چراغ راه

سردبیر

دربارة ایران، ایرانیان و نقش‌آفرینی‌اشان در زمینه‌سازی واقعة شریف ظهور و همراهی با حضرت مصلح کل، امام عصر و زمان(عج)، در منابع حدیثی و روایی، سخنان متعدّدی از سوی حضرات معصومان(ع) بیان شده است. گاه آنان به نام «اهل خراسان» و «اهل مشرق زمین» و گاه «طرفداران سلمان»، «اهل طالقان» و «یاران درفش‌های سیاه» خوانده شده‌اند؛ چنان‌که در حدیثی حضرت نبیّ اکرم(ص) در توصیف عجم‌ها فرموده‌اند:

«سعادتمندترین عجم‌ها نسبت به اسلام، اهل فارس هستند.»1

راز انچه که باعث این توجّه و اکرام دربارة این سرزمین و ساکنانش بوده، بر ما پوشیده است؛ امّا بررسی برخی صفات بارز شده از اینان در طول تاریخ، همچون:

• پیراستگی از تعصّب جاهلی عربی و شرک رومی؛

• ایستادگی در برابر خصم متجاوز و دفاع از حقّ و حقیقت؛

• خردورزی و ستایشگری خرد؛

• جوانمردی و فرهنگ پهلوانی؛

• پایمردی در برابر ناملایمات و حراست از کیان اسلام و خدمت به آن؛

و سرانجام ولایت‌ورزی و خشوع بر آستان حضرات معصومان(ع) طیّ همة قرون ماضی، این امتیاز را برایشان فراهم آورده است که مورد تمجید و توجّه واقع شده و مخاطب این کلام نورانی امام صادق(ع) واقع شوند که فرمودند:

«خداوند را در «طالقان»، گنج‌هایی است که نه از طلاست و نه نقره؛ بلکه درفش‌هایی است که تاکنون به اهتزاز درنیامده است. در آن خطّه مردانی هستند که قلب‌هایشان مانند پاره‌های آهن، محکم و استوار است و نسبت به ذات مقدّس خداوندی تردیدی در آنها، راه نمی‌یابد. شدیدتر از آتشند. اگر بر کوه حمله‌ور شوند آن را از جای می‌کنند. آهنگ هر دیاری نمایند، چون عقاب بر آن فرود آیند و آن را منهدم سازند. آنان وجود مبارک امام را پروانه‌وار در میان گرفته و به هنگام خطر، از وجود مقدّس او با مال خود محافظت می‌کنند...»2

مطالعة این‌همه باعث بوده است تا همواره از این سرزمین با عنوان شیعه‌خانة امام زمان(عج) یاد کرده و نظام و جامعة اسلامی تأسیس شده پس از انقلاب اسلامی سال 1357 ه‍ .ش. را مکلّف و موظّف به رفع موانع، زمینه‌سازی، تربیت استعدادها و استقرار بر ریل «جامعة منتظران» بشناسیم تا آن روز که همگی آنان برای یاری امام(عج) و تأسیس دولت کریمه‌اش فراخوانده شوند. به عبارت دیگر، همة هویّت و شخصیت جمعی ایرانی و تأسیس جامعة اسلامی را در گرو حفظ و بقای این معنا شناخته‌ام.

در این مسیر و با این رویکرد، وظایف و تکالیف خاصّی را می‌توان برای عموم متولّیان و مسئولان این سرزمین در میان همة مناسبات و معاملات فردی و اجتماعی تعریف کرد.

در این مجال کوتاه، امکان ارزیابی و نقد عملکرد صاحبان مناصب و امضا، طیّ چهل سال اخیر و البتّه با توجّه به این رویکرد و شناخت از موقعیت و نقش آخرالزّمانی ایران و ایرانیان وجود ندارد؛ امّا همین اندازه می‌توان بیان کرد که چنانچه از مأموریت و تکلیف تعریف شده، برای عموم شیعیان و به نحو خاصّ، ساکنان شیعه‌خانة امام عصر(عج) در عصر غیبت و در شرایط تاریخی عصر ظهور غفلت شود، قطار این امّت بر ریلی استوار می‌شود و به حرکت درمی‌آید که به تمامی، از مقصود و مقصد اصلی دور می‌افتد. روی به برهوتی می‌نهد که نکبت و نگون‌بختی را در خود پوشیده دارد.

قرائن بسیاری برای این ادّعا وجود دارد که نشان می‌دهد این قطار، بر ریل لیبرال سرمایه‌داری مستقر شده، ایستگاه به ایستگاه به پیش می‌رود و از مقاصد و معانی

اوّلیه فاصله می‌گیرد.

کپی‌برداری ناقص مدیران و رؤسای این سرزمین از مدینة لیبرال سرمایه‌داری و اعمال سیاست‌های ناشی شده از این استراتژی در حوزه‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، این سرزمین و ساکنانش را مبتلای موقعیت کنونی ساخته است؛ به گونه‌ای که نمی‌توان تعریف روشنی از آن ارائه کرد.

نمی‌توان با فراکنی، مسئولیت بحران‌های کنونی در زمینه‌های مختلف را به گردن خصم افکند. رویکردها و عملکردهای داخلی، در حوزه‌های «استراتژیک و سیاست‌گذاری»، همة زمینه‌های بحران را در خود داشته و امروزه حاصل و محصول آن‌همه، پیش‌روی ما نمود پیدا کرده است.

بحران، به مانند طوفان و باد، حاصل تداخل و تزاحم دو جبهه هوای گرم و سرد است.

وقتی جامعه‌ای از هویّت و شخصیت حقیقی‌اش جدا شد و با غفلت از همة پیشینه‌ها، به جای سیر دادنش بر مدار اصلی‌اش، بر ریل دیکته شدة سازمان‌های جهانی (لیبرال سرمایه‌داری و دکترین توسعه) مستقر می‌شود، دیر یا زود مبتلای طوفان سهمگین و بحران‌های سیاسی اقتصادی و فرهنگی می‌شود.

کدامیک از جمعیت کلان و میلیونی انقلابی و مؤسّس انقلاب و نظام اسلامی، در همة سال‌های گذشته طالب و جویای پیروی از جامعة لیبرال سرمایه‌داری کپی‌برداری شده از غرب بود؟ و از آن، به عنوان خاستگاه اوّلیه و اصلی مجاهدان یاد می‌کرد؟

دلایل مختلفی برای بروز این تغییر رویکرد کلان قابل شناسایی است؛ از جملة آنها، دخالت‌های مستقیم و غیرمستقیم نظام سرمایه‌سالار غربی در این سرزمین را می‌توان یاد کرد؛ امّا تا استعداد طلب و رویکرد لازم برای این امر در میان مدیران و صاحبان مناصب و امضا در سطوح عالی دولتی وجود نداشته باشد، انگشت اشارت بیگانه و حتّی عوامل جاسازی شدة وطنی ره به جایی نمی‌برد.

بر همگان آشکار است که نظام سرمایه‌سالار لیبرالی، اساساً و در مبانی، مبتنی بر «عدالت» و «اصلاح‌گری» متّکی بر خاستگاه حضرت مصلح کلّ، امام مبین(ع) سیر نمی‌کند و چنین ادّعایی را نیز ندارد.

در ساختار حوزة فرهنگی و تمدّنی غربی و مدرن، به دلیل اتّکاء به تفکّر اومانیستی و فرهنگ لیبرالی و رویکرد دنیامدارانة سکولار به عالم و آدم، هیچ ردّ و نشانی از دین، به معنی حقیقی کلمه، قابل شناسایی نیست و این حوزه و بنیان‌گذارانش نیز چنین ادّعایی نکرده‌اند.

از همین جاست که عرض می‌کنم اگر تجدید نظر در این رویکرد و بازگشت به مبادی، مبانی و منابع دینی اتّفاق نیفتد و خاستگاه حضرت مصلح کل، مندرج و فرهنگ مهدوی، امام سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان این سرزمین واقع نشود، قطار حامل ساکنان، در بن‌بست لیبرال سرمایه‌داری ناقص‌الخلقه، همة توش و توان خود را از دست خواهد داد و از همة معنی و هویّت تعریف شده برای جامعة اسلامی مؤمنان آل محمّد(ص) فاصله خواهد گرفت.

اجازه می‌خواهم عرض کنم، چنان‌که توبة بزرگ و بازگشت بزرگ به مبادی و مبانی رها شده اتّفاق نیفتد و قطار این امّت بر ریل عدالت‌ورزی مورد نظر حضرت مصلح کل مستقر نشود، می‌بایست منتظر دو واقعة نامطلوب بود:

1. بداء در زمان واقعة شریف ظهور؛

2. استبدال و جایگزینی امّتی دیگر برای رقم زدن به نقش زمینه‌سازان و همراهی‌کنندگان با منجیّ موعود. سنّت‌های خداوند متعال ثابت و واقع‌شدنی است و در وقوع آنها در میان مناسبات و معاملات فردی و اجتماعی همة امم

گذشته، حال و آینده هیچ تردیدی نیست.3

طبق سنّت استبدال (تبدیل شدن)، هر گاه قومی بر مداری که خداوند متعال آن را حق دانسته و تعریف کرده، قرار نگیرد یا با عهدشکنی، خلاف مأموریت‌های محوّله عمل کند و از مجاهدت و پایمردی در راه حق، دست بردارد. جای خود را به قومی دیگر خواهد داد. چه او را خوش آید و چه مکروه شناسد. دربارة اقوام بسیاری و از جمله قوم بنی‌اسرائیل، بارها سنّت استبدال واقع شده است.

موضوع بداء، به ناتوانی در شناسایی و درک نقشة کلّی الهی دربارة تاریخ فردا (آینده) و فقدان معرفت دربارة همة آنچه که از سوی حضرت معصومان(ع) دربارة آخرالزّمان و سرنوشت اقوام مختلف در فراز و نشیب‌های حوادث سال‌های قبل از ظهور امام اعلام شده است، برمی‌گردد.

مجموعة اخبار آخرالزّمانی به مثابه تابلوهای راهنما در جادة بلند تاریخند. مجموعه‌ای از علائم و نشانه‌ها که ضمن تضمین سلامت سالکان این راه، پرده از بسیاری از مخاطرات و خطرات برمی‌دارد. از «چه باید کرد»‌ها می‌گوید و از «کجا رفتن»‌ها و «با که رفتن»ها، تا آن روز که زمین و زمان مستعدّ دیدار آن مصلح کل شود.

بدین سبب بود که عرض کردم چه بسا که اتّخاذ نابخردانة بسیاری استراتژی‌ها و سیاست‌گذاری‌های خرد و کلان در تنظیم مناسبات و معاملات ساکنان این سرزمین، باعث وقواع بداء در زمان واقعة شریف ظهور و خروج و استبدال در سرنوشت ساکنان سرزمینی خاص و نشان شده، همچون ایران شود.

در پاسخ به پرسش از نقش عموم مردم در وقایع ذکر شده، باید گفت:

مردم، دانسته یا ندانسته، آینة تمام‌نمای رویکرد و عملکرد امیران و حاکمان خودند.

در زمانه‌ای که جمیع مناسبات اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، رسانه‌ای و... در اختیار هیئت حاکمه است، این مناسبات تنظیم شده به مثابه ظرف‌هایی، به رویکرد و عملکرد مردم شکل داده و سبب سوگیری کلان آنها نیز می‌شوند. به عبارت دیگر، برآیند رویکرد و عملکرد جمیع ساکنان یک سرزمین، سرنوشت آنان را تعریف و تعیین می‌کند. جمیع روایات و احادیث مندرج در منابع و مصادر شیعی و مهدوی، مدخل ورود به حصن حصین و قلعة امن سعادتمندان را «معرفت امام» معرفی می‌کنند.

تردیدی نیست که این معرفت امام، واجد مراتب بسیاری است؛ به عبارتی هر چه بر میزان شناخت و رویکرد مؤمنانه به امام معصوم و منصوب از سوی خداوند افزوده شود، برعملکردها نیز تأثیر خود را نمایان می‌سازند.

کیفیت و کمّیت رویکرد فردی و جمعی ما، بی‌تردید در کیفیت و کمّیت عملکرد ما نیز تأثیر خواهد گذاشت.

آن زمان که رویکرد ما در حوزة فرهنگ مهدوی به امام و حجّت حیّ خداوند، منحصر به نگاهی ذوقی، شاعرانه و مناسبتی باشد، رویکرد حاصله از آن نیز از همین سنخ و دست خواهد بود. رویکرد احساسی و مناسبتی در این حوزه، ناظر بر اتّفاقی بزرگ، در صحنة حیات جمعی مردم، آن هم متّکی بر تفکّر مهدوی و ولایی نخواهد بود.

رویکرد عموم سازمان‌های فرهنگی رسمی و غیررسمی کشور به موضوع و مفهوم مهدویت و موعودگرایی، مناسبتی، احساسی و ذوقی است. با غلبة این رویکرد، چه انتظاری از مردم می‌توان داشت؟ آنها همگی مناسبت‌ها را پاس می‌دارند و دیگر هیچ.

این رویکرد، احساسات و عواطف را برای مدّت کوتاهی تحریک کرده و در مدّت کوتاهی هم بی‌اثر می شود. تأثیر خود را از دست می‌دهد؛ چنان‌که فردای پس از روز نیمة شعبان، با جمع شدن چراغ‌ها و پرچم‌ها، نقشی ماندگار از فرهنگ مهدوی و انتظار در میان عموم مردم قابل مشاهده نیست. پس از آن، عموم مردم مناسبات اقتصادی و اجتماعی خود را بر مداری عادت شده و دورمانده از مرام و خاستگاه امام مهدی(عج) تنظیم و به حرکت درمی‌آورند.

به عبارت دیگر، میان اقتصاد و سیاست و فرهنگ جاری و عادت شده، نسبتی با مهدویت قابل شناسایی نیست.

گاه اهل فضل و دانش حوزوی، فراتر از مناسبت‌ها و بزرگداشت‌ها، رویکردی متّکی و مبتنی بر علم تاریخ و کلام، به مهدویت ارائه می‌دهند و با ورود به شرایط اجتماعی، سیاسی عصر حضور ائمّة معصومان(ع) در میان مردم و جایگاه باور مهدوی در آموزه‌های دینی و اعتقادی، سعی در تبیین شرایط تاریخی، نقد عملکرد حاکمان ظلم و ستم و اثبات موضوع امامت و ولایت از منظر علم کلام شیعی می‌کنند.

معمولاً مخاطب این گفتمان نیز اهل فصل و بحث علمی‌اند و عامّة مردم بهرة چندانی از آن ندارند. با این‌همه، رویکردی و دریچه‌ای است به حوزة فرهنگی مهدوی؛ لیکن حاصل و محصول این رویکرد نیز تأثیر قابل توجّهی در مناسبات و معاملات عمومی مردم ندارد.

گفتمانی این‌چنین، در برنامه‌های رادیو و تلویزیون، به مثابه چاشنی‌ای است برای دیگ آش برنامه‌های مناسبتی.

در مَثَل به این می‌ماند که جماعتی نشسته در کوپه‌های یک قطار روی به سمت شمال در حرکتند و در همان حال، برای گذران وقت، مشغول مطالعة کتابی در احوال جنوب و ساکنان جنوب می‌شوند.

به جز این، دو رویکرد یادشده، می‌توان رویکرد سومی را شناسایی و معرفی کرد. نگاهی به مناسبات و معاملات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، با توجّه و تکیه بر آموزه‌های مهدوی و ذخائری که در منابع و مصادر این حوزه، موجود و قابل شناسایی است، به قصد انجام اصلاحگری. این رویکرد گفتمان مهدوی را از کنج کتابخانه و مدرسه به صحن حیات سیاسی، اجتماعی مردم وارد می‌سازد. آنچه این رویکرد را پشتیبانی می‌کند، هزاران روایت و سخنان رسیده از حضرات معصومان(ع) و آیات وحیانی و قرآنی است.

متأسّفانه دربارة این رویکرد، همواره غفلت کرده‌ایم.

تردیدی نیست که خداوند متعال و حضرات معصومان(ع) دربارة زندگی فردی و جمعی و بودن و زیستن در عصر غیبت حجّت خدا، سکوت نکرده و مردم را رها و یله نساخته‌اند.

مجموعة راهبردها، سیاست‌ها و تاکتیک‌های ارائه شده و مورد تأکید در این‌باره کجاست؟

صرف نظر از مجموعة ادعیه و زیارات که مجموعة راهبردهای خرد و کلان را در خود پوشیده داشته‌اند، بیش از دو هزار حدیث و روایت از آخرالزّمان، منجی‌گرایی، انسان‌منتظر، جامعة منتظران، زنان آخرالزّمانی، فقیهان آخرالزّمان، اطفال آخرالزّمان، حاکمان آخرالزّمانی و... سخن به میان آورده و برای مستضعفان ارائة طریق نموده‌اند تا آنان در آن شرایط، خود را مصون بدارند و برای یاری امام مهیّا شوند.

در این مجموعه، مبانی، مبادی، آداب بودن و زیستن و مجموعه‌ای از منهیّات و... را می‌توان یافت و به اتّکای آن‌همه، ضمن نقد و ارزیابی عصر و زمانة خود، به راهبردهای مناسب و تاکتیک‌های لازم برای بودن و زیستن در عصر غیبت و انتظار می‌توان رسید.

طیّ همة سال‌های گذشته، بسیاری از مرام‌ها و ایدئولوژی‌ها و هواداران آنها در

شرق و غرب عالم از اصلاحگری اصلاحات و عباراتی از این دست سخن گفته و بر آن پای فشرده‌اند؛ بی‌آنکه از آنچه به عنوان مبانی و مبادی و منابع، بدان دلخوش داشته‌اند، سخنی بر زبان آورده باشند.

گمان می‌کنید آراء و فرمایش‌های وحیانی معلّمان حقیقی و حجج الهی ناتوان‌تر و ضعیف‌تر از سخنان روان‌پریشانة ایدئولوگ‌های قرن 18 و 19م. اروپاست؟

فرهنگ مهدوی و بنیان‌های نظری حمایت‌کننده‌اش، از استعدادی برخورد است که می‌تواند ما را در امر اصلاحگری، هدایت و سوگیری حقیقی ارائه کند.

پیش اهل ایمان، این مطلب یقینی است که کلام و سخنان و رهنمودهای اهل بیت(ع) به دلیل نسبت و تکیه به علم و عصمت الهی، مورد حمایت خداوند متعال، حقیقی، همیشگی، موافق فطرت آدمی و آرامش‌بخش اوست و آدمی را در مسیر مصلح کل رهنمون می‌شود و با پیوند دادن به آینده، از ایستایی و رکود رهایی می‌بخشد و در نتیجه، متبرّک و هم‌نوا با ناموس هستی است و همراه با طبیعت؛ به عکس آنچه که از منابع غیر وحیانی وارد شده است؛ به دلیل آنکه در حصر زمان و مکان و علم ناقص، متغیّر، بحران‌آفرین و آکنده از ازدحام و اضطراب می‌باشد.

٭٭٭

امّا بعد!

با گذشت بیست و سه سال از انتشار موعود، برخی خوانندگان محترم، طرح چالش‌ها، خطرات و مخاطرات اجتماعی و اقتصادی فرارروی جامعة مستضعفان را در وظیفة نشریة مهدوی موعود نمی‌شناسند و بر ما در این‌باره خرده می‌گیرند.

مراجعه به مجموعه روایات و احادیث مهدوی رسیده از حضرات معصومان(ع) نشان می‌دهد که مهدویت و تمنّای تأسیس جامعة مهدوی و سرانجام تأسیس دولت کریمه، با «پرسش و نقد از وضع موجود» آغاز می‌شود. چگونه می‌توان در انزوا و مشغول به اعمال و عبادات فردی، به جامعة مطلوب اندیشید؟!

جامعة انسانی، در هر روز و زمان، دارای مناسبات و معاملات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است و از همین مسیر نیز سرانجام و آخر و عاقبتش تعریف و شناسایی می‌شود.

شناسایی چالش‌های فرارو و مبتلا به، اوّلین گام در مصونیت‌بخشی است و اصلاح‌گری متّکی بر آموزه‌های مهدوی، به عنوان دومین گام شناخته می‌شود. مگر جز این است که «امر به معروف و نهی از منکر»، بال به بال «تبرّی از منکر و تولّی به معروف» به عنوان تکلیف ثابت و همیشگی هر مؤمن شناسایی می‌شود؟!

شناسایی و معرفی منکرات بزرگ، خود هنر مؤمنان است؛ وگرنه از هر شخصی با کمترین سواد و آگاهی، شناسایی منکرات کوچک مرسوم در هر خانه و کوی و برزنی برمی‌آید.

در سال‌های اوّلیة ظهور نیز، امام(عج) و یارانشان، بساط همة منکرات کوچک و بزرگ را برمی‌کنند تا زمینه برای برکشیدن دولت کریمه فراهم آید.

در این شماره، از بزرگترین بحران جاری و مبتلا به جامعة شیعی ایرانی، یعنی «بحران ارزی» سخن به میان آورده‌ایم. جالب اینکه، دربارة بحران‌های اقتصادی و مالی در سال‌های قبل از ظهور، روایات بسیاری وارد شده است.

«موعود»، جمیع چالش‌ها و بحران‌های در حال تجربه را در زمرة علائم غیر حتمیة سال‌های قبل از ظهور، شناسایی و ارزیابی می‌کند.

امید آن می‌رود که این دردهای آزاردهنده، زایشی حقیقی در پی داشته باشد و ما را متذکّر شود تا برای اصلاح خود و جامعة خود؛ جامعه‌ای که باید زمینه‌ساز واقعه و رفع‌کنندة مانع باشد استعداد و استحقاق وارد آمدن در جمع منتطران حقیقی را بیابد.

والسّلام

سردبیر

پی‌نوشت‌ها: