عبرت بزرگ عاشورا

مرتضی مهدوی یگانه

حماسة عاشورا منهای ارادت و تعصّبی که ما به لحاظ اعتقادی، معرفتی و عاطفی نسبت به آن داریم، از دریچه‌های دیگر نیز به راستی شگفت‌انگیز، سازنده و انگیزنده است. یکی از این دریچه‌ها، منظر تأمّل‌برانگیزی و عبرت‌آموزی است. یکی از مهم‌ترین مصادیق و موارد آن، همان بحث عبرت‌های عاشوراست که سال‌ها پیش توسط رهبر فرزانة انقلاب مطرح گشت که چه شد حدود نیم قرن بعد از ظهور اسلام و تشکیل حکومت دینی توسط نبیّ اکرم(ص) و آن تحوّل بزرگ در «جزیرة‌العرب» و تربیت انسان‌های بزرگ در دامان اسلام و آغاز مدینة فاضله و تمدّن بزرگ اسلامی، شخصیّت سترگ معنوی و گران‌قدری مثل حسین بن علی(ع)، میوة دل رسول خدا(ص) و دردانة بیت نبوّت، آن‌گونه فجیع و تأسّف‌بار به مذبح «کربلا» و مسلخ عاشورا رفت و توسط خود امّت اسلام و بعضاً کسانی که دوران پیامبر خدا(ص) را نیز درک کرده بودند، قطعه قطعه شد و خاندان مکرّمش آن‌سان به اسارت رفتند.

و عبرت آن، این بود که مباد ما نیز به آن واقعة شوم گرفتار شویم و ولیّ زمان و رهبر اسلام در این دوران نیز سرنوشت ولیّ اعظم آن زمان را پیدا کند.

امّا عبرت‌های عاشورا فراوان است. یکی دیگر از مصادیق مهمّ آن، نگاه به سرنوشت کسانی است که در آن زمان از یاری امام و رهبر خویش بازماندند و عبرت آن هم این است که مباد ما جزو گروه‌هایی باشیم که در این زمان، از یاری رهبر الهی خویش در زمان غیبت و از آن برتر و والاتر، یعنی از یاری امام زمان خویش باز بمانیم.

البتّه این بحث، دامنه‌ای گسترده دارد و می‌تواند چندین شمارة مجلّه را به خویش اختصاص دهد؛ امّا به مناسبت عاشورای حسینی، عصارة آن را در این نوشتار، به خوانندگان فهیم و ژرف‌اندیش تقدیم می‌داریم و آن را مدخلی به شمار می‌آوریم تا محقّقان دیگر بدان بپردازند و حقّ آن را تا حدّی ادا نمایند.

یاری امام، واجب بر زمین‌ماندة اسلام

پیش از پرداختن به اصل مطلب، در مقدّمه متذکّر می‌شویم که در اسلام، خصوصاً در مکتب تشیّع که در واقع، متن و بطن اسلام به شمار می‌آید، یاری امام زمان(عج) یک اصل اصیل و رکن رکین است و تمام ابعاد حیات یک مسلمان راستین و بلکه هویّت دینی و انسانی او و نیز امّت اسلام را شکل داده و دربرمی‌گیرد. یاری امام زمان(عج) مصداق بزرگ آیة «إِنْ تَنْصُرُوا اللهَ يَنْصُرْكُم‏» است که معمولاً آن را به یاری دین خدا تفسیر می‌کنند؛ امّا از این تکمله غفلت می‌ورزند که یاری دین خدا جز در یاری امام و حجّت خدا تحقّق نمی‌یابد و اگر کسی شناخت و دغدغة امام زمانش را نداشته باشد و مسئولیت و رسالت اجرای ولایت و محبّت و یاری او را در زندگی خویش احساس نکند، برای یاری دین خدا نیز انگیزه و سوز و اقدامی نخواهد داشت.

باید توجّه کرد و این معرفت عمیق و دقیق را در جان خویش بارور ساخت که اساساً ساحت تکوین و تشریع الهی، هویّتی الهی دارد که البتّه آن، چیزی جز ظهور هویّت توحیدی خداوند در عالم نیست؛ زیرا امام مظهر کامل توحید و مأمور اجرای آن در وجود انسان و جهان است.

بر این اساس، شناخت و محبّت و اطاعت امام معصوم در هر زمان و یاری او، رکن اصلی تحقّق اسلام و پایة اصلی دیانت و اسلامی بودن در جان آدمی است. پذیرش ولایت او و جاری ساختن آن در همة عرصه‌های حیات فرد و جامعه، جز با ورود به محیط ولایت امام و احساس مسئولیت بزرگ یاری امام محقّق نمی‌شود. به گفتة برخی از اهل معرفت:

اگر انسان به این فکر نباشد که امام زمان(عج) را یاری کند و کاری برای ایشان انجام دهد، به جایی نمی‌رسد... همّت و فکر مؤمن، از آغاز صبح باید این باشد که کجای اردوگاه ولیّ خدا خالی است و خود را به آنجا برساند. اگر این تهیّأ و حالت انتظار به وجود آمد، آنگاه انسان می‌تواند ولیّ خدا را یاری کند... .1

باری، این بحث خود مجالی مستقل می‌طلبد که از حوصلة این نوشتار خارج است و ما فقط به عنوان اشارتی - امّا مهم - بدان پرداختیم و اگرچه با تعبیر مقدّمه از آن یاد کردیم، امّا حقیقت این است که اهمّیت آن از ذی‌المقدّمه کمتر نیست.

چه کسانی از یاری امام حسین(ع) بازماندند؟

در یک تأمّل کوتاه و جست‌وجوی اجمالی، لااقل یازده گروه یاری امام زمان خویش، یعنی سالار شهیدان، امام حسین(ع) را از دست دادند. اگرچه در ارتباط با آن حضرت، یاری ایشان مصداقی جز توفیق شهادت در رکاب آن حضرت نداشت، امّا منظور ما فعلاً بحث شهادت نیست؛ بلکه نفس یاری امام است و البتّه این عبادت بزرگ و این اطاعت سترگ در مورد امام عصر(عج) آن‌قدر ارجمند و ارزشمند است که هرکس می‌تواند بسته به ایمان، معرفت، محبّت، طاعت و مجاهدت خود، فضیلت شهیدان را (به تعبیر روایات از یک تا هزار شهید) دریابد.

اینک به اختصار، به این گروه‌های یازده‌گانه می‌پردازیم. ترتیب این گروه‌ها را نیز از مراتب منفی به سوی مراتب مثبت قرار داده‌ایم؛ یعنی در تبیین آنها به تدریج به سوی انسان‌های متوسط، خوب و خوب‌تر می‌آییم تا دریابیم اوّلاً یاری امام(عج) چه گوهر گران‌بهایی است که همه‌کس را توفیق آن نمی‌دهند و ثانیاً مراقب باشیم صرف خوب و متدیّن معمولی بودن و حتّی در زمرة سرشناسان و موجّهان قرارداشتن، هیچگاه انسان را از وادی خطر دور نمی‌سازد و دقّت کنیم تا در طبقة کسانی قرار نگیریم که با هزار و یک بهانة علّت‌نما از یاری امام خویش سر باز می‌زنند یا لااقل توفیق آن را از دست می‌دهند.

1. خواصّ دنیاپرست

بعد از سران کفر و سردمداران بنی‌امیّه، همچون یزید و ابن‌زیاد، خواصّ دنیاپرست و ریاست‌طلب، همچون شریح قاضی و عمر بن‌سعد، نخستین گروهی هستند که از یاری امام خود سر باز زدند. اینان، امام حسین(ع) را به عنوان امام واقعی اسلام و شخصیّت بزرگ، به خوبی می‌شناختند؛ امّا به دلیل حرص و ولع بی‌پایان به ریاست و ملک دنیا، امام خود را رها کردند و دین و دنیا و آخرت خویش را به بهایی بس اندک فروختند و از آن نیز هیچ بهره‌ای نبردند. نقش این گروه، آن‌قدر مهم و سرنوشت‌ساز بود که می‌توانست حتّی سرنوشت واقعة کربلا و تاریخ اسلام را نیز با یک تصمیم صحیح و به موقع عوض کند، امّا حبّ دنیا و ریاست چند روزة آن، آنان را از این کار بازداشت و خسارتی عظیم و غیرقابل جبران به خود و امّت اسلام و بلکه جهان بشری وارد ساختند.

نکتة اصلی در مورد این گروه، آن است که افراد آن، نوعاً در زمرة مسئولان و صاحب‌منصبان مصداق پیدا می‌کنند؛ زیرا مردم عادی در معرض امتحان ریاست‌طلبی و مناصب بزرگ دنیوی قرار نمی‌گیرند. از این‌رو، آن عدّه که باید این بحث، جدّاً بهراسند، بیشتر مسئولان و رؤسای قدرت و مشهوران در عرصة سیاست هستند. نکتة بسیار مهمّ دیگر در این بحث، دربارة این‌گونه افراد، چنان‌که اشاره کردیم، لزوماً حوادثی مثل واقعة عاشورا نیست؛ بلکه نفس انسان، شناخت ولایت و صاحب ولایت و یاری اوست که مناسبات سیاسی، تعلّقات دنیوی و ملاحظات موهوم در مورد جایگاه‌ها و اعتبارات اجتماعی، ارتباطات و پیوندهای دوستی، فامیلی، خانوادگی و امثال اینهاست که انسان‌ها را در امتحانات الهی

مردود می‌سازد. این افراد، باید در وقت مناسب پا بر این تعلّقات و مناسبات بگذارند و به یاری اسلام و انقلاب که مصداقاً ناظر بر یاری رهبر و ولیّ اسلام است، بشتابند؛ ولی متأسّفانه کسانی که از آنان در این آزمایش‌های الهی روسفید و موفّق بیرون آیند، بسیار کم هستند.

2. حکومت‌طلبان فریبکار

گروهی دیگر که در گمراهی و شقاوت، هم‌ردیف گروه اوّل هستند (و چه بسا جای آنها در ترتیب، باید عوض شود) فرصت‌طلبان حکومت‌پرست است. مصداق بزرگ این گروه در ماجرای قیام امام حسین(ع)، افرادی مانند عبدالله بن زبیر هستند. اینان، منافقانه بعضاً حتّی به سیّدالشّهداء(ع) اظهار ارادت نیز می‌کردند. عبدالله بن زبیر این‌گونه بود. او نیز به خوبی آن حضرت را می‌شناخت و می‌دانست تا ایشان در «حجاز» باشد، کسی به او توجّه نخواهد کرد. از این‌رو، به امام توصیه کرد تا به نامه‌های اهل «کوفه» پاسخ مثبت بدهد (و از حجاز خارج شود). او به امام می‌گفت: در کوفه، شیعیان پدر شما حضور دارند و شما را علیه بنی‌امیّه یاری خواهند کرد. حتّی روزی به ایشان گفت: اگر شما در حجاز بمانید و حکومت تشکیل دهید، ما با شما مخالفت نمی‌کنیم و بیعت کرده و یاری‌تان خواهیم کرد. این را گفت و از حضور آن حضرت خارج شد. حضرت به اطرافیان فرمودند: «چون او می‌داند مردم مرا بر او ترجیح می‌دهند، در دنیا هیچ‌چیز نزد او محبوب‌تر از این نیست که من از حجاز بیرون روم تا همه چیز برای او آماده شود.»2

3. عالمان و مفتیان دین

گروه دیگر که از یاری امام خود سر باز زدند، عالمان و فتوادهندگان دینی بودند. روشن‌ترین مصداق این گروه، شریح قاضی است. اگرچه ما او را در زمرة گروه اوّل نام بردیم، امّا به دلیل اهمّیت جایگاه این‌گونه شخصیت‌ها در جامعه و در بین امّت، سزاوار این است که مستقلّاً نیز به لحاظ وجهة علمی، به آنان توجّه کنیم. شریح قاضی، فردی شناخته‌شده بین مردم و تأثیرگذار در جامعه بود. مردم به سخن و فتوا و نظرات او توجّه داشته و ترتیب اثر می‌دادند. او از زمان امیرالمؤمنین(ع)، قاضی بزرگ مسلمانان بود. در ماجرای زندانی شدن هانی بن عروه در کاخ ابن زیاد که مردم به حمایت از او دور کاخ را گرفته و موقعیت ابن زیاد به خطر افتاده بود، شریح به دروغ و خیانت به مردم گفت حال هانی خوب است و مشکلی در بین نیست. او با همین خیانت، مسیر حرکت و سرنوشت مردم کوفه و جریان کربلا را به سوی کشتن سالار شهیدان(ع) تغییر داد؛ درحالی‌که می بایست به حمایت و یاری آن حضرت می‌شتافت.

آری. یاری امام و رهبر اسلام در همة مقاطع، خصوصاً در هنگامة خطر و غربت انقلاب و اسلام از بزرگترین رسالت‌ها و تکالیف عالمان دینی و صاحبان تریبون و بیان و قلم است. بی‌توجّهی، کم‌کاری، غفلت یا مراتب دیگر در این عرصه، برای این قشر مهم و تأثیرگذار، آثار بسیار زیان‌بار و خطرناکی برای جامعه، انقلاب و اسلام در پی خواهد آورد و هرگز با عملکرد دیگران قابل مقایسه نیست. در بسیاری از مواقع، یاری کردن امام و رهبر توسط مردم، تحت‌الشّعاع و متأثّر از یاری کردن عالمان و کسانی است که محلّ رجوع و اقبال انسان‌هاست؛ هرچند مواردی نیز مردم، خود پیشاپیش، تکلیف دینی و انقلابی خود را تشخیص داده و به آن عمل نموده و حجّت را بر همگان تمام کرده‌اند.

4. حزب باد

حزب باد تعبیری است که از فرمایش امیرالمؤمنین(ع) به کمیل اتّخاذ شده؛ آنجا که حضرت، مردم را به سه گروه «عالمان»، «متعلّمان» و «هَمَج رِعاع» تقسیم می‌کنند. همج رعاع، به کسانی می‌گویند که اصالت و شخصیت متعالی و ثابتی ندارند و باد به هر طرف بوزد، با آن حرکت می‌کنند. گروهی از مردم کوفه که هزاران نامه به امام حسین(ع) نوشتند و حضرتش را به سوی خود و شهر خویش دعوت کردند، از زمرة این مردمان هستند. آنان وقتی شنیدند معاویه مرده است، به امام نامه نوشتند؛ امّا به محض آمدن ابن زیاد به کوفه و تهدید آنان، از کار و اراده و دعوت خود بازگشتند و برخی حتّی در روز عاشورا با امام جنگیدند. به تعبیر برخی افراد، گرچه دل آنان با امام بود، امّا شمشیرشان علیه ایشان حرکت کرد.3

از اینجا روشن می‌شود که محبّت قلبی به اهل‌بیت(ع)، بدون اطاعت و حرکت در مکتب و راه ایشان و بدون موضع‌گیری عملی در برابر دشمنانشان، هرگز برای دوستداران اهل‌بیت(ع) کافی نیست. دوستداران اسلام و انقلاب نیز در این زمان، باید به این مهم توجّه کرده و همواره یاری خود نسبت به رهبر و نظام اسلامی را در مسیر عمل و اهداف انقلاب به کار گیرند؛ همچنان‌که به لطف خداوند تا کنون این‌گونه نیز بوده است و امید است که تا آخر هم این‌سان باشد و این امر، آنان را برای ظهور امام عصر(عج) و یاری آن حضرت بیش از پیش آماده نماید.

5. عافیت ‌طلبان

عافیت‌طلبان نیز در زمرة بازماندگان از یاری امام بودند. آنان هم امام را خوب می‌شناختند و به حقّانیت او اذعان داشتند؛ امّا حاضر نبودند زندگی چند روزة دنیا را (که اکثرش را هم گذرانده بودند) فدای خدا و دین او کنند. عبیدالله بن حرّ جعفی از این گروه بود که سالار شهیدان، شخصاً نزد او رفتند و از او یاری طلبیدند؛ البتّه این حقیقت برای خوانندگان گرامی و فهیم، روشن است که طلب یاری امام از

اشخاص، در واقع، برای یاری‌رساندن امام به آنها بود؛ مثل یاری طلبیدن خداوند از مردم که: «إن تَنصُرُوا اللهَ یَنصُرُکُم» و می‌دانیم که خداوند به یاری کسی محتاج نیست؛ بلکه می‌خواهد مسیر یاری کردن به مردمان را فراهم سازد. طلب یاری امام از افراد نیز دقیقاً برای یاری کردن و نجات دادن آنان بود.

عبیدالله بن حرّ جعفی با بهانه‌های واهی از نصرت امام خود سرباز زد و گفت من اسب جنگی بسیار خوبی دارم که سوارش را در میدان جنگ بسیار یاری می‌کند. حضرت فرمودند: «من یاری (و نجات) تو را می‌خواستم؛ نه اسبت را.»4

بسیاری از کسانی را که در طول مسیر آن حضرت به سوی کوفه و کربلا از آن حضرت جدا شدند نیز می‌توان از این گروه به شمار آورد. اینان کسانی بودند که خود را آمادة خطر کردن و فداکاری برای امام خویش نکرده بودند. ضعف شناخت، ضعف محبّت، تن‌آسایی، راحت‌طلبی، عافیت‌خواهی و متاع بی‌ارزش دنیا در قبال خدا و امام و انقلاب و اسلام، از عوامل مهم و بزرگی است که انسان را در این گروه قرار می‌دهد.

6. گمراهان احمق

برخی دیگر بودند که آنان نیز امام و حقّانیت و وجوب طاعت او را به خوبی می‌شناختند؛ امّا عواملی مثل حزب‌گرایی، ضعف ایمان، حماقت و نادانی، بی‌بصیرتی و مانند آن موجب شد که از مسیر امام جدا شده و به حزب بنی‌امیّه بپیوندند. عبدالله بن عمر از مصادیق بارز این گروه است. او با امیرالمؤمنین، امام حسن و امام حسین(ع) به عنوان امام و حاکم اسلامی بیعت نکرد. اساساً او در قلب خود، به علی و آل علی(ع) تمایل نداشت و به آنان هرگز دوستی نورزید؛ بلکه در تخریب شخصیت آنان نیز می‌کوشید؛ کمالات و فضایل ایشان را انکار می‌کرد و آنان را ساحر و جادوگر می‌خواند. نمی‌دانیم که این خصلت یا حماقت او بود که باعث شد ذلیلانه با حجّاج بن یوسف بیعت کند.

او کسی است که به حسین بن علی(ع) صلح و سازش با یزید را پیشنهاد می‌کند و از طرف دیگر، با تظاهر و ریاکاری سینة آن حضرت را می‌بوسد و برای ایشان اشک می‌ریزد و از سوی دیگر، با اینکه خود از رسول خدا(ص) نقل می‌کند که حسین(ع) را در راه «قرآن» و اسلام خواهند کشت و هرکس از یاری او دست بردارد، دچار ذلّت و زبونی خواهد شد و با اینکه امام صریحاً او را به یاری می‌طلبد، امّا او امامش را یاری نکرد؛ بلکه مستقیماً راه «مدینه» را در پیش گرفت و در آنجا، با یزید اعلام وفاداری کرد.

پس از یزید نیز وقتی عبدالملک مروان به خلافت رسید و برای سرکوبی ابن زبیر، حجّاج بن یوسف را به «مکّه» فرستاد، حجّاج وارد مدینه شد، عبدالله بن عمر شبانه برای بیعت به سوی حجّاج شتافت و گفت: ای امیر! دستت را بده تا برای خلیفه بیعت کنم.

حجّاج که زیر لحاف خوابیده بود، گفت: ای عبدالله! نیمه شب برای بیعت آمده‌ای؟ این عجله برای چیست؟

عبدالله گفت: چون از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمودند: هرکس بمیرد و امام زمانش را نشناخته باشد، به مرگ جاهلی مرده است. من ترسیدم همین امشب مرگم فرا رسد؛ در حالی‌که امام نداشته باشم.

حجّاج که این حماقت و بی‌ایمانی را از او دید، پای خود را از لحاف بیرون آورد و گفت: بیا، به جای دست، پایم را ببوس.5

آری. کسانی که زیر پرچم ولایت رهبر و امام حق قرار نگیرند، لاجرم اسیر طاغوت و گرفتار ولایت شیطان خواهند شد.

7. نصیحت‌گران امام معصوم

عدّة زیادی امام خود را نصیحت می‌کردند که: آقا کجا می‌روید؟ یزید و لشکریانش شما را خواهند کشت. مردم کوفه به پدر و برادر بزرگتر شما رحم نکردند و به عهد و پیمان‌های خود وفادار نبودند. اینها حتماً دست از یاری شما برخواهند داشت. حتّی فرزدق شاعر به حضرت گفت: این مردم دل‌هایشان با شما، امّا شمشیرهایشان علیه شماست.

حضرت نیز پاسخ او را دادند و فرمودند: «بله. حق با شماست. سفر به خیر.» سپس از حضرت جدا شد!6

عبدالله بن عبّاس و بسیاری دیگر از معاریف و شخصیت‌های دیگر نیز در طول راه با امام برخورد کرده و ایشان را از این سفر برحذر می‌داشتند و حضرت نیز به فراخور حال هرکس، پاسخی مناسب به او می‌دادند؛ امّا شگفتی اینجاست که بلافاصله از ایشان جدا شده و به راه خود می‌رفتند! گویا اساساً مسئلة امام و امامت و وجوب یاری و همراهی با امام به گوششان نیز نخورده است و دمی نمی‌اندیشیدند که در قبال آن حضرت، چه وظیفه و رسالتی دارند. شاید برخی از اینان ظاهراً آدم‌های خوبی هم بودند و برای امام خود دلسوزی می‌کردند و از روی دوستی و محبّت با فرزند پیامبر(ص) نیز سخن می‌گفتند؛ امّا آیا وظیفة آنان در همین حد بود؟ مثل وظیفة یک مسلمان در قبال یک رهگذر و انسان معمولی و حدّاکثر در قبال یک مسلمان عادی دیگر؟ آنان یک لحظه به خود نگفتند: آیا ما امام را به حال خود رها کنیم به راه خود برود و ما نیز به راه خود؟ آیا آنان نشنیده بودند که:

«مَنْ‏ سَمِعَ‏ رَجُلًا يُنَادِي‏ يَا لَلْمُسْلِمِينَ‏ فَلَمْ‏ يُجِبْهُ‏ فَلَيْسَ‏ بِمُسْلِم؛

هرکس بشنود شخصی از مسلمانان یاری می‌طلبد و او را اجابت نکند، مسلمان نیست.»

یعنی مسئله حتّی از یاری خواستن یک مسلمان عادی و معمولی نیز تنزّل کرده و

به یاری خواستن فقط یک انسان، ولو غیر مسلمان، ارتباط پیدا می‌کند. راستی آنان با چه عذری امام خود را تنها گذاشتند؟

آیا این حقایق و واقعیات، امروز نباید کسانی را بیدار کند که خود را به خواب زده‌اند؟ این حقیقت که هر روز عاشورا و هر زمین کربلاست و اینکه به تعبیر امام راحل(ره)، حرف سیّدالشّهداء(ع) همواره حرف روز و مربوط به وظایف و تکالیف ماست، به همین معناست.

8. مذبذبین و لاأدری‌ها

در ماجرای عاشورا، برخی نیز بودند که هرگز موضع اعتقادی و دینی و انسانی ثابتی اتّخاذ نکرده و هیچگاه تکلیف خود را به طور کامل با خویشتن مشخّص نکردند. گاهی قدمی پیش گذاشته و قدمی نیز پس می‌نهادند. شاید نمی‌دانستند وظیفة آنان چیست یا می‌دانستند، امّا ایمان، جربزه و اهتمام آن را نداشتند یا به هر دلیل بر زمین نشسته و از یاری امام خودداری می‌کردند. آنان به ظاهر خود را راحت کرده و می‌گفتند: نه یزید و نه حسین(ع).

هرثمة بن ابی‌مسلم از نمونة این افراد است. او خود روایت می‌کند: ما در جنگ صفّین در رکاب امیرالمؤمنین، علی(ع) بودیم. در بازگشت از صفّین، علی(ع) عبورش به کربلا افتاد. نماز صبح را با آن حضرت خواندیم. آنگاه ایشان مشتی از خاک آنجا برداشتند و بوییدند و فرمودند:

«وه ای خاک کربلا! (تو چقدر ارجمندی؛ زیرا) اقوامی از تو در قیامت محشور خواهند شد که بی‌حساب، به بهشت می‌روند... .»

سپس می‌گوید: (در ماجرای کربلا) من از لشکریان ابن‌زیاد بودم. چون به آن سرزمین رسیدم و آنجا و خصوصاً درختی را که امیرمؤمنان زیر آن نشسته بود، دیدم، به یاد آن جمله افتادم. به همین جهت به سوی حسین بن‌علی شتافتم و آنچه را از پدرش شنیده بودم، برای ایشان نقل کردم.

می‌گوید: حسین(ع) به من فرمودند: «مَعَنا أنتَ أم عَلَیک؛ بنابراین بگو با مایی یا علیه ما؟»

هرثمة گوید: گفتم: «لا معک و لا علیک»7

شاید کم نباشند امروز نیز کسانی با گذشت چهل سال از انقلاب اسلامی که می‌گویند: ما کاری نه با جمهوی اسلامی داریم و نه با «آمریکا»، ما نه رأی می‌دهیم و نه مخالفتی می‌کنیم... منطق اینها همان منطق هرثمة است که می‌گوید: نه با تو هستم و نه علیه تو.

9. خوبانی که انتظار بیشتری از آنان می‌رفت

دستة دیگری از خوبان و شخصیت‌های مطرح در آن زمان بودند که آنان نیز به یاری امام نشتافتند. آنان قطعاً انسان‌های مثبت، متدیّن، معتبر و والامقامی بودند؛ امّا یاری حق و نصرت امام زمان(ع) حقیقتی است که هیچ‌چیز به شأن و حرمت او نمی‌رسد و همه باید فدای او شوند.

10. دیررسیدگان

در این میانه، کسی هم مثل طرماح بن عدی و یارانش پیدا می‌شوند که به خیال سر و سامان دادن به زندگی و رساندن آذوقه به خانواده‌اش می‌روند؛ ولی هنگام بازگشت، زمانی می‌رسند که حضرت به شهادت رسیده بود. او دروغ هم نمی‌گفت، فریبکار هم نبود. واقعاً می‌خواست به خانواده‌اش رسیدگی کند و سپس سریعاً نیز به یاری امام بشتابد؛ امّا دیر رسید.

او کسی بود که در بین راه کوفه، با امام ملاقات کرد. جریان شهادت قیس بن‌مصهّر صیداوی را به آن حضرت خبر داد و گفت: مردم کوفه دل‌هایشان با شما، ولی شمشیرهایشان علیه شماست. او به امام گفت: اگر شما به سوی قبیلة ما (قبیلة طی که قبیلة معروفی بودند) در منطقة «احبا»‌ بیایید، تمام افراد آن به یاری شما خواهند آمد و من خودم تعهّد می‌کنم بیست‌هزار نفر شمشیر به‌دست شجاع از قبیله‌ام را به یاری شما بیاورم.

امّا امام فرمودند: «ما با این مردم عهد و پیمان بسته‌ایم که باید به آن وفا کنیم.»

طرماح که تصمیم قاطع امام را دید، اجازه گرفت تا آذوقة خانواده‌اش را به آنان در کوفه برساند و سپس با سرعت به امام بپیوندد. حضرت هم اجازه فرمود. او نیز با عجله رفت و با عجله برگشت و واقعاً هم راستگو و وفادار و مصمّم به یاری امامش بود؛ امّا چه فایده که دیر رسید و از یاری امام زمانش بازماند!8

11. ریزش‌هایی از متن حادثه

شاید از همه شگفت‌انگیزتر، کسانی باشند که از متن حادثه و بطن انقلاب و قیام حسینی ریزش کردند. آنهایی که در بین راه کوفه و کربلا جدا شدند، بخشی از اینان هستند که اگرچه حادثه هنوز به متن خود نرسیده بود، ولی به هر حال از امام جدا شدند، بعد از اینکه همراه شده بودند.

شب عاشورا نیز همین‌گونه، امّا پررنگ‌تر (اگر نقل مزبور صحیح باشد)؛ امّا شگفت اینجاست که کسی مثل ضحّاک بن عبدالله مشرقی می‌گوید: من و مالک بن ارحبی نزد حسین(ع) رفتیم، سلام کردیم و نشستیم. بعد از پاسخ سلام، حضرت پرسیدند: «به چه منظوری آمده‌اید؟»

گفتیم: آمده‌ایم تا گزارش احوال مردم را بدهیم و بگوییم آنان، همه برای جنگ با شما هم‌دست شده‌اند و ببینیم نظر شما چیست؟

امام فرمودند: «خداوند خود مرا کفایت می‌کند و او نیکو وکیلی است...» سپس فرمودند: «چرا شما نمی‌خواهید مرا یاری کنید؟» مالک بن نضر گفت: من بدهکار و عیال‌وار هستم.

من نیز گفتم: من هم همین‌طور؛ امّا اگر ببینیم برای شما افراد قابل ملاحظه‌ای نمانده تا بجنگند، تا زمانی که برای شما سودمند باشد و بتوانیم خطری را از شما دفع کنیم، می‌مانیم و با دشمن می‌جنگیم.

ضحّاک گوید: چون یاران حسین(ع) کشته شدند و او و خاندانش تنها ماندند.... نزد آن حضرت رفتم و گفتم: ای فرزند رسول خدا! به یاد دارید من با شما شرط کردم تا زمانی‌که رزمنده‌ای همراهتان باشد، در رکاب شما می‌جنگم و آنگاه که کسی نبود، اجازه دارم که برگردم و شما قبول فرمودید؟

حضرت فرمودند: راست می‌گویی و اجازه فرمودند که برود.

ضحّاک می‌گوید: آن روز، من دو تن از سپاه دشمن را کشتم و دست یک تن را قطع کردم...9

آری. ضحّاک حتّی پای رکاب حضرت می‌جنگد، از سپاه دشمن نیز می‌کشد؛ امّا قبلاً شرط کرده که در هنگام بی‌کسی و غربت امام، او را ترک کند و برود!!

آیا اینجا، جای عبرت‌آموزی یاران انقلاب، زجرکشیده‌ها، جنگ‌رفته‌ها، رزمنده‌ها و خودی‌های تا مرز شهادت پیش‌رفته نیست؟ آیا در این انقلاب، کم بوده‌اند که تا مراحل قابل توجّهی پیش آمدند، امّا بعداً ریزش کردند؟

کسی نگوید در ماجرای آنان خود امام به آنها اجازة رفتن داد. بحث ما دربارة رفتن با اجازه یا بی‌اجازه نیست؛ بحث در نماندن و چرایی آن است، در اینکه چرا از امام جدا شدند؟ مگر وظیفه، همواره با امام ماندن تا آخرین لحظه و آخرین قطرة خون نیست، امام در شب عاشورا نیز به 72 تن یاران وفادار خود، اجازة رفتن دادند؛ ولی

آنها چرا نرفتند و اینها چرا رفتند؟

مبادا ما در آخرین لحظات، رفتنی شویم؟! هنگام ظهور امام عصر(عج) ما تا کجا ماندنی هستیم؟ فعلاً در زمان حاکمیت اسلام به رهبری نایب آن حضرت، تمرین ماندن بکنیم تا آن زمان بتوانیم بمانیم.

آری. تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل و قصّة مجمل خویش برگیر از این مفصّل.

هان! اگر که نخوانیم و برنگردیم، بدتر از آن واماندن، در راه یاری امام خود، وابمانیم.

پی‌نوشت‌ها: