این کارها انجام شد و هریک از آنها هم بسیار مؤثّر بود.

به نظر می‌رسد سهم اصلی تغییرات جمعیت بعد از جنگ هشت ساله، تفاوت نگاهی بود که به مقولة جمعیت و مسئلة زادوولد شکل گرفت. شعار فرزند کمتر، زندگی بهتر در حالی فضای اجتماعی را به عنوان یک سیاست اصلی هدف قرار داده بود که زمانی برای پایان‌دادن به آن در نظر گرفته نشد. نفوذ سبک زندگی غربی «اروپا» و سایر عوامل دیگر، مثل پیشرفت دانش پزشکی، افزایش اشتغال زنان و سیاست‌های نادرست تنظیم خانواده در کنار سیاست‌های کنترل جمعیت، دست به دست هم داد تا امروز شاهد کاهش چشمگیر نرخ باروری باشیم.

در این بخش سعی خواهیم کرد که عوامل مؤثّر بر کاهش موالید و در نتیجه،

کاهش شدید جمعیت کشور را مورد مطالعه و بررسی قرار دهیم.

تبلیغات گستردة دولتی و غیردولتی بر ضدّ فرزندآوری

طیّ سال‌های طولانی شاهد بودیم که جملاتی موزون وارد فرهنگ عمومی شد که به شوخی یا به طور جدّی، خانواده‌های ایرانی را به کنترل و بلکه کاهش جمعیت تشویق می‌کرد. جملاتی مانند: بچّه که عمر و نفسه، یکی خوبه، دوتاش بسه یا دو بچّه کافیست، یکیش هم زیادیست یا زندگی بهتر، فرزند کمتر و از این قبیل موارد که بعضاً با پوسترها و نقّاشی‌های مختلفی در بیلبوردها و اماکن عمومی تبلیغ می‌شد. سیاست‌های کنترل جمعیت، تمامی وسایل ارتباط جمعی (تلویزیون، رادیو، روزنامه و...) را به منظور کاهش رشد جمعیت به کار گرفت.

علاوه بر برنامه‌ریزی‌های کلان و سیاست‌گذاری‌های تقنینی و اجرایی، عوامل فرهنگی نیز در کاهش جمعیت کشور، نقش بسیار پررنگی داشته و دارد. تبلیغات و شعار معروف فرزند کمتر، زندگی بهتر که از دهة شصت در ایران رواج یافت و تبلیغات متنی و تصویری با همین مضمون بر روی موادّ غذایی و بسیاری از کالاها و بیلبوردهای تبلیغاتی در سطح شهر، فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی که به صورت مستقیم و غیر مستقیم فرزند کمتر را ترویج کردند و... و در نهادینه کردن این فرهنگ (فرزند کمتر) تأثیر بسزایی داشتند.

دغدغه‌سازی افراطی بین‌المللی از بهداشت زنان برای کاهش جمعیت

یکی از اهداف بین‌المللی اعلام شده این سیاست، تقلیل زایمان می‌باشد که ادّعا شد، این اقدامات احتمال مرگ و میر مادران و نوزادان شیرخوار را کاهش می‌دهد؛ در حالی‌که سلامت بدن زن، در زاییدن و حامله شدن و شیر دادن است. امروزه علوم پزشکی اثبات کرده است، دخترانی که در حدود 18 سالگی زایمان کنند، سرطان سینه نمی‌گیرند و زنانی که اصلاً ازدواج نمی‌کنند و بچّه نیاورند، درصد خطر سرطان سینه در آنها سرسام‌آور است. سیاست‌گذاری‌ها و اقدامات پزشکی و بهداشتی در زمینة تنظیم خانواده و ارائة خدمات پیشگیری از بارداری به مردم نیز

در این زمینه، تأثیر بسزایی داشت.

تغییر سبک زندگی اسلامی به سبک زندگی غربی و لذّت محور

به نظر می‌رسد بین سبک زندگی و تحوّلات جمعیتی ارتباطی دو سویه برقرار است. با کم‌رنگ شدن فرهنگ و ارزش‌های اسلامی و جایگزین شدن سبک زندگی غربی، طیّ سال‌های اخیر، شاهد کاهش غیرقابل باور جمعیت هستیم که این مسئله یک تهدید جدّی برای امنیت کشور به شمار می‌آید.

یک نگاه مقلّدانه‌ای به زندگی غربی یا به زندگی اروپایی وجود داشته که به اینجاها منتهی شده است و این درحالی است که امروزه در همین کشورهای غربی از کاهش باروری زیان می‌بینند و پشیمانند. در بعضی از کشورهای غربی مطلقاً کاهش باروری وجود ندارد؛ یعنی خانواده‌های پرجمعیت را تبلیغ و دنبال می‌کنند، چطور خانوادة ایرانی [که] می‌خواهد از او تقلید کند، باید حتماً یک بچّه داشته باشد یا دو بچّه!1

«آمریکا» با مدیریت «رژیم صهیونیستی» این تحوّلات فرهنگی متضاد با دین مبین اسلام را با عنوان آزادی و استقلال زن و رشد اجتماعی او و رسیدن به قدرت و امکانات و تغییر سبک زندگی، مطابق مدل و سبک زندگی غربی را، از طریق شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان، ترویج کلاس‌های عرفان کاذب و انتشار کتاب‌های علوم انسانی غربی به جدّ دنبال می‌کند.

افزایش نرخ طلاق و کاهش جمعیت

موضوع طلاق و میزان شیوع آن، از موارد بسیار تأثیرگذار بر میزان زادوولد و جمعیت است. متأسّفانه در جامعة ایران نیز آمار طلاق، خصوصاً در نقاط شهری (به ویژه شهر «تهران»)، در حال افزایش است. بر اساس آمار ثبت احوال کشور، در سال 1372، از هر 100 ازدواج یکی به طلاق منجر می‌شد. این میزان در سال 1385، به 12 طلاق و در سال 1390، به 33/16 طلاق در 100 ازدواج رسید.

نکتة قابل توجّه اینکه در استان تهران و «البرز»، نرخ طلاق 33% است. در واقع از هر سه ازدواج، یکی به طلاق منجر می‌شود. البتّه آمار طلاق تا پایان سال 1391 در کشور، به 66/16% نیز رسیده است. اگر به این آمار، طلاق‌های عاطفی را (که ثبت نشده و آماری از آنها در دست نیست) هم اضافه کنیم،‌ می‌بینیم که متأسّفانه بسیاری از خانواده‌ها درگیر آن هستند و یکی از عوامل کاهش تعداد فرزندان نیز همین مسئله است.

وقتی به دقّت در جامعة خود نگاه کنیم، می‌بینیم به خاطر شهرنشینی و زندگی صنعتی طلاق رو به افزایش است. نمی‌توان یک عامل را به تنهایی علّت افزایش طلاق معرفی نمود.

یکی از دلایل طلاق، ازدواج‌هایی است که به خاطر ناآشنائی زوجین نسبت به یکدیگر شکل می‌گیرد.

مقایسة آمار رشد طلاق نسبت به رشد ازدواج، نشان‌دهندة آن است که در کشور ما رشد طلاق 2 برابر رشد ازدواج می‌باشد. مقایسة آمار ازدواج و طلاق در دهة 70 نسبت به دهة 80 و 90 نشان می‌دهد که آمار طلاق در دهه‌های اخیر افزایش زیادی داشته است.

فروپاشی خانواده مانع از فرزندآوری یا تربیت درست آنها می‌شود؛ در صورتی که اگر والدین با اخلاق اسلامی زندگی کنند، پتانسیل بیشتری برای تحکیم خانواده و فرزندآوری خواهند داشت.

رابطة طلاق با افزایش جمعیت دوسویه است؛ یعنی با افزایش جمعیت، ازدواج رو به رشد خواهد بود و به تبع آن، طلاق نیز افزایش خواهد یافت و هر مقدار طلاق افزایش یابد، به تبع آن رشد جمعیت نیز کاهش می‌یابد. تحصیل بانوان در شهرهای دوردست و غریب، باعث آشنایی زودرس و ازدواج‌های سریع‌الوقوع شده که به تبع آن، طلاق نیز به سرعت اتّفاق می‌افتد.

نگاه فرهنگی افراد در جامعة ما تغییر کرده است که این تغییر نگاه باعث تأثیرگذاری در طلاق شده است. جوان امروز از اوّل زندگی می‌خواهد همه چیز، اعّم از خانه، ماشین و... داشته باشد. وقتی این نگاه توسعه پیدا می‌کند، ساختار خانواده‌ها، به سمت زندگی هسته‌ای، یعنی زندگی مرد و زن و یک فرزند تغییر پیدا کرده و خواهان یک زندگی آماده و بدون زحمت می‌باشند.

این نوع نگاه نسبت به زندگی باعث شده سطح توقّعات افزایش یابد. این انتظارات و توقّعات بیش از حدّ، باعث گسست خانواده‌ها می‌شود.

آمارها نشان می‌دهد که پنج سال اوّل زندگی، آمار طلاق بسیار بالا است و این یعنی اوایل زندگی، زمان بسیار حسّاس و پراضطراب خواهد بود.

تغییر نگرش‌ها یکی از عوامل مؤثّر در افزایش طلاق است. برای استحکام زندگی، آشنایی زوجین نسبت به همدیگر و سطح توقّعاتشان، همچنین نگاه آنها نسبت به زندگی و تشکیل خانواده بسیار مهم است. نگاه مادّی و دنیوی نسبت به زندگی یکی دیگر از عوامل افزایش طلاق است و کمال‌خواهی و بقای نسل، یکی از عوامل بسیار مؤثّر در تحکیم خانواده است که باعث کاهش طلاق خواهد بود و اگر نگاه مادّی در جامعه افزایش یابد، استحکام زندگی از بین خواهد رفت.

ضعف عمل به دستورات دینی از دیگر عوامل طلاق است و افزایش آسیب‌های اجتماعی، نشان‌دهندة کاهش و ضعف اعتقاد به قیامت است و اگر ایمان در یک جامعه افزایش پیدا کند، شاهد کاهش این معضلات خواهیم بود. باید دین را وارد زندگی کرده و نگاه سکولاریستی را از آن حذف کنیم. کاهش روابط خویشاوندی و عاطفی به عنوان یکی دیگر از علل افزایش طلاق است و در جامعة کنونی ارتباط‌های ما رو به ضعف است؛ در صورتی که در متون دینی ما بر محبّت و برقراری ارتباطات خویشاوندی بسیار تأکید شده است.

در هر کجا که آداب و رسوم جدید غربی بیشتر نفوذ کرده، آمار طلاق هم افزایش یافته است؛ مثلاً اگر ایران را در نظر بگیریم، طلاق در شهرها بیشتر از روستاهاست و در تهران که رواج آداب و عادات غربی بیش از شهرهای دیگر است، طلاق بیشتر است.

بچّه‌هایی که خود فرزند طلاق هستند، چون از نظر شاخص‌های سلامت روان نمرة خوبی به دست نیاورده‌اند، بیشتر از بقیة بچّه‌ها مستعدّ طلاق هستند و چون ترس از طلاق دارند، ممکن است دیرتر ازدواج کنند یا اصلاً ازدواج نکنند. این مسئله باعث می‌شود که زندگی‌ها از هم پاشیده شود و فرزندی به وجود نیاید.

طلاق دارای آثار و پیامدهای عمیق اقتصادی، اجتماعی، روانی، قانونی و... بر مردان و زنان مطلّقه، فرزندان طلاق و اجتماع است. طلاق خود می‌تواند از عوامل متعدّدی ناشی شود که در هر صورت، منجر به کاهش فرزندآوری در خانواده خواهد شد.

هر ساعت، ثبت پانزده طلاق در ایران

علی اکبر محزون، مدیر کلّ «دفتر جمعیت، آمار و اطّلاعات مهاجرتی سازمان ثبت احوال کشور» اعلام کرد که طیّ دو ماه اخیر در هر ساعت، 15 واقعة طلاق در کشور به ثبت رسیده و استان تهران بیشترین طلاق را داشته است. در مجموع، طیّ دو ماه از سال 93، بیست و یک هزار و پانصد و هشتاد و چهار طلاق در سراسر کشور به ثبت رسیده است و گروه سنّی 25 تا 29 سال بیشترین طلاق

زوجین را تشکیل می‌دهد، از این تعداد، نوزده هزار و ششصد و بیست و نه واقعة طلاق در شهرها و یک هزار و نهصد و پنجاه و پنج واقعة طلاق نیز در روستاها رخ داده است.

به عبارت دیگر، به طور متوسط، ماهانه ده هزار و هشتصد و نود و دو واقعة طلاق یا در هر شبانه‌روز، سیصد و چهل و هشت واقعة طلاق به ثبت رسیده است. 2/14% طلاق‌ها مربوط به سال اوّل زندگی و حدود 50% طلاق‌ها نیز مربوط به پنج سال اوّل زندگی است. بیشترین واقعة طلاق در تهران، با چهار هزار و دویست و پنجاه مورد، «خراسان رضوی» دو هزار و بیست و دو مورد و «خوزستان» با یک‌هزار و سیصد و یک مورد بوده است.2

ترویج فمینیسم (زن‌سالاری) و کاهش جمعیت

فمینیسم عمده‌ترین عامل بدبختی و تبعیض زنان و دختران را کانون خانواده و ازدواج و مادر شدن می‌داند. از نظر آنها، پایبندی زنان به مسائل خانوادگی و تعهّد زنان نسبت به ازدواج و تربیت فرزندان، باعث نابودی حقوقشان و بدبختی آنها در طول تاریخ بوده است.

فمینیسم با طرح دیدگاه‌های افراطی زن‌سالارانه، ظاهراً به دنبال احقاق حقوق پایمال‌شدة زنان در دنیاست؛ ولی با اندکی جست‌وجو و دقّت در نتایج افکار و اعمال فمینیستی، درمی‌یابیم که این دیدگاه بیشترین صدمه و استثمار را متوجّه خود زنان کرده و زن را به کالایی برای بهره‌برداری بیشتر و سود بالاتر تبدیل نموده است که متأسّفانه این دیدگاه، بدون لحاظ کردن شرایط متفاوت کشور ما با سایر ملل جهان، عیناً در ایران وارد و دنبال شده است که کاهش جمعیت یکی از آثار آن است.

آرمان فمینیست می‌گوید: هیچ زنی نباید اجازه داشته باشد در خانه بماند و فرزندان خود را بزرگ کند. جامعه باید به طور کلّی تغییر کند.زنان نباید مختار باشند که در خانه بمانند؛ وگرنه بسیاری از آنان این کار را انجام می‌دهند.

دقیقاً امروزه بسیاری زنان در جوامع غربی بعد از سال‌ها تجربة تفکّرات فمینیستی به این نتیجه رسیده‌اند که شغل تمام‌وقت داشتن، مهم‌ترین مسئلة زندگی آنان نیست و بسیاری از زنان، از مشاغل مهمّ خود دست کشیده‌ و خود را به طور کامل وقف خانواده‌شان نموده‌اند.

لازم به ذکر است که متأسّفانه «مرکز مشارکت امور زنان» در برخی از دولت‌ها نیز با طرح توانمندسازی زنان به پروژة خطرناک ترویج فمینیسم و در نتیجه، تحدید نسل دامن زده است.

طرح توانمندسازی زنان که با گرایش‌های بسیار تند فمینیستی از سوی مسئولان وقت به اجرا درآمد و فرهنگ غالب جامعه گردید، صدمات جبران‌ناپذیری به پیکرة تناسل جامعه وارد نمود. این طرح بدون تنظیم نسبت آن با توانمندسازی مردان به صورت یک طرفه اجرا شد و باعث بالارفتن توقّعات زنان و کاهش توانمندسازی مردان و در نتیجه، کاهش ملموس کفویّت زن و مرد گردید.

در آداب و رسوم اسلامی و ایرانی ما از دیرباز این‌گونه مرسوم بوده است که مردان به خواستگاری زنان می‌رفته‌اند؛ مردانی که قوّامند و باید عهده‌دار مخارج خانواده باشند و توانایی پرداخت هزار جور هزینه، از نفقه گرفته تا مهریه و شیربها و... ، از تأمین مسکن گرفته تا تهیّة خوراک و پوشاک را داشته باشند. طرح توانمندسازی زنان با کاستن از توانایی مردان، این رسم ایرانی اسلامی را واژگون ساخت، تا به آنجا که نه تنها مردان از پرداخت هزینه‌های خانواده ناتوانند؛ بلکه قادر به پرداخت هزینه‌های ازدواج نیز نیستند. این در حالی است که واقعیت امر در ناتوان شدن مردان نسبت به زنان است؛ امّا همچنان توقّع قوّامیت مرد نسبت به زن به قوّت خود باقی است.

ناگفته پیداست که طرح توانمندی زنان بیش از آنکه به نفع زنان کار کند، به فردگرایی3 در میان زنان جامعه دامن زد؛ به‌گونه‌ای که فرهنگ را نیز دستخوش تغییرات ناگواری کرد که از تبعات آن می‌توان به بالارفتن توقّعات کاذب و افزایش طلاق اشاره نمود.

ارزش‌گذاری اشتغال گستردة زنان و کاهش جمعیت

یکی دیگر از این زمینه‌ها اشتغال است. تا پیش از انقلاب، تعداد زنان شاغل نسبت به مردان بسیار کم و منحصر در مشاغل خاص بود؛ در حالی‌که پس از انقلاب، تعداد زنان شاغل افزایش یافته است. تقریباً بیشتر خانم‌های شاغل معلّم می‌شدند و به استخدام آموزش و پرورش درمی‌آمدند. امروزه تقریباً هیچ شغلی وجود ندارد که مخصوص آقایان باشد و خانم‌ها در همة مشاغل حضور دارند. بنابراین مسئلة اشتغال زنان نیز از لحاظ فرهنگی آثاری داشته و به عنوان یکی از موانع ازدواج و زاد‌و‌ولد مطرح می‌شود؛ به این معنا که زن شاغل باید مدّتی کار کند تا بتواند جهیزیة خود را فراهم کند و استقلال مالی داشته باشد. از نظر برخی، اشتغال زنان فقط برای تأمین کمک هزینة زندگی نیست؛ بلکه به منظور استقلال مالی زن است. استقلال مالی زنان هم موجب اختلال در استحکام خانواده می‌شود و به سرعت، اختلافات را به طلاق می‌کشاند و از آنجا که پس از طلاق، ازدواج مجدّد به سرعت صورت نمی‌گیرد، همین امر نیز به کاهش جمعیت منجر می‌شود.

امروزه، بسیاری از زنان در سازمان‌ها، ادارات، مراکز دولتی و خصوصی مشغول کار هستند و برخی هم در مشاغلی اشتغال دارند که غیرضروری و غیرمرتبط و در حیطه و مسئولیت مردان است. شاغل بودن، یک ارزش برای آنان شده است، از این‌رو، این زنان به خاطر ترس از دست دادن کار و موقعیت اجتماعی خود، پا بر روی میل مادری خود می‌گذارند و تنها به یک فرزند فکر می‌کنند؛

البتّه بعضی از زنان هم به سایر فعّالیت‌های اجتماعی و عامّ‌المنفعه، غیر از تحصیل و اشتغال، مشغول هستند، با این وجود، هر نوع از حضور اجتماعی زنان مانع خانه‌داری، همسرداری و فرزندداری آنها تلقّی می‌شود؛ که البتّه این تلقّی صحیح نیست.

استحالة فرهنگ زوجیت و کاهش جمعیت

پیگیری شعارهای فمینیستی توسط نهادهای مختلف از مرکز مشارکت امور زنان گرفته تا سازمان‌های دولتی در عرصة رسمی و فیلم و سریال و صدا و سیما و رسانه‌های بیگانه در عرصة غیررسمی، موجب تغییرات ناگواری در فرهنگ، اجتماعیات، ورزش و... گردید. اینکه ارزش زن بودن بر ارزش همسر بودن و مادر شدن چربید و پیشی گرفت و ضربة مهلکی بر بدنة تفکّر خانواده، به عنوان محور جامعه نواخت و موجب شد دانشجو شدن، دکتر شدن، قهرمان شدن، مدال گرفتن، سوپراستار شدن و... بر همسر شدن و مادر شدن، ارجحیت یابد و کمترین اثری که داشت، این بود که همسر شدن و مادر شدن یا اصلاً در مورد زنان رخ ندهد یا به تعویق افتد تا دختران از زندگی خود در دهة دوم و سوم لذّت ببرند و ازدواج به دهه‌های آتی زندگی موکول شود. امری که به جامعة پسران با امکان ازدواج نیز سرایت پیدا کرد و ازدواج به عنوان یک ضدّ ارزش در دهه‌های نخست زندگی مبدّل گردید و مسئلة همسری و به تبع آن، مادری و پدری در دهه‌های نخست زندگی نیز مذمّت شد و به محاق رفت.

این مسئله هویّت زنان و مردان را تغییر داد و برخلاف فطرت آنها باعث شد

همسری و مادری و پدری، هم‌شأن دیگر شئون دون زندگی، نظیر تحصیل و ورزش و کار و... قرار گیرد و طبیعتاً تحقّق هم‌زمان این شئون با شرایط کنونی امکان‌پذیر نخواهد بود. تعمیق این مسئله در خانواده‌ها موجب گردید تربیت فرزندان در خانواده به جای غایت مقدّس همسری، مادری و پدری به غایت پسری و دختری تنزّل یابد؛ با هویّتی که در تضادّ آشکار فطری و غریزی خود با دانشجو شدن، پولدار شدن، دکتر شدن و... به سختی گره خورده بود.

با کمال تأسّف این فرهنگ تا جایی پیش رفت که در هنگام ازدواج دختران و پسران، به جای آنکه همسر بودن را فراگرفته باشند، دختران و پسران متوقّع خانواده‌های خویش باقی مانده بودند که باید همه چیز را برای خود آماده و مهیّا می‌دیدند تا راضی به زندگی می‌شدند. تبعات این تغییر فرهنگ، در افزایش خانواده‌های ناسازگار، افزایش طلاق، افزایش بزهکاری نوجوانان و افزایش جنایت، بروز و ظهور یافت و این موضوع، اثر کاملاً مستقیمی در کاهش زادوولد و جمعیت داشته است.

افزایش سنّ ازدواج و کاهش جمعیت

یکی از عواملی که منجر به کاهش فرزندآوری می‌شود، بالارفتن سنّ ازدواج است. البتّه بالارفتن سنّ ازدواج نیز خود معلول عوامل دیگری، از قبیل فردگرایی، فرزندسالاری و... است. امروزه به علّت تقویت خانوادة هسته‌ای و دشواری‌های اقتصادی در جوامع صنعتی، متوسط سنّ ازدواج افزایش یافته است. بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که در ایران نیز میانگین سنّ ازدواج همین روند را دارد؛ با این تفاوت که این افزایش در مورد زنان بیشتر است. در سرشماری سال 90، میانگین سنّ ازدواج در مردان 7/26 و در زنان 4/23 بوده است و همچنان نیز در حال افزایش است.4

در جامعة امروز ایران، سنّ ازدواج زنان به دلیل افزایش سطح سوادآموزی آنان، همچنان رو به افزایش است. همچنین فشارهای اقتصادی گوناگونی بر زوج‌های تازه ازدواج کرده وارد می‌شود، مبنی بر اینکه قبل از ازدواج دارای شغل و مسکن باشند؛ در حالی که فرصت‌های آنان برای دستیابی به این امکانات به دلیل ورود فزایندة جرگه‌های عظیمی که وارد بازار کار و مسکن در مناطق شهری می‌شوند، کاهش می‌یابد. همچنین نگرش نسبت به ازدواج، دستخوش تغییرات شده است؛ به طوری که حتّی خانواده‌های سنّتی، ازدواج را دیگر تنها گزینه برای دخترانشان نمی‌دانند. از طرف دیگر، مشکل بیکاری، باعث بالا رفتن سنّ ازدواج می‌شود. پیش‌بینی می‌شود میزان بیکاری در بین جمعیت زیاد مردان جوان که بلافاصله پس از انقلاب متولّد شدند، به علّت رقابت شدید در بازار کار افزایش یابد.

طبیعی است که با بالا رفتن سنّ ازدواج، فرصت باروری نیز کمتر خواهد بود و در نتیجه، منجر به کاهش تعداد فرزندان و کاهش جمعیت خواهد شد.

پی‌نوشت‌ها: