آداب و ادب عزاداری

رضا اسماعيلي

مدخل

اگر به عنوان یک شاعر آئینی و عاشورایی، جانی بصیر، فطرتی بیدار و گوشی شنوا داشته باشیم، امروز نیز ندای «هل من ناصر ینصرنی» حسین(ع) را بلندتر و رساتر از مُحرّم سال 61 خواهیم شنید و امروز نیز توفیق همراهی و هم‌رکابی با حضرتش را خواهیم داشت؛ چرا که شعار هنوز و همیشه حسینی شعاران چیزی جز این نیست که در راه پر افتخار آن امام همام، به فیض شهادت نائل گردند: «یَا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَکُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیما».

هر که دارد عطش کرب وبلا، بسم الله! بیایید با نگاه کردن به شعر آئینی به عنوان یک رسالت - و نه یک دل‌مشغولی و تفنّن - امروز نیز به یاری حسین(ع) بشتابیم. امّا اینکه ما شاعران آئینی چگونه می‌توانیم در این سنگر الهی به مجاهدت بپردازیم و به ندای «هَل مِن ناصر یَنصُرنی» حسین(ع) لبّیک بگوییم، مشروط به رعایت ظرایف و دقایقیست که آگاهی از آنها می‌تواند ره‌توشة خوبی برای طیّ طریق در این مسیر روشن باشد.

ادب و آداب عزاداری

شرط اوّل، رعایت «ادب عزاداری» است؛ چنان‌که گفته‌اند: ای تعزیه‌داران! به ادب بنشینید. شعر آئینی (عاشورایی) باید عزّت‌مدار باشد، بر جهل بشورد و معرفت‌افزا باشد، نه اینکه با دمیدن در تنور خرافه و گزافه چشم‌ها را بر حقیقت ببندد و بر رونق بازار جهل‌کیشان و باطل‌اندیشان بیفزاید؛ همچنان‌که در فرازی از «زیارت اربعین» می‌خوانیم: «و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهالة و حیرة الضلالة... ؛ امام حسین خون قلبش را به آستان الهی هدیه کرد تا بندگان را از ظلمات جهل و نادانی و حیرت و گمراهی نجات بخشد.»

شعر عاشورایی باید در صور اسرافیل «بیداری و آگاهی» بدمد و «بردگان جهل» را از ننگ و ذلّت بردگی آزاد کند؛ نه آنکه بر گردن آنان طوق بردگی و سرافکندگی اندازد؛ چنان‌که مولانا گفته است:

کیست مولا؟ آن که آزادت کند

بند رقیّت ز پایت برکند

به قول شاعر فرهیختة انقلاب و خالق مجموعة عاشورایی «با کاروان نیزه»، علیرضا قزوه: مولا برای بنای جامعة توحیدی «حُر» می‌خواهد؛ نه «غلام»؛ چنان‌که او در همان ظهر عاشورا غلامش را که او نیز حُر شده بود، آزاد کرد و رفت؛ زیرا امام برای آزاد کردن انسان‌ها و احیای مکارم اخلاقی و انسانی قیام کرده بود.

دقّت در گزینش واژگان

مقرون به صلاح و صواب است که شاعر عاشورایی - تا حدّ امکان - در گزینش و استخدام واژگان برای خلق و آفرینش یک اثر فاخر عاشورایی به این نکتة کلیدی توجّه داشته باشد که پای کلمات نامَحرم، حاشیه‌دار، غیر مُوجّه و واژگانی را که دارای بار منفی هستند، به ساحت پاک و مقدّس شعر عاشورایی باز نکند؛ چرا که بعضی از واژگان قابلیت و اهلیت راه‌یافتن به این حریم ملکوتی را ندارند و استخدام و به کارگیری آنها - در معنای ایجابی - فضای شعر عاشورایی را مسموم و آلوده می‌کند. کلماتی که «سوء پیشینة فرهنگی» دارند و برآمده از متن و بطن نظام‌ها و فرهنگ‌های منحط غیر توحیدی، استکباری، سلطنتی، ارباب و رعیتی، بردگی و طاغوتی‌اند و معانی بد و آزاردهنده‌ای را در ذهن مخاطب تداعی می‌کنند. کلماتی از قبیل: شاه، شاهنشاه، شاهزاده، ولیعهد، ملکه، سلطنت و... کلمات و واژگانی از این قبیل از جنس فرهنگ عاشورایی نیستند و هویّت و شناسنامة اسلامی و شیعی ندارند.

شایسته آن است که برای پیشگیری از هرگونه سوءتفاهم و رفع شبهه، از به کارگیری چنین کلمات و واژگانی در معنای ایجابی و خطاب کردن بزرگان دینی با چنین القاب و عناوینی خودداری کنیم؛ همچنان‌که پیران و پیشکسوتان شعر آئینی - از گذشته تا به امروز - به این ظرایف و دقایق توجّه داشته و دارند.

شعر عاشورایی باید شعری بیدارگر، افشاکننده و حرکت‌آفرین باشد. شعری روشنی‌افروز و ظلمت‌سوز، به مثابه شب‌چراغی برای در راه‌ماندگان و گمشدگان؛ از این‌رو باید گسترة آن بسی فراتر از مدح و مرثیه باشد؛ البتّه مدح و مرثیه در جای خود خوب است، ولی همة سرمایه شعر آئینی نیست. اقیانوس کرانه‌ناپدید شعر آئینی گوهرهای ناب و ناسفتة دیگری نیز دارد که صید این گوهرها غوّاصان دریادل و خطرآشنا می‌خواهد، غوّاصان از جان‌گذشته‌ای که «خطر کردن» را آموخته و در این مسیر از هوس «نام و نان» چشم دوخته‌اند.

تفسیر غلط از «شفاعت»

متأسّفانه گاهی در شعرها و مدّاحی‌ها، عزاداران حسینی را تشویق به گناه می‌کنیم. در بعضی مدّاحی‌ها بسیار شنیده‌ام که می‌گویند هر چقدر گناه کنی، کافیست برای امام حسین یک قطره اشک بریزی تا همة گناهانت بخشیده شود و اصلاً امام حسین برای این شهید شد تا گناهان امّتش بخشیده شود! این حرف، حرف باطلی است که هیچ‌گونه مبنای شرعی و عقلی ندارد.

مقام معظّم رهبری نیز در اعتراض به این موضوع خطاب به شاعران و مدّاحان اهل‌بیت(ع) می‌فرمایند:

«... مضمون درستی نیست که ما بگوییم چون شیعه و محب هستیم، اگر گناه هم کردیم، خدای متعال ما را مجازات نمی‌کند؛ نه. این‌طور نیست؛ چون خود این بزرگواران با اطاعت خدا به این مقام و رتبه رسیدند. امتحان اینها، قبل از وجود و آمدنشان به این دنیا صورت گرفته است. دستگاه خدا بی‌حساب و کتاب نیست. در روایتی پیغمبر اکرم(ص) به فاطمه زهرا(س) با این مقام و رتبه فرمود: «نسبتِ با من و ارتباطِ با من به درد تو نمی خورد.»1

نقل حکایت زیر در رابطه با شفاعت خالی از لطف نیست:

می‌گویند حاجب بروجردی قصیده‌ای زیبا در مدح امیرالمؤمنین، علی(ع) سرودند که شاه بیت آن این بود:

«حاجب» اگر محاسبة حشر با علی‌ست

من ضامنم که هر چه بخواهی، گناه کن!

همان شب در عالم رؤیا مولا علی بن ابیطالب(ع) به خواب ایشان می‌آیند و می‌فرمایند:

«اگرچه محاسبه در دست ماست، امّا شایسته‌تر آن است که بیت را اصلاح کنی و بگویی:

«حاجب» اگر محاسبة حشر با علی‌ست

شرم از رُخ علی کن و کمتر گناه کن...»

شعر عاشورایی، شعر مقاومت و پایداری

شعر عاشورایی باید روح مقاومت، پایداری و بیداری را در کالبد جامعه بدمد و سیمای امام عاشورا و یارانش را نیز با صلابت و اقتدار به تصویر بکشد. اگر همة رجزهای اصیل عاشورایی را در مجموعه‌ای گرد هم آوریم و در معانی و محتوای عمیق و بلند آنها تأمل کنیم و به تحلیل و تفسیر واژه به واژة آنها بنشینیم، غیرممکن است شعر یا رجزی را پیدا کنیم که از آن بوی تسلیم و سازش و ذلّت‌پذیری بلند باشد. در هیچ رجزی از رجزهای حماسی و عارفانه عاشورا، ردّپایی از اظهار عجز و ناتوانی و درخواست ترّحم از دشمن دیده نمی‌شود و این درس بزرگی است که ما باید بیاموزیم و به آن عمل کنیم.

نکتة دیگر اینکه هر چند مدح و منقبت‌بخشی از شعر آئینی است، ولی شاعر آئینی نباید در این منزل متوقّف بماند، بلکه برای ایفای رسالت پیامبرگونة خویش باید از منزل صورت (مدح و منقبت) به منزل سیرت (حکمت و معرفت) هجرت کند و مخاطب خویش را بر خوان بصیرت بنشاند. برای سربلند بیرون آمدن از عرصة این آزمون، شاعر آئینی باید خود را به دانش و بینش دینی مجهّز کند و بیش از دیگران «درد اسلام» داشته باشد. مگر نه این است که شاعری پرتوی از شعور نبوّت است و شاعر بر مسند «اصلاح‌گری» و «انسان‌سازی» تکیه زده است؟! چنان‌که علّامه اقبال هم گفته است:

شعر را مقصود اگر آدم‌گری‌ست

شاعری هم وارث پیغمبری‌ست

امام حسین(ع) تشنة لبّیک بود

دیگر این که شاعر عاشورایی باید بداند که حضرت ابا عبدالله(ع) در روز عاشورا - پیش و بیش از آب - تشنة لبّیک بود، بنابراین امروز شاعر آئینی باید به ندای «هل من ناصر ینصرنی» حضرت ابا عبدالله( ع) «بلی» بگوید و لبان عطشان کربلا را با «لبّیک اجابت» سیراب کند. با اینکه همة ما خوب می‌دانیم که امام حسین(ع) هرگز درد «آب» نداشت، پس چرا مرکز ثقل اکثر مرثیه‌ها و نوحه‌های عاشورایی، حکایت آتشین و جان‌گداز لب‌های عطشان امام حسین(ع)، تشنگی علی‌‌اصغر، سقایت ابوالفضل و مشک خالی از آب اوست؟ حکایت‌های استخوان‌سوزی که آه از نهاد آدمی بر می‌آورد و شنونده را ناگزیر به گریستن بر تشنه‌لبی آن امام هُمام و یارانش می‌کند؛ چنان‌که قیصر شعر انقلاب نیز با لهجه‌ای معترض می‌گوید:

راستی آیا

کودکان کربلا، تکلیفشان تنها

دائماً تکرار مشق آب! آب!

مشق «بابا آب» بود؟!2

خلاصه کردن حماسة بلند کربلا در «عطش» و چشم‌بستن بر پیام‌های انسان‌ساز و زیبایی‌های متعالی و شگفت این نهضت بزرگ، ستمی بزرگ بر خاندان رسالت است. مگر روایت حضرت زینب(س) از صحنة کربلا را نشنیده‌ایم که فرمود: ما رأیتُ إلّا جمیلاً.

پرهیز از سرودن غزل - مرثیه‌های مکشوف

شاعر عاشورایی باید با رعایت ادب و آداب زبان به مدح و ستایش آل الله(ع) باز

کند و مَحرم مصائب اباعبدالله(ع) باشد؛ نه اینکه با سرودن غزل - مرثیه‌های عریان و مکشوف و نیشتر زدن بر زخم‌های کربلا، داغ آل الله را تازه کند و بر آبروی خاندان رسالت چوب حراج بزند. ما باید همچون حضرت زینب(س) چشم زیبابین داشته باشیم و در آئینة شعر عاشورایی، ظرافت‌ها و زیبایی‌های بی‌بدیل این «مینیاتور الهی» را در پیش چشم جهانیان به تماشا بگذاریم و با پرهیز از سرودن غزل - مرثیه‌های عریان و مکشوف، امام را یاری کنیم. شعر عاشورایی نباید تنها به دنبال به تصویر کشیدن و بازسازی صحنه‌هایی، چون سرهای برآمده بر نیزه، اجساد افتاده بر خاک، خیمه‌های آتش‌گرفته، دربه‌دری کاروان اسیران و... باشد؛ بلکه باید با شیوه‌های هنرمندانه‌تری، عظمت روح سالار شهیدان کربلا را در لحظة پرواز به سوی معشوق ازلی و ابدی با روایت شاعرانة این جمله به تصویر بکشد که فرمود:

«الهی! صبراً علی بلائک و تسلیماً لامرک...» یا اوج حماسه و ایثار را در رجزخوانی حضرت ابوالفضل(ع) به روایت بنشیند که در فتنه‌خیز حوادث فرمود:

والله إن قطعتموا یمینی

إنّی أحامی أبداً عن دینی

مقام معظّم رهبری نیز در خصوص پرهیز از خواندن روضة مکشوف و استفاده از بیان هنرمندانه در روایت واقعة کربلا می‌فرماید:

ما در مشهد یک منبریِ معروفی داشتیم - خدا او را رحمت کند - مال 50 سال قبل است؛ مرحوم رکن الواعظین. او منبر می‌رفت و مردم پای منبر روضه‌خوانی او مثل ابر بهار گریه می‌کردند؛ در حالی‌که خودش هم بارها می‌گفت: من اسم نیزه و خنجر نمی‌آورم. واقعاً هم نمی‌آورد؛ بنده ده‌ها منبر از او دیده بودم. حادثه را آنچنان هنرمندانه تصویر می‌کرد که مجلس را منقلب می‌ساخت؛ بدون اینکه بگوید «کشتند»، بدون اینکه بگوید «تیر زدند»، بدون اینکه بگوید «شمشیر چنین زدند» یا «خنجر چنین زدند». اینها را نمی‌گفت. می‌توان با شیوه‌های هنرمندانه، روضه‌خوانیِ خوب کرد و گریاند.3

پرهیز از عجز و لابه کردن در قالب «زبان حال»گویی!

گاهی در بعضی از اشعار عاشورایی که در قالب «زبان حال» سروده شده‌اند، شاعر بی‌توجّه به شأن بزرگان دینی، از زبان اهل‌بیت(ع) به عجز و لابه و آه و آوخ‌گویی پرداخته است؛ در حالی‌که معصومان و خاندان رسالت اسوه‌های عزّت نفس، مناعت طبع، شهامت، شجاعت، پایداری و استقامت بودند و در سخت‌ترین شرایط نیز حسرت یک آخ را هم بر دل دشمن گذاشته‌اند.

شاعرانی که با چنین بیانی از زبان خاندان رسالت سخن می‌گویند، جان و جهان آموزه‌های دینی را در نیافته‌اند و با سیرة عملی بزرگان دین آشنا نیستند؛ وگرنه هرگز به خود اجازه نمی‌دادند که چنین اشعاری بگویند.

زبان حال‌گویی در شعر آئینی به جای فرصت، بیشتر تبدیل به یک تهدید شده است. گاهی ما از زبان اهل بیت(ع) با لهجة عجز و لابه و آه و آوخ، مسائلی را بیان می‌کنیم که نسبت دروغ است و حقیقت ندارد؛ یعنی سیمای اهل بیت(ع) را طوری به تصویر می‌کشیم که خواننده احساس ترّحم می‌کند نسبت به امام حسین(ع) و خاندان اهل رسالت(ع). این بزرگان واقعاً ما را نمی‌بخشند؛ در حالی‌که شعارهای عاشورایی سرشار از روح حماسه و عزّت و سربلندی است؛ شعارهایی چون: «هيهات منا الذلة»، «إنی لا أَرَی المَوتَ إلَّا السَّعادَةَ» و «الحَياةَ مَع الظالمين إِلاَّ بَرَماً»، «اَلْمَوْتُ خَيْرٌ مِنْ رُكُوبِ الْعارِ، مَوْتٌ في عِزٍّ خَيْرٌ مِنْ حَياة في ذُلٍّ و...» یا: «اگر دین جدّم پیامبر(ص) جز با كشته شدن من استوار نمی‌شود، پس ای شمشیرها! مرا در آغوش بگیرید.»

شعر زیر نیز منسوب به امام حسین(ع) است:

«أَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِىِّ

آلَيْتُ أَنْ لا أَنْثَني

أَحْمي عِيالاتِ أَبي

أَمْضي عَلى دينِ النَّبِىِّ؛

منم حسين بن علی، سوگند ياد كردم كه [در برابر دشمن] سر فرود نياورم، از خاندان پدرم حمايت می‌كنم و بر دين پيامبر رهسپارم!»

متأسّفانه گاهی بعضی از مدّاحان معروف به بهای دو قطره اشک این شعرها را می‌خوانند و دم می‌گیرند. بی‌توجّه به اینکه آیا شأن اهل‌بیت(ع) با این شعرها حفظ می‌شود؟ عزّت خاندان رسالت با این شعرها حفظ می‌شود؟ خواندن این شعرها چنگ کشیدن و خاک پاشیدن به چهرة اسلام و خاندان عصمت و طهارت(ع) است.

ما باید از خواندن چنین شعرهایی پرهیز کنیم. البتّه شک ندارم که اکثر این دوستان، نیّت و قصدشان خدمت است؛ ولی راهش این نیست. گاهی دوستی ما با اهل‌بیت(ع) مثل داستان دوستی خاله خرسه است. در واقع ما می‌خواهیم محبّت کنیم؛ اما به جای اینکه اهل بیت(ع) را سربلند کنیم، سرشکسته می‌کنیم. به جای اینکه اهل بیت را بزرگ کنیم، کوچک می‌کنیم.

شاعران ارجمندی که به بهانة «زبان حال»گویی مرتکب چنین اشعاری می‌شوند، اگر پیش از سرودن، یک بار احادیث زیر را بخوانند، هرگز دست به سرودن چنین اشعاری نمی‌زنند:

قالَ الإمامُ الْحَسَنِ الْعَسْکَری علیه السلام: «اِتَّقُوا اللهُ وَ کُونُوا زَیْناً وَ لا تَکُونُوا شَیْناً، جُرُّوا إلَیْنا کُلَّ مَوَّدَة، وَ اَدْفَعُوا عَنّا کُلُّ قَبیح، فَإنَّهُ ما قیلَ فینا مِنْ حُسْن فَنَحْنُ أهْلُهُ، وَ ما قیلَ فینا مِنْ سُوء فَما نَحْنُ کَذلِکَ؛

تقوای الهی را - در همة امور - رعایت کنید و زینت‌بخش ما باشید و مایة ننگ ما قرار نگیرید.سعی کنید افراد را به محبّت و علاقة ما جذب کنید و زشتی‌ها را از ما دور نمایید. دربارة ما آنچه از خوبی‌ها بگویند، صحیح است و ما از هرگونه عیب و نقصی مبّرا خواهیم بود.»4

امام صادق(ع) فرمودند:

«مَعاشِرَ الشیعةِ! کُونوا لَنا زَیْنا وَلا تَکونوا عَلَیْنا شَیْنا، قولوا لِلنّاسِ حُسْنا، واحْفَظوا ألْسِنَتَکُمْ وَکُفُّوها عَنِ الفُضولِ وقَبیحِ القَوْلِ؛5

ای گروه شیعه! زینت ما باشید؛ نه باعث ملامت و سرزنش ما. با مردم نیکو سخن بگویید و زبانتان را حفظ کنید و آن را از زیاده‌روی و زشت‌گویی بازدارید.»

قیام عاشورا، قیام عزّت، سربلندی و افتخار است. شاعر عاشورایی نیز باید با درک این دقیقه و سرلوحه قرار دادن شعارها و رجزهای عاشورایی، پا به این حریم مقدّس بگذارد و دست به خلق و آفرینش آثار ادبی بزند. شعرعاشورایی باید شعری باصلابت و «عزّت‌مدار» باشد و در قاب و قالب شعارهای زیر، حماسة انسان‌ساز حسینی را در پیش چشم جهانیان به تماشا بگذارد:

«هَیهاتَ مِنا الذلَةُ: دور باد از ما ذلت و خواری!»

«أَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِىِّ، آلَيْتُ أَنْ لا أَنْثَني

أَحْمي عِيالاتِ أَبي، أَمْضي عَلى دينِ النَّبِىِّ؛

منم حسين بن علی! سوگند ياد كردم كه [در برابر دشمن] سر فرود نياورم، از خاندان پدرم حمايت می‌كنم و بر دين پيامبر رهسپارم!»

«مَوْتٌ في عِزٍّ خَيْرٌ مِنْ حَياة في ذُلٍّ؛ مرگ با عزّت بهتر از زندگى با ذلّت است!»

«إِنی لا اَرَی المَوتَ إلّا سَعادَةً و الحياة مع الظالمين الا برما؛ من مرگ را عین سعادت و خوشبختی می دانم و زندگی با ستمگران و ظالمان را شکنجه ای دردناک.»

«إن کانَ دین مُحَمَّداً لَمْ یَستَقِم الَّا بِقَتلی فَیاسُیُوف خُذینی؛ اگر دین محمّد جز با کشته شدن من استوار نمی‏گردد، پس ای شمشیرها! بیایید و مرا در آغوش خویش گیرید.»

«إن لَم یَکُن لَکُم دینٌ و کُنتُم لاتَخافونَ المَعادَ فَکونوا اَحراراً فِی دُنیاکُم؛ اگر دین ندارید و از قیامت نمی‌ترسید، لااقل در دنیای خود آزاده باشید.»

«گریستن» باید معبری برای «نگریستن» باشد

شاعر عاشورایی باید راه را باز کند؛ نه اینکه همچون سپاه ابن زیاد، راه راستی و رستگاری را بر امام و یارانش سد کند و در کوی و برزن، «راه‌بندان» ایجاد کند. شاعر عاشورایی باید به مدد شعر، «اهل حرم» را آزاد کند؛ نه دیگربار با ریسمان شعر در اندیشة به آتش کشیدن خیمه‌ها و به اسارت درآوردن اهل‌بیت حضرت ابا عبدالله(ع) باشد! ظهر عاشورا را با چهارشنبه‌سوری اشتباه نگیریم.

دیگر اینکه شاعر عاشورایی به جای نیشتر زدن بر زخم‌های کربلا، باید بر اندیشه و راه و مرام حسین(ع) نیشتر بزند و از معبر «گریستن» ما را به «نگریستن» و «انسان زیستن» و از معبر «عزاداری»، ما را به «بیداری» دعوت کند. شاعر عاشورایی باید با «اندیشه‌باران» کردن جامعه، انسان‌ها را به نگریستن و زیستن دعوت کند؛ نه با تیرباران کردن دوبارة حسین و یاران وفادارش، سوگواران حسینی را فقط به گریستن.

شاعر عاشورایی با عنایت به فلسفة قیام حسینی که چیزی جز اصلاح‌گری و امر به معروف و نهی از منکر نیست، باید پرچم سوگ سیاه را پایین بکشد و بر چکاد قیام حسینی، بیرق پر افتخار سوگ سرخ را به اهتزاز درآورد تا فرصت عزاداری را به رستاخیز بیداری تبدیل کند و به جای «موزه» ساختن از کربلا، به دنبال انتشار «آموزه»های کربلا باشد.

«صداقت» و «امانت» در روایت واقعة کربلا

شاعر آگاه عاشورایی باید بر زخم‌های رشید و غیور کربلا «مرهم حقیقت» بگذارد؛ نه اینکه با سرنیزه‌های دروغ و بدعت و تحریف، زخم‌های دیگری بر پیکر کربلا وارد کند. همة ما خوب می‌دانیم که حضرت سیّدالشّهداء(ع) برای احیای امر به معروف و نهی از منکر، اقامة نماز به عنوان ستون دین و خشکاندن ریشة بدعت در دین محمّدی(ص) قیام کردند؛ ولی صدافسوس که این تصویر روشن و درخشان به مرور زمان، در غبار تحریفات، خرافات و بدعت‌ها رنگ باخته و متأسّفانه بسیاری از شاعران نیز - خودآگاه یا ناخودآگاه - با حرکت در این مسیر انحرافی، آب در آسیاب دشمن ریخته‌اند و در سروده‌های خود، به ارائة نماهای «کلوزآپ» و تک‌بُعدی از بستن آب به روی امام حسین(ع) و لب‌های خشک و عطشان اصحاب ایشان پرداخته‌اند!

شعر عاشورایی باید «حسینی» باشد؛ نه «سینی»! شعری که «حقیقت» را عریان کند و پرده از چهرة زور و زر و تزویر بر دارد؛ نه اینکه در مجلس روضة ابا عبدالله(ع) و در حضور صاحب عزا - حضرت زهرا(س) - لباس شهرت بر تن کند و از نجابت پیراهن عریان شود!

«اسوه‌سازی» به جای «اسطوره‌سازی»

شعر آئینی باید برای انسان معاصر از حسین(ع) و یارانش «اسوه» بسازد؛ نه «اسطوره» تا انسان نسل اکنون حسین را الگوی زندگی خود قرار دهد؛ چنان‌که در «آیة 110 سورة کهف» خدا خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: «قُلْ اِنَّمآ اَنَا بَشّرٌ مِثْلُکُمْ یوحَی اِلَی اِنَّمآ الهْکُمْ اِلهٌ واحِدْ... ؛ ای پیامبر! به امّت بگو که من هم بشری همانند شما هستم.» بشری که مثل بقیّة انسان‌ها در کوچه و خیابان راه می‌رود، با مردم نشست و برخاست می‌کند، از بازار خرید می‌کند، در مزرعه بیل می‌زند، در خانه، همسرداری می‌کند، لباس می‌پوشد، غذا می‌خورد و... و همة این مسائل، یعنی پیامبر(ص) انسانی است که می‌تواند برای انسان خاکی و زمینی «الگو» قرار گیرد.

از این منظر، شاعران آئینی باید در شعر خویش - پیش و بیش - از وجوه «افتراق»، به وجوه «اشتراک» پیامبر و معصومان(ع) بپردازند و این ذوات مقدّس را آن‌گونه توصیف کنند که برای مردم، محسوس و ملموس و هضم‌شدنی باشد. اگر این بزرگواران را به صورت تک‌ بعدی و فقط موجوداتی آسمانی و ماورایی ببینیم، آن‌وقت چگونه می‌توانیم از مردم انتظار داشته باشیم که همانند آنان باشند و آنها را برای زندگی خود «الگو» قرار دهند؟

این حقیقت انکارناپذیر وجود دارد که پیامبر اکرم(ص) و امامان بزرگوار ما برگزیدة خدا و معصوم بوده‌اند؛ ولی به این حقیقت هم باید اشاره کرد که این بزرگواران، در عین برخورداری از کرامات و فضایل والای انسانی، به گفتة خداوند در قرآن کریم «اسوه و الگو» هستند؛ یعنی موجودی از جنس همین انسان خاکی و زمینی. فراموش‌کردن این اصل و فقط پرداختن به کرامات و معجزات آنان و تبدیل آنان به

اسطوره‌ای دست‌نیافتنی، یعنی سر از ترکستان درآوردن و به بی‌راهه‌زدن. یادمان باشد که ما برای «وصل»‌کردن آمده‌ایم؛ نه برای «فصل»‌ کردن.

شعر عاشورایی باید «وحدت‌آفرین» باشد

حنجرة شعر آئینی باید منادی «وحدت» باشد؛ نه بلندگوی اختلاف و تفرقه و حنجره‌ای برای دمیدن در تنور عصبیت‌های دینی و مذهبی. از این منظر شایسته است که شاعر آئینی به مقدّسات سایر ادیان الهی احترام بگذارد. متأسّفانه معدودی از شاعران به خاطر غفلت از این مهم، گاهی برای بزرگ کردن معصومان شیعه(ع) سایر پیامبران و اولیای الهی را کوچک می‌کنند؛ مثلاً گاهی حضرت عیسی و حضرت موسی(ع) را غلام پیامبر اکرم(ص) و حضرت مریم(س) را کنیز حضرت زهرا(س) می‌نامند؛ در حالی‌که اکثر علما به احترام گذاشتن به مقدّسات سایر ادیان تأکید دارند. مقام معظّم رهبری نیز بارها در بیانات خویش صریحاً فرموده است: توهین به مقدّسات سایر مذاهب، حرام شرعی است. وقتی ما در صلوات بر رسول خدا از عبارت «آل محمّد» استفاده می‌کنیم، در واقع این عبارت به تمام اولیای الهی اشاره دارد که پیامبر اکرم(ص) خاتم راه توحیدی آنهاست و حضرت عیسی و موسی(ع) و همة انبیای الهی و همچنین حضرت مریم (س) نیز در ذیل سلسلة نورانی «آل محمّد» قرار می‌گیرند که احترام و تکریم آنان واجب است.

طبق احادیث و روایات اسلامی در برتری و سروری پیامبر اکرم(ص) و حضرت زهرا(س) بر سایر انبیاء و اولیاء، هیچ‌گونه شکّی نیست؛ ولی شایسته‌تر آن است که به منظور حفظ وحدت و پرهیز از دامن‌زدن و تحریک عصبیت‌های دینی و مذهبی این برتری و سروری را با لحاظ شأن قدسی و ملکوتی حضرت مریم(س) و سایر انبیای الهی و با لهجه‌ای آمیخته به ادب و معرفت دینی و به دور از شائبة وهن بیان کنیم؛ همچنان‌که علّامه اقبال لاهوری در بیان برتری حضرت زهرا(س) بر حضرت مریم(س) به این شیوه سخن گفته است:

مریم از یک نسبت عیسی عزیز

از سه نسبت حضرت زهرا عزیز

همچنین شایسته است در شعر آئینی از طرح و بزرگ‌نمایی مسائلی که به اختلافات شیعه و سنّی دامن می‌زند، شدیداً بپرهیزیم؛ چنان‌که رهبر فرزانة انقلاب نیز در این مورد صریحاً فرموده است:

آن کسی که ندای تفرقه‌ بین شیعه و سنّی را سر می‌دهد و به بهانة مذهب، می‌خواهد وحدت ملّی را به هم بزند، چه شیعه باشد و چه سنّی، مزدور دشمن است؛ چه بداند، چه نداند. گاهی بعضی‌ها مزدور دشمنند و خودشان نمی‌دانند. آن مرد شیعی هم که می‌رود به مقدّسات اهل سنّت اهانت می‌کند و دشنام می‌دهد، او هم مزدور دشمن است؛ ولو نداند که چه می‌کند...حالا به اسم ولایت کارهای خلاف می‌کند، حرف‌های بی‌‌ربط می‌زند در مجالس عام و خاص، وحدت را حفظ کنید. به آن شیعه‌ای هم که از روی نادانی و غفلت یا گاهی از روی غرض - این را هم سراغ داریم و افرادی را هم از بین شیعیان می‌شناسیم که فقط مسئله‌شان مسئلة نادانی نیست؛ بلکه مأموریت دارند برای اینکه ایجاد اختلاف کنند - به مقدّسات اهل سنّت اهانت می‌کند، عرض می‌کنم: رفتار هر دو گروه، حرام شرعی است و خلاف قانونی است. یک عدّه‌ای چرا نمی‌فهمند؟ اگر دیدید در جامعه بین شما کسانی هستند که عکس این رفتار می‌کنند، آنها را طردشان کنید؛ مخالفت خودتان را به آنها ابراز و اعلام کنید. اینها ضرر می‌زنند؛ ضربه می‌زنند. ضربه‌ای به اسلام می‌زنند، ضربه‌ای به تشیّع می‌زنند، ضربه‌ای به جامعة اسلامی می‌زنند.6

شعر عاشورایی باید به باز تولید «حماسه حسینی» بپردازد

شعر آئینی باید در ظهر عاشورا و در طوفان آتش و عطش، از خون وضو بسازد، بر منارة بندگی اذان بگوید و با اقتدا بر سید و سالار شهیدان کربلا، پرچم «لا اله الا الله» را بر چکاد عبودیت به اهتزاز در آورد.

و حرف آخر اینکه شعر آئینی و عاشورایی در کارخانة سوگ و مرثیه، باید در اندیشة بازتولید «حماسة حسینی» باشد و تا همیشه این آموزة انسان‌ساز و رهایی‌بخش را را تبلیغ کند که: «فَاِنّی لا اَرَی المَوت اِلاّ سَعادَة وَلَا الحَیاةَ مَع الظّالِمینَ اِلاّ بَرَماً؛ من مرگ را جز سعادت نمی‌بینم و زندگی با ستمگران را جز ننگ نمی‌دانم.»

سرلوحة نهضت حسینی این است:

هرکس که به ظلم تن دهد، آدم نیست

آری. شعر عاشورایی، شعر فضیلت‌ها و ارزش‌هاست؛ شعر عشق، حماسه، عرفان، حکمت، پایداری، ستم‌سوزی، استکبارستیزی، حق‌طلبی و عدالت‌خواهی است. هرکس چیزی غیر از این بگوید و به گونه‌ای دیگر بیندیشد، به یقین راه به خطا برده و از مسیر روشن و سعادت‌بخش نهضت و قیام حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) فاصله گرفته است که هرگز اینچنین مباد!

پی‌نوشت‌ها: