چرا امام سجاد(ع) قیام مسلحانه نکرد؟

گفتگو بااستاد حشمت الله قنبری

کنکاشی پیرامون سیرة امام حسین(ع) و امام سجّاد(ع)

• در روش‌های ائمّه(ع)، با یکدیگر تفاوت‌هایی دیده می‌شود. آیا می‌شود گفت که شیوة امام سجّاد(ع) با پدر بزرگوارشان نیز متفاوت بود؟

اگر در مقام تبیین معارف اهل‌بیت(ع) باشید، هر چهارده نور مقدّس را باید یک زندگی 250 ساله در نظر بگیرید؛ یعنی از زمان پیامبر اکرم(ص) تا امر مخفی شدن حضرت امام زمان(عج). شما اگر این 250 سال را فهرست و رخدادها و حوادث را دقیقاً ثبت کنید، یک دستاورد برای شما به وجود می‌آید؛ اوّلین دستاورد هم این است که از اوّل آفرینش انسان تا روزی که آدم منقرض می‌شود، هر حادثه و رخدادی که قرار باشد برای اولاد آدم اتّفاق بیفتد، در این 250 سال اتّفاق افتاده است و برای برون‌رفت از همة معضلات زندگی بشر، همین 250 سال رهنمود دارد. این 250 سال، اوج مصیبت‌هایی را برهنه پیش روی شما می‌گذارد. بعد از پیامبر اکرم(ص) مردم انتخاب می‌کردند و الآن هم همین وضعیت ادامه دارد؛ امّا کسی که با انتخاب مردم یا به زور و فریب، حاکم می‌شود، این شخص خلیفة‌الله نیست؛ بلکه حاکم، صدر اعظم، پادشاه یا رئیس‌جمهور است. خلیفه فقط در انتصاب خدا معنا پیدا می‌کند و ائمّة دوازدگانه‌ای که ما از آنها اسم می‌بریم و در روایات و اخبار هست، هرکدام نسبت به ائمّة قبل از خودشان، وصی هستند، امّا در خلافت یکی هستند؛ یعنی همان‌قدر که حضرت امیر، خلیفة‌الله هستند، امام حسن(ع) نیز خلیفة‌الله هستند. در خلافت، امام حسین(ع) جانشین امام حسن(ع) نیستند؛ بلکه امام حسین(ع) خود خلیفة‌الله هستند. اگر از دوران صدر اسلام، مثل سقیفة بنی‌ساعده تا عصر مأمون را که به امام جواد(ع) می‌رسد، بررسی کنیم، می‌بینیم کار امام جواد(ع) همان کاری است که امام رضا(ع) انجام داده‌اند و جریان بنی‌عبّاس همان کاری را با امام رضا(ع) انجام داد که اگر بنی‌امیّه هم بود، انجام می‌داد. هدف همة این اقدامات، تلاش برای زدودن بحران مشروعیت بود. بنی‌امیّه به بیعت علیّ بن ابی‌طالب(ع)، نیاز داشتند؛ چون اگر بیعت نمی‌کردند، مشروعیت آنها زیر سؤال می‌رفت؛ بنابراین علیّ بن ابی‌طالب(ع) با آنها بیعت نکردند. معاویه هم به همین دلیل، نامة سفید امضا برای امام حسن(ع) فرستاد. معاویه فقط یک مخالف داشت. حکومت و قدرت در اختیارش بود، سپاه، نیرو و پول داشت، همه چیز داشت. بالأخره وقتی کسی حاکم می‌شود، مخالف هم دارد، فحش هم می‌دهند، بد و بیراه هم می‌گویند. آنها هم فرض می‌کردند که امیرالمؤمنین(ع) مخالف هستند؛ مخالفی که فحش نمی‌دهد، دعوا راه نمی‌اندازد، فتنه نمی‌کند؛ امّا چرا به خانه‌اش هجوم بردند؟ دست علیّ بن ابی‌طالب(ع) را بستند؟ به چه چیز او نیاز داشتند؟

در واقع، حضور امام، بحران مشروعیت آنها را منتفی می‌کرد. وقتی حضرت امیر(ع) حاکم شدند، چرا اینها می‌خواستند برای معاویه رأی و نظر بگیرند؟ اگر علیّ بن ابی‌طالب(ع) یک حکم برای معاویه امضا می‌کردند، بحران مشروعیت معاویه از بین می‌رفت. برای امام حسن(ع) نامة سفید امضایی فرستادند. امام رضا(ع) را به «مرو» بردند تا بحران مشروعیت آنها برداشته شود. شرایط امام جواد(ع) هم همین است؛ یعنی اینها خیال کردند بحران مشروعیتی که ائمّة اهل‌بیت(ع) به آنها ندادند، به عنوان یک ننگ تاریخی برای آنها مانده است.

• صحیفة سجّادیه به عنوان یک سند معتبر که بیانات امام چهارم را دربر دارد، چقدر می‌تواند به ما در جهت شناخت امام سجّاد(ع) و دوران ایشان کمک کند؟

«صحیفة سجّادیه» را مجموعه ادعیة حضرت زین‌العابدین(ع) می‌شناسیم. ایشان

یک رکن اساسی نهضت عاشورا هستند. حتّی بعد از نهضت عاشورا، یک عامل محوری در انتقال پیام عاشورا هم هستند. حضرت زینب(س) در سایة حضرت زین‌العابدین(ع) معنا پیدا کرد. همة مفاهیمی هم که حضرت امام حسین(ع) بیان کردند و انجام دادند و خون پاک پای آنها ریخته شده است، در صحیفة سجّادیه وجود دارد. صحیفة سجّادیه در عین فصاحت و بلاغت، یک کتاب اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است؛ یعنی شما بعد از کتاب خدا و کلام امیرالمؤمنین(ع) نظیر کلام حضرت زین‌العابدین(ع) را پیدا نمی‌کنید. این را هم به شما عرض کنم که امام حسین(ع) برای جنگ از «مدینه» خارج نشدند؛ اصلاً دنبال جنگ نبودند؛ بلکه دنبال اصلاح بودند و دشمن به دنبال فاجعه بود. وقتی یکی می‌خواهد فاجعه درست کند، نقطة مقابل آن می‌شود، حماسه. حضرت امام حسین(ع) شهید شدند؛ امّا در مسیر «کوفه»، «شام» و مدینه، امام امّت، حضرت زین‌العابدین(ع) بودند. اگر بخواهید شاهکار امام حسین(ع) و حضرت زینب(س) را در «کربلا» بیابید، به نظر من، شاهکار شهادت نیست. شاهکاری که انجام شد، بیرون آمدن سالم حضرت زین‌العابدین(ع) از معرکه بود؛ چون اگر حضرت زین‌العابدین و امام باقر(ع) در کربلا به شهادت می‌رسیدند، حجج الهی از بین رفته بودند. وقتی حجج الهی از بین می‌رفتند، چه اتّفاقی می‌افتاد؟

یعنی راه خدا در تصرّف شیطان قرار می‌گرفت و حجّت خدا باقی نمی‌ماند؛ یعنی مأموریت بعثت همة انبیاء و نزول کتاب، بیهوده می‌ماند؛ امّا نکته اینجاست که مردم باید این را می‌فهمیدند؛ ولی نفهمیدند. اطراف امام حق را نباید خالی می‌کردند، وقتی اطراف امام را خالی کنند، امام تنها می‌ماند. امامت ایشان آسیب نمی‌بیند؛ بلکه مردم از آثار حکومت ایشان بی‌بهره می‌شوند. وقتی حضرت زین‌العابدین(ع) نبود، یزید به جای او حضور داشت. شما اگر با خوبان و پاکان رفت و آمد نکنید، لاجرم باید با ناپاکان رفت و آمد کنید.

• پس از ماجرای کربلا چه چیز باعث شد که روحیة حماسی و پرشور امام حسین(ع) تبدیل به روحیة آرام و خلوت‌گزین امام سجّاد شود که حاصلش ادعیة صحیفه است؟

من اجازه می‌خواهم سؤال شما را به شکل دیگری مطرح کنم؛ شاید سؤال مناسب‌تر این باشد که چرا حضرت سجّاد(ع) اقدام به قیام مسلّحانه نکردند و به تعبیر شما، آرامش و خلوت‌نشینی گزیدند؟

به هر حال امام حسین(ع) را به جنگ کشاندند. شما هیچ جمله‌ای پیدا نمی‌کنید که ثابت کند امام حسین(ع) در جنگ پیش‌قدم بوده باشد. امام حسین(ع) تا شب عاشورا هم دنبال جنگ نبودند؛ امّا نه اینکه دنبال انفعال باشند؛ جنگ را برابر با تخریب شخصیت انسان می‌دیدند؛ مساوی با نابودی حیات بشر و اینکه با کشته شدن حسین بن علی(ع) بشریت آسیب می‌بیند. لذا هرگز حضرت سیّدالشّهداء(ع) جنگ‌طلب نبودند؛ بلکه گرفتار یک عدّه جنگ‌طلب شده بودند. آنها جنگ را تحمیل کردند. پس حضرت باید مقاومت می‌کردند. حضرت زین‌العابدین(ع) هم هرگز جدا از منش حضرت سیّدالشّهداء(ع) حرکت نکردند. حضرت سیّدالشهدا(ع) بعد از امام حسن(ع) 10 سال، تا زمانی که معاویه زنده بود، جنگ نکردند؛ امّا استراتژی جبهة مقابل عوض شد. آنها شهر را ناامن کردند. امام حسین(ع) اگر این کار را هم نمی‌کردند، آنها مدینه و «مکّه» را کربلا می‌کردند. پس جنگ‌طلبی برای دشمن است؛ نه حسین بن علی(ع). توجّه داشته باشید که ائمّه(ع) موجودیت واحد هستند؛ در منش، در رفتار، اصول و مبانی و دفاع از حریم خداوند متعال و انسانیت انسان، هیچ تفاوتی ندارند. همة آنها خلیفةالله بودند و به اقتضای شرایطی که وجود داشت، به وظایف الهی خود عمل کردند. ذوات مقدّسة

اهل‌بیت(ع)، یک عمر 250 ساله هستند. تمامی تنوّع تاریخی بشر، پیش از اسلام و بعد از اسلام، در این دوران ظهور علنی پیدا کرده است. لذا من این سخن را درست نمی‌دانم که حضرت سیّدالشّهداء(ع) شخصیتی حماسی و پرشوری مستثنای از حیات نورانی حضرت زین‌العابدین(ع) بودند یا اینکه حضرت سجّاد(ع) راه و رسمی غیر از امام حسین(ع) را برگزیده بودند و به قول امروزی‌ها، مشغول جنگ نرم بودند؛ این حرف‌ها درست نیست.

• به نظر می‌رسد شیوة ائمّه(ع) پس از امام حسین(ع) تغییر کرد و به جای مبارزة علنی، به روش‌های دیگر برای مقابله با ظلم روی آوردند. ما می‌بینیم که هیچ‌کدام به دنبال جنگ مسلّحانه نبودند و انگار اصراری هم برای به دست گرفتن حکومت، به هر قیمتی نداشتند.

این شرایط برای حضرت زین‌العابدین(ع) به وجود نیامد. چون جنس فاجعه‌ای که بنی‌امیّه دنبال آن بود، اقتضای ماجرای شبیه کربلا را نمی‌کرد. مطمئن باشید اگر شرایط کربلا به وجود می‌آمد، حضرت زین‌العابدین(ع)، یک حسین بن علی(ع) دیگر بودند. کربلا یک رخداد بی‌تکرار است و در عین تعقّل، احساس، اندیشه و وخامت‌هایی که در همة ابعاد به لحاظ حماسه دارد، در عمق وجدان مردم رسوب کرده است. شما امام حسین(ع) را با شمشیر می‌شناسید؛ امّا امام حسین(ع) را باید با قلم شناخت. حضرت امیر(ع) را هم با شمشیر می‌شناسید؛ در حالی‌که قلم امیرالمؤمنین(ع) از ذوالفقارش قوی‌تر است. شما می‌گویید حضرت زین‌العابدین(ع) به دعا شناخته می‌شود؛ آخرین کلام حضرت سیّدالشّهداء(ع) در کربلا چه بوده است؟ دعاست. اصلاً کار سیّدالشّهداء(ع) با دعا تمام شد.

• پس در واقع شما می‌گویید که امام سجّاد(ع) مسائل و مباحث سیاسی را دنبال می‌کردند؛ امّا به اقتضای شرایطی که در آن زمان حاکم بود؟

بله و حتّی با همان قوّت حضرت سیّدالشّهداء(ع).

• حتّی به طور علنی؟

بله. علنی. اصلاً برای چرا شهیدش کردند؟ طاغوت کاری با آدم منزوی و بی‌خطر ندارد. امام را به شهادت رساندند، چون مبارزه می‌کردند؛ امّا مبارزه یک وقت در میدان قتال است، مثل دفاع مقدّس؛ ولی همیشه این‌طور نیست. الآن شما با آمریکایی‌ها می‌جنگید؛ امّا تیر نمی‌خورید. اصلاً هفتاد سال دیگر هم این جنگ به همین شکل ادامه پیدا کند، یک نفر، یک گلوله نمی‌خورد؛ امّا جنگ سرجایش است.

• چه چیزی باعث می‌شود جامعة ما امام سجّاد(ع) را فقط به‌دعا بشناسد، نه به مبارزات سیاسی، امام علی(ع) را هم همان‌طور که شما گفتید، فقط به شمشیرشان می‌شناسیم.

برای این است که ما هیچ‌وقت یک پژوهش علمی انجام ندادیم. شما الآن اوّلین کسی هستی که سراغ من آمدی و دارید چنین سؤالاتی را می‌پرسید. «رسانة ملّی» باید به آن اهتمام داشته باشد؛ باید به زوایای پنهان شخصیت حضرت زین‌العابدین(ع) پرداخت. اینکه ما نمی‌شناسیم، به مفهوم نبودن آن نیست. ما کاری نکردیم، نفهمیدیم. شما یک ربع پیش شروع کردید به مصاحبه، آن زین‌العابدینی که یک ربع پیش می‌شناختید، با الآن چقدر فرق کرده است؟ ما باید همین شرایط را برای مردم به وجود بیاوریم که نمی‌آوریم.

• گاهی پیشرفت تکنولوژی و علم، این توهّم را برای جوان‌ترها به وجود می‌آورد که به دعا نیازی نیست و علم پاسخ‌گوی همة مسائل است. نظر شما چیست؟

جوان را باید برد، اوّل باید به ما اطمینان کند، بفهمد راست می‌گوییم، بفهمد خیرخواه او هستیم، بفهمد او را فریب نمی‌دهیم. اگر این سه باور را برای او به وجود بیاوریم و بفهمد که خیرخواه او هستیم، حتماً با ما همراه می‌شود. جوانان ما بی‌نظیر هستند. آنها قیمت ندارند؛ حتّی آنهایی که گاهی وقت‌ها بی‌مبالاتی می‌کنند.

• مشکل دیگری هم وجود دارد که گاهی حرف‌ها، متناقض و خلاف هم هستند. در یک منبر یک چیز گفته می‌شود، منبر دیگر مخالف آن و در کتاب‌ها چیز دیگری نوشته شده است.

اشکال در این است که ما هیچ‌کداممان خوب تولید نمی‌کنیم. ما باید تولید معرفت کنیم، معارف اهل‌بیت(ع) نو به نو افاضه می‌کند. می‌گوییم بچّه‌های ما اهل دعا نیستند، تمام ذرّات وجود آنها مطالبه و خواسته است، امّا نمی‌داننند از چه کسی و چطور.

اینها حتّی اگر گناه هم می‌کنند، برای این است که نمی‌فهمند گناه است. ما بی‌حرکت و تنبل می‌ایستیم و دشمن شبهه درست می‌کند و پاسخی داده نمی‌شود؛ بنابراین او گیج می‌شود.