حسين فقيهي
هستی‌شناسی جهان همسایه
عجایب‌نامه‌ها، در زمرة متونی قرار دارند که ریشه در باورهای مردم آن زمان دارند؛ ولو اینکه در بیان و انتقال سینه به سینة آن، اندک دگرگونی رخ داده باشد تا به نویسندة عجایب‌نامه برسد؛ ولی همان‌طور که عموم مولّفانِ عجایب‌نامه‌ها اصرار بر این دارند تا مخاطب را باور بر حقیقت مطلب افتد، نمی‌توان کلّیت این‌گونه آثار را زیر سؤال برد.
از دیرباز ناشناخته‌های عرصة خلقت، نظر آدمیان را به خود جلب کرده و آنها را به فکر فرو برده‌است.
بعضی از عجایب به افسانه بدل شده‌اند و پاره‌ای، دست‌مایة نویسندگان گشته که بر پایة آن، آثار ادبی گوناگونی را به وجود آورده‌اند. جغرافی‌دان‌ها و تاریخ‌نویسان از آنها بهره‌ها جسته و در واقع، کتاب خود را به آنها مزیّن نموده‌اند و گاهی مطالبی نیز بر آنها افزوده‌اند.
خیال‌پردازی مرز و محدوده‌ای ندارد؛ مختصّ به مردمان پیشین نیست. انسان‌های معاصر هم عادت به زیستن در چنین عرصه‌ای دارند. تنها تفاوت خیال‌پردازی دیروز و امروز، دگرگونی‌های هستی‌شناختی است. تردیدی مطلق با رهیافتی معرفت‌شناسانه، اساس ادبیات شگرف است. این تردید بر سر توجیه طبیعی یا فراطبیعی رخدادهاست که در مرتبة اوّل، به شخصیت داستانی و بعد به خواننده دست می دهد. جهانی که در آن پدیدارها و موجودات فراطبیعی حضور دارند، همانی است که در همسایگی جهان هر روزة ما است که قلمرو تردید به حساب می آید و عجایب‌نامه‌های ایرانی، عرصة گستردة حضور این موجودات خیالی و فراطبیعی است.
در عموم عجایب‌نامه‌ها، از موضوعات و اتّفاقاتی، چون آتشفشان‌ها، رعد و برق و دیگر حوادث به ظاهر معمول در طبیعت، سخن به میان رفته، تا مکان‌ها، جمادات و حیواناتی که برای مؤلّف جلب توجّه کرده است؛ امّا چه در عجایب‌نامه‌ها و چه در کتب دیگر، چون «کنزالمعزمینِ» ابن‌سینا که مؤلّف، بخشی از کتاب خود را به عجایب و غرایب دنیا اختصاص داده است، وجه اشتراکی به چشم می‌خورد و آن، تصویر جهان همسایه و موجودات عجیب‌الخلقة آن سرزمین است.
آنچه که ما در این مقاله به جست‌وجوی آنیم، نیم‌نگاهی است به هر آنچه که در عجایب‌نامه‌ها با جهان همسایه یا همان سرزمین دُخان ارتباط پیدا می‌کند. از وجوه مشترکِ عجایب نامه‌ها، سخن از دسته‌های مختف موجودات دُخانی است؛ موجوداتی چون اجنّه، دیوها، نسناس‌ها، غول‌ها، پری‌ها، جنسان‌ها (نیمه‌انسان نیمه‌جن) که در میان دیگر طوائف جهان همسایه، روزگاری خاطراتی را در قالب اسطوره، افسانه، نقش برجسته، تصویرگری و دیگر هنرها به جای گذارده و بشر امروز با حافظة تاریخیِ منطقی‌نگرِ خود، یارای یادآوری واقعیتِ آن سرزمین و موجودات عجیبش را ندارد؛ پس یا بسنده می‌کند به افسانه و داستانی سینه‌به‌سینه نقل‌شده یا با دیدة ابهام و عُجب به این موجودات می‌نگرد؛ چرا که از خصوصیاتِ نه چندان مثبتِ نگرشِ به ظاهر منطقیِ بشر، این است که هر آنچه از وقایع عجیب گذشته و آینده، از معجزات الهی گرفته تا احادیث غریب آخرالزّمانی را برایش بازگو نمایید، با قوانین و جزئیات حالِ پیرامون خود می‌سنجد و در نتیجه، یا با اطمینان انکار می‌کند یا با همان منطقِ غیرِمنطبق با حقایق، موضوعات و مقولات را در جهت فهم خود استحاله می‌کند؛ نه اینکه سطح بینشش را ارتقا دهد؛ به عنوان مثال تا بدانجا پیش می‌رود که اژدهايی را كه فردوسی بدون كم‌وكاست از گفتار پيشينيان در شاهنامه آورده يا در كتاب‌های ديگر، از جمله «اوستا» بدان اشاره رفته، آتشفشان می‌خواند.
با بررسی و رصد آثار هنری برجای‌مانده و همین‌طور عجایب‌نامه‌هایی، چون «تحفة الغرایب» محمّد بن ایّوب الحاسب طبری، «عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات» محمّد بن محمود بن احمد طوسی، «عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات» زکریّا بن محمّد بن محمود المکمونی(قزوینی)، «نوادر التَبادُر لتُحفةُالبهادر»، «حیاة الحیوان‌الکبری» اثر شیخ کمال‌الدّین دمیری، «نخبة‌الدّهر فی عجایب البرّ و البحر» اثر شمس‌الدّین محمّد بن ابی‌طالب انصاری دمشقی، «تاریخ طبیعی» (Natural History) گایوس پلینوس سکوندوس (Gaius Plinius Secundus Pline)، معروف به پلینی کبیر که در ایران با نام بلیناس حکیم معروف بوده است و بسیاری عجایب‌نامه‌های ایرانی و همچنین کتاب‌هایی که بخشی از محتوای آنها به عجایب مورد نظر ما پرداخته و همین‌طور متون کهن قرون وسطا و رنسانس و حتّی قبل از این دوران، سؤالی مهم برای ما خودنمایی می‌کند و آن، چرایی توصیف کلامی و تصویری این‌چنین موجودات و تبیین سرزمینشان است؟!
به راستی چرا این موجودات اسطوره‌ای در تمامی تمدّن‌های کهن به صورتی تکراری وجود داشته و اَشکال به جای مانده از آن، همه‌جا مشابه و تا حدّی یکسان است؟!
چرا به عنوان مثال، اژدهاها، ابوالهول‌ها، دیوها و انواع موجودات نیمه‌انسان نیمه‌حیوان، دیوارهای معابد باستانی و نقوش و مجسّمه‌های به‌جای‌مانده را مملوّ از خود کرده‌اند؟!
چه پاسخ قانع‌کننده‌ای ارائه دهیم تا گویای چرایی حضور این موجودات اساطیری و بازنمایی سرزمینشان در هنر تمدّن‌های ایران، «بین‌النّهرین»، «مصر»، «بابل»، «چین» و حتّی آمریکای جنوبی و مرکزی باشد؟!
آیا غیر از دیده شدن این موجودات در همه جا به یک شکل، دالّ بر واقعیت این موجودات اسطوره‌ای، می‌توان دلیل دیگری برشمرد تا برهان محکمی باشد بر این ارتباط تصویری عظیم در اعصار گذشته؟!
آیا هر آنچه که در حال حاضر نمی‌بینیم یا نمی‌شنویم و در فضای مادّیِ پیرامون خود احساس نمی‌کنیم، قابل انکار است؟!
اگر بدین روش، مشی نماییم، علاوه بر خطّ بطلان کشیدن به متون کهن خود، حتّی ناگزیر به انکار آیات و زیر سؤال بردن کلام عاری از اشتباه معصومان(ع) نیز خواهیم بود.
گاهی انسان به خاطر اطمینانِ صِرف به ملموسات و محسوسات و دانش مادّی خود، حتّی معجزات عظیم الهی را زیر سؤال می‌برد، تا چه رسد به داستان‌هایی از سرزمین دُخان و موجودات آن. سخنانی که به باور زکریا، بدین خاطر عجیب خوانده می‌شوند که انسان سبب آن را نداند؛ همین و نه بیش. آری. گروهی را باور بر این است که: روی این زمینِ کروی، آب حیاتی وجود ندارد و قصة ظلمات و عبور از آن، سراسر خرافه و افسانه است؛ امّا غافل از اینکه پدیدة علم شاید یکی از حجاب‌ها بر سر راه کسب معرفت بشری باشد، هرچند جوانب مثبت و مفید بسیاری در آن دیده می‌شود.
در تمامی اعصار، مشاهده شده است که کنترل‌کنندگان علم و نه لزوماً دانشمندان، از قبول پدیده‌های غیرمتعارف سرباز می‌زدند. مثال‌های گوناگونی می‌توان برای آن ذکر کرد که گالیله و سرگذشت او، مثال بسیار بارزی در تاریخ است و تا آنجا این عناد پیش می‌رود که او را وادار به توبه نمایند.
به هر حال، چه ما با دیدة واقعیت به عجایب مدّ نظر بنگریم یا با دیدة ابهام یا حتّی انکار، این متن‌های کلاسیک، تجربة زیستی پدرانمان هستند که دست به دست گشته و به ما رسیده‌اند؛ ولو اینکه در گذر زمان، گاهی خواسته یا ناخواسته
در آنها تغییری رخ داده باشد.
با بررسی و مطالعة عجایب‌نامه‌ها که بسیاری از آنها توسط دانشمندان و افراد فرهیختة زمان خود به قلم تحریر درآمده‌اند، باور قلبی مؤلّفان آنها نسبت به مطالب، اصرار بر پذیرش مخاطب و مذمّت انکار، در ادبیاتشان موج می‌زند؛ به عنوان نمونه می‌شود به یکی از کتاب‌هایی که بخشی از آن توسط عالم و دانشمند کم‌نظیر زمانة خود - ابن سینا - به عجایب اختصاص داده شده است، اشاره کرد:
شيخ خود از فلاسفه‌اي است كه به امكان صدور عجايب و غرايب طبيعی و خوارق عادات اعتقاد دارد و آثار سحر و شعبده و طلسمات و عزائم و نيرنجات و امثال آن را جزو اوهام كاذبه نمی‌شمارد و ظهور اين آثار را با موازين علمی و منطق عقلی، مخالف و منافی نمی‌داند و يكی از اصول مسلّم او دربارة اين امور و نظاير آن، قاعده‌اي است كه در سابق گفتيم «كلّ ما قرع سمعك... الخ»؛ يعنی هر چه را بشنوی تا دليل قطعی بر امتناع آن نباشد، آن را در جای ممكن بدار و به انكارش مبادرت مكن. در نمط دهم اشارات در اسرار آيات راجع به عجايب طبيعی به تفصيل گفت‌وگو می‌كند و ظهور خوارق عادت را به طرق مختلف با مبانی عقلی مباين نمی‌شمارد و كسانی را كه محض اظهار فضيلت و امتياز خود از عوام، هر چيزی را بر خلاف عادت بشنوند، بی‌درنگ انكار كنند، می‌نكوهد و اين انكار را خود، نوعی از جهل و عامی‌گری می‌خوانند كه هر چه را مخالف ظاهر طبيعت و خارج از حدود معلومات ناقص خود ديدند، بر فور تكذيب كنند «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ يُحيطُوا بِعِلْمِهِ» .
و همچنین در این‌باره، زکریّای قزوینی می‌نویسد:
خدای عزّ و جلّ گواه من است که در این کتاب، هیچ خواص و حکایات و امثال از خود نگفته‌ام؛ بلکه جمله را از کتب و روایات نقل کرده‌ام...امّا باید هرکه در این کتاب نظر کند، تعجّب مؤلّف تصوّر کند و در امور... هرچند اموری که مخالف عادت باشد، ببیند، در او انکار نکند؛ الّا که قدرت قادر را در جمیع مستولی داند.
و محمّد بن محمود بن احمد طوسی مؤلّف «عجایب المخلوقات» می‌نویسد:
ما این کتاب را جمع کردیم از آنچه دیدیم در کتب مسطور... بعضی آن است که آن را شاهدی نباید و ظاهر است... بر حاشیة آن رقم کردیم... و بعضی از عجایب که شنیده‌ام از سیّاحان و بر آن برهانی ندیدم، قاطع و نتوان گفتن که آن دروغ است بر حاشیة آن رقم کردیم «شبه»، یعنی شبهت است؛ زیرا که انکار کردن، خصلتی شوم است... مقصود آن است که انکار، محمود نیست که نه هرچه یکی ندیده باشد، دیگران ندیده باشند.
و باز شیخ الرّئیس در نمط دهم اشارات، خطاب به منکران عجایب چنین می‌گوید:
زنهار! مبادا كه برای اظهار زيركی و فهم خود و نشان دادن مزيّت و دوری خود از عاميان چنان باشی كه هر چه را بر تو عرضه كنند، انكار كنی و آن را فضيلتی شناسی؛ كه اين انكار، خود قسمتی از زبونی و سبك‌سری و سبك‌ساری است. احمقی و نادانی آن كس كه هر چه را بشنود، بی‌تحقيق به دروغ انگارد، كمتر از آن‌كس نيست كه هر چيز را بشنود، بی‌دليل باور دارد و آن را به راست پندارد. بر تو باد كه اندر رشتة تحقيق و تأمّل چنگ زنی و نيك بنگری و چندان درنگ كنی كه احوال راست و دروغ هر چيز بر تو با دليل و برهان آشكار شود! هر چه را بشنوی، هر چند عجيب مستنكر آيد، بی‌درنگ انكار مكن تا محال بودن آن چيز بر تو روشن و مبرهن گردد. پس در امثال اين امور (يعنی عجائب و غرائب طبيعت) صواب اين است كه آن را در بقعة امكان، رها سازی و باز اندازی مادام، كه برهان و دليل قطعی، تو را از آن باز نداشته است؛. يعنی بايد كه هر آنچه بشنوی، نخست در آن نيك بنگری تا راست و دروغ آن با دليل بر تو پيدا گردد. آنگاه آن را به راست انگاری و باور داری يا به دروغ شماری و انكار كنی.
و از در نصيحت و اندرز حكيمانه می‌فرمايد: گروهی از متفلسفان كه در حقايق علوم ممارست ندارند، عادت كرده‌اند كه هرچه را بر خلاف عادت مألوف بشنوند، از قبيل معجزات و خرق عادات و كرامات و آثار عزائم و طلسمات، همه را انكار كنند و در اين انكار، برای خود فضيلتی می‌شناسند كه خود را از عوامّ‌الناس ممتاز ساخته‌اند؛ امّا حقّ مطلب اين است كه باور كردن و انكار بی‌دليل، هر دو علامت احمقی و نادانی است. جهل و حماقت عوام بدين سبب است كه هر چيزی را بدون دليل و برهان باور می‌كنند. - جهل و حماقت متفلسفان منكر ملحد نيز كمتر از عوام نيست؛ زيرا اينان نيز هر چيزی را كه مخالف عادتشان باشد، بی‌دليل انكار مي‌كنند؛ بلكه به قول امام فخر رازی در شرح اشارات، جهل طبقة اوّل، يعنی گروه عوام، ضررش كمتر از حمق دانشمندمآبان عالم‌نماست؛ زيرا كه زودباوری عوام ممكن است ماية صلاح و نظام عالم و رستگاری و فلاح بنی‌آدم باشد؛ برای اينكه زودتر به نواميس انبياء و اولياء و شرايع و اديان مي‌گروند و اطاعت احكام و مقرّرات و وظايف دينی و اجتماعی را گردن می‌نهند - بر خلاف طبقة دوم، يعنی جهّال عالم‌نما و منكران الحادپيشه كه جز فساد و تخريب نظام اجتماعی اثری ندارند و بالجمله ضرر عاميان بی‌ادّعا برای جامعه، كمتر از احمقان و دانشمندنمايان جاهل و فلاسفة خام بی‌تحقيق است.
شيخ بزرگوار دربارة امكان صدور كرامات و خرق عادات و معجزات و همچنين ظهور آثار طلسمات و نيرنجات و امثال آن هم شرحی مبسوط نوشته و اين امور را با ادلّة عقلی پذيرفته و با قضايای منطقی و موازين طبيعی وفق داده است.
در میان عجایب‌نامه‌ها، به عجایب‌نامة منظومی نیز بر می‌خوریم؛ شیخ آذری طوسی (علی حمزة بن علی ملک بن طوسی البیهقی معروف به شیخ آذری طوسی) که صاحب «مثنوی غرایب الدّنیا و عجایب الاعلی» است. او که خود از عارفان و شاعران شیعه‌مذهب و پر کار قرن هشتم و نهم قمری بوده است، با بیان خود در این‌باره چنین می‌سراید:
زان همه نیست هیچیک مجعول
بلکه هست از کتب همه منقول
زین غرایب که گفته‌ام به عدد
گر نباشد کنون به حال خود
جای انکار و هم مضایقه نیست
بل توقّف در آن سخن اولی‌ست
و نویسنده باز رضا نمی‌دهد و اندر پس حکایات، اصرار بر باور خویش را می‌نمایاند. محمّد بن محمود طوسی در بابی از کتاب «عجایب المخلوقات» خود که با نام «فی عجایب الجنّ و مرده» نام‌گذاری کرده و در آن به تفصیل در وصف عفاریت، ابالسه و اصناف و اجناس جن سخن رانده، در انتهای حکایتی مفصّل که یکی از این موجودات دُخانی را با کلام به تصویر می‌کشد، این‌چنین حکایتش را ختم می‌کند:
و از این جنس حکایت‌ها گویند برای خویش و به ظنّ سست خود، همه را دروغ نباید داشت و خود را راستگو.
و این‌همه تنها انعکاس گوشه‌ای از باور مؤلّفان و آنچه که به عنوان عجایب و غرایب مصطلح شده، می‌باشد.
با بررسی معدود تصاویر باقیمانده از نُسَخ خطّی عجایب‌نامه‌ها و دیگر کُتب، آنجا که مؤلّفان، اوصاف ظاهری موجودات سرزمین دخان را به تصویر می‌کشند، پیوستگی و اشتراکی غیر قابل تردید با اسناد به‌جای‌مانده از روزگاران کُهنِ این کرة خاکی، به زیبایی و وضوح خودنمایی می‌کند؛ امّا اینکه چرا اکنون نمونه‌های آن را نمی‌یابیم و آثار موجودات دُخانی و سرزمینشان که با نام های مختلف، اعمّ از جهان زیرین، جهان همسایه، سرزمین خدایان، نارنیا و... مطرح گشته، مشاهده نمی‌شود، مجال دیگری را می‌طلبد که ان‌شاءالله به برخی از این دلایل در بخش بعدی مقاله خواهیم‌پرداخت.
جالب و قدری تأسّف‌برانگیز است که با وجود متون مختلف تاریخی مذهبی از اوستا و دیگر اسناد مذهبی و رواییِ آن دوران گرفته تا احادیث اهل بیت(ع) و کلام الله مجید و دیگر کتب و نُسخ خطّی به‌جای‌مانده در دوران اسلامی، در کنار شواهد تصویری که به صورت تصاویر کتاب و نقش‌برجسته و روش‌های دیگر
خودنمایی می‌کند، به طور جدّ، خطّ و ربطشان را درنیافته‌ایم و هیچ قفسه‌بندی فکری نسبت به جایگاه طوائف مختلف موجودات دُخانی و جهانشان نداشته و نگاه جدّی و واقعی‌گونه نسبت به آنها نداریم یا با قوانین حالِ حاضرِ عالمِ مادّی، سعی در توجیه به ظاهر علمی داریم؛ در حالی که ناخواسته بر واقعیتی سرپوش گذاشته‌ایم و به تبع، از فهم حقایق گذشته و آینده محروم مانده‌ایم؛ از آنچه که به عنوان خدایان در اساطیر مطرح گشته، تصویری سطحی و کاریکاتوری ساخته‌ایم؛ ولیکن در غرب نیز چون «ایران»، عدّه‌ای همچون قدّیس آوگوستینوس باور براین بوده که هنوز خدایان عهد شرک به صورت شیاطین وجود دارند و خدایان کشتزارها و رب‌النّوع‌های نیمه‌انسان و نیمه‌حیوان، موجوداتی واقعی هستند و همچنان با بررسی و رصد آثار هنری و تحقیقاتی و حتّی فیلم، عدّه‌ای را بر این باور می‌یابیم.
رُزماری جکسون در کتاب «فانتزی: ادبیات آشوبگر»، این جهان را محدوده‌ای گوتیک می‌داند که محل زندگی اجنّه و ارواح است... این جهانی است در همسایگی جهان هر روزة ما که قلمروی تردید به حساب می‌آید.
و بنا به گفته برایان مک هیل: جهانی در همسایگی‌مان قرار می‌گیرد که در آن، پدیدارها و موجودات فراطبیعی حضور دارند.
با کمی جست‌وجو، متفکّران و محقّقان بسیاری را در غرب می‌یابیم که حتّی فیثاغورثیان، فلاسفه و هنرمندان باستان را مستقیماً در تعامل با جهانِ زیرین و موجودات آن و اثرپذیری از آنچه که به نام خدایان می‌دانند و واسطه‌های آنان، معرفی می‌کنند و مصرّانه بر این پیوند، پافشاری دارند. کسانی بودند که می‌توانستند به جهانی دیگر وارد شوند، با الوهیت اتّصال پیدا کنند و دانش خود را مستقیماً از خدایان دریافت کنند.
پیتر کینگزلی با کلام شکوِه‌آمیزش از این گسستگی که سال‌ها رخ داده، می‌نالد: هزاران سال است که فلسفة غربی را به طور سیستماتیک، از هر نوع عمل یا تجربة جادویی جدا کرده‌اند. این روند، طولانی و قاطعانه صورت گرفته و موفّقیت‌آمیز هم بوده‌است؛ امّا حالا ارتباطاتِ باستانی فرا خوانده شده‌اند تا شناخته شوند. خوب است که درکی از موضوعات واقعی داشته باشیم.
او آن دنیا را یک واقعیت می‌داند و ادامه می‌دهد: تنها در نظر ما، آن دنیا غیرِواقعی به نظر می‌رسد.
وقتی سراغ کتب مذهبی ادیان مختلف و مکتوبات کهن می‌رویم، علاوه بر یافتن ردّپای موجودات دُخانی در گذشته، تأکید بر حضورشان در آینده و در فضای آخرالزّمان را نیز می‌یابیم. آری. با سوءاستفاده از عدم آگاهی بشریت از موجودات مورد بحث، سعی بر این است که یک بار دیگر تاریخ تکرار شود. خداوند در قرآن، با صراحت در آیه‌ای در مورد دسته‌ای از انسان‌ها صحبت می‌کند که «یعبدون الجنّ»، یعنی جنّ را پرستش می‌نمودند. آری. روزگاری در اعصار گذشته برخی از ساکنان سرزمین دخان با توجّه به جنسیت ناشناخته‌شان برای عموم مردم، به طور مستقیم یا غیر‌مستقیم بر آنها مستولی شده و سعی بر آن داشتند تا خود را به عنوان خدایان، الهگان، قهرمانان یا واسطه‌های خدایان به انسان‌ها معرفی کنند و در مجموع، خاطرات بسیاری را در حافظة بشر رقم زده‌اند؛ بدین سبب است که می‌بینیم بر پایة آخرین یافته‌های دیرینه‌شناسان و مردم‌شناسان، در آیئین‌های ابتدایی، گرایش‌های مشترکی وجود داشته است... دلجویی از موجودات ماورایی، مانند شیطان و جنّ، میان اقوام باستانی رواج داشته است... گویی انسان‌ها در آن دوران، در برابر هر چیزی که قدرت مقابله با آن را نداشتند و از درک آن ناتوان بودند، تسلیم می‌شدند و به پرستش آن روی می‌آوردند.
کوتاه سخن آنکه هر چه ما در این وادی، صاحب منظرِ صحیح نگردیم و تبیینی بر اساس حقیقت نداشته باشیم، شاهد تبیین ناصحیح از سوی دیگرانی خواهیم بود که خواسته یا ناخواسته، چون ایادی موجوداتی قرار گرفته‌اند که خداوند
دشمن‌ترین‌ها را برای انسان از جنس آنها معرفی می‌کند.
اگر کمی دقیق شویم، می‌بینیم چندین دهه است که این تبیین ناصحیح هدفمند از سوی غرب، در قالب ابزار قوی رسانه و فیلم، شدّت گرفته است و یکی از جریان‌های اصلی سینمای غرب را معرفی موجودات دُخانی به شکلی آرمانی و دارای قواهای بسیار و عجیب می‌یابیم. تقریباً از جرقّه‌های آغازین این جریان می‌توان از ساخت فیلم مستند «بازسازی هگزان» در اوایل قرن بیستم نام برد. در این فیلم که تقریباً برای اوّل بار، به طور جدّی موضوعاتی، نظیر جنّ، شیطان، سرزمینشان و علوم غریبه، به عنوان محور فیلم به تصویر در می‌آید، فضای پذیرش آن حتّی در اروپا دیده نمی‌شود و حتّی حدود نیم قرن شاهد توقیف و مخفی نگهداشتن آن هستیم تا اینکه بعد از رشد جریان‌های شیطان‌پرستی و به قدرت رسیدنشان، نهایتاً در سال 1968م. به اکران در می‌آید و به دنیا عرضه می‌شود.
باری. شیطان‌پرستی جدید از قرن نوزدهم میلادی شروع شد. این نوع شیطان‌پرستی به پیروی از مراسمی بود که در قرون پیش، آن را به جادوگران و ساحران نسبت می‌دادند و حیات آن از دیدگاه بعضی نویسندگان غربی، تا حدّی وام‌دار محکومیت‌های گهگاهِ کلیسایی و نیز ادبیات و سینمای عامیانة غربی است که توجّه به شیطان‌پرستی را برانگیخته است.
شاید بتوان گوشه‌ای از هدفمندی و روند فزایندة معرفی موجودیت ساکنان دخان را هنگامی دریافت که نگاهی به این خطّ سیرِ معرفی در فیلم‌ها بیندازیم.
فیلم سینمایی «بچّة رُزماری» اثر پولانسکی در سال 1969م. تقریباً اوّلین فیلم سینمایی‌ای بود که پیش‌قراول فیلم‌های هالیوودی شد تا موجی جدید را آغاز کند. در این فیلم که با صراحت از نام شیطان و فرزند شیطان، به عنوان موجودی واقعی سخن به میان آمده است و با نمایش تصویری کوتاه از چهرة فرزند شیطان، تحسین آنتوان شزاندر لاوِی، مؤسّس و کاهن اعظم کلیسای شیطان، نویسندة کتاب «انجیل شیطانی» و بنیان‌گذار شیطان‌پرستیِ لاوی‌ای را برمی‌انگیزد و از تصویر‌شدن شیطان در فیلمی سینمایی و ذکر نام این موجود، به عنوان دست‌یافتن به پیروزی بزرگ یاد می‌کند. با بررسی داستان فیلم و نقش رُزماری، مقاومت مخاطب آن زمان را در نقش بازیگرِ محوری فیلم، یعنی رُزماری و پذیرش با اکراه و در نهایت تسلیم‌شدنش، می‌یابیم.
احصای آثار فراوانی که از زمان خلق فیلم بچة رُزماری تا به حال، در ادامه تقویت موج معرفی موجودات دخانی، ساخته شده‌اند و سخن گفتن از آنان بسی سخت می‌نماید؛ ولی به عنوان مثال به فیلم دیگری در این زمینه می‌توان اشاره کرد؛ فیلمی چون «پسر جهنّمی». جریان‌دهندگان این عرصه، چگونه پیش آمده‌اند که دیگر نه تنها از موجودات جهان همسایه با صراحت یاد می‌کنند و نه تنها تصویری زیبا و آرمانی را به نمایش می‌گذارند، بلکه تا بدانجا پیش آمده‌اند که موجودی دخانی، یعنی شیطان یا پسر شیطان به عنوان منجیّ بشر و جامعة انسانی مطرح می‌شود؟!
کنترل‌کنندگان این موج، با هنر و توان خود و با قدم‌هایی که به عنوان مثال از فیلم بچّة رُزماری تا فیلم پسر جهنّمی برداشته‌اند و با جریان‌سازی‌هایی که به طور موازی در دیگر عرصه‌ها و در این حدّ فاصل صورت گرفته، تصویری زیبا و قابل باور برای مخاطب امروز رقم زده‌اند و در فیلم‌هایی، چون «هری پاتر»، سرزمین‌هایی را به تصویر کشیده‌اند که وجه رایج در آنجا سحر و طلسم و نیرنجات است.
در فیلم‌های جدید غرب، خصوصاً هالیوود، موج‌هایی مشاهده می‌شود که در قالب سرگرمی (entertainment)، ژانرهای وحشت، علمی - تخیّلی و دیگر ژانرها، اهدافی در دستور کار آنها قرار گرفته که تنها یکی از این موج‌ها، انعکاس تصویر موجودات دُخانی به شکلی آرمانی است و برای نیل به اهدافشان، بسیار دیده می‌شود که مفاهیم حق را مسموم ساخته و برای خود به خدمت می‌گیرند.
با بررسی تاریخچة پر سرگذشت هالیوود و واکاوی شخصیت پایه‌گذارانش و همچنین اهداف پیدا و پنهان آنها برای آینده، این نکته قدری برایمان جلب توجّه خواهد کرد اینانی که از سعی در پایمال کردن هیچ ارزشی و هیچ دین الهی فروگذار نکرده‌اند،
چگونه است که از سال‌ها قبل و تقریباً از سال‌های آغازین سینما، سعی در مصوّر کردن سرزمین اجنّه و شیاطین، به صورتی آرمانی و در قالب‌های متنوّع نموده‌اند؟! از آن آغاز تا بدین زمان و با یک رصد کلّی درمی‌یابیم که این معرفی با قدرت و صراحت بیانی بیشتر و تکثّر تصاعدی در آثارشان ادامه پیدا کرده و همّت خود را در قوام دادن آن به کارگرفته‌اند؛ گویی سینمای هالیوود به عنوان ظرفیتی مهم، آیینه‌ای گشته است برای انعکاس تصویر فضای زندگی اجنّه و شیاطین.
بسیاری از کاراکترهای فیلم‌های به ظاهر سرگرم‌کننده‌شان را در عجایب‌نامه‌های کهنشان می‌یابیم و در مجموع، جریان مطروحه در سینمای هالیوود، با حرکتی بسیار سریع و رو به رشد در حال فزونی‌یافتن مشاهده می‌شود و مخاطب ناآگاه یا کم‌آگاه ممکن است ناخواسته، تبیین شوم اداره‌کنندگان سینمای غرب را دریافت و پذیرا شود. این امر، همّت متخصّصان فنّ و تجدیدنظر در نگاه هنرمندان و دغدغه‌مندان کشور را می‌طلبد؛ چرا که این مهم، موضوعی استراتژیک محسوب می‌گردد که در صورت غفلت، چه بسا شاهد لطمات جدّی بر تفکّرات، باورها و اعتقادات بشر و مردم کشور باشیم. بنابراین به‌جاست نخست در این عرصه، صاحب منظر صحیح نسبت به موضوع گردیم و سرخوشة اهدافِ کنترل‌کنندگان و جریان‌سازان عرصة سینما و رسانه را دریابیم و پس از تبیین، سعی خود را برای گام‌های بعدی به کار بندیم.