عاشورا و گشودن ابواب شفاعت

سخنرانی حجّت الاسلام سیّدمهدی میرباقری

از معارف قطعی در اعتقادات شیعه، شفاعت و دستگیری نبیّ‌اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) از امّت است. طبق معارف ما خداوند تمام الزامات این شفاعت را هم در اختیار نبیّ‌اکرم(ص) قرار داده است؛ مثلاً اگر شفاعت نیاز دارد که معصوم، همة عوالم و احوال ما را بشناسند تا بتوانند ما را شفاعت و دستگیری کنند، خداوند ایشان را شاهد بر احوال ما قرار داده است؛ لذا در زیارت «جامعه» می‌خوانیم: «و شُهَدَاءُ دَارِ الْفَنَاءِ».

موضوع شفاعت

اصل شفاعت در موضوع توحید و بندگی خدای متعال و ورود به وادی ولایت الله است و البتّه این تلقّی توحید، کاری بسیار مشکل است؛ چرا که طبق روایات ما تلقّی توحید و بندگی و ولایت الله، امر بسیار مشکلی است که فقط ملائکة مقرّب الهی و انبیای مرسل و بندگان خاص و امتحان پس‌داده، توان تحمّل و تلقّی آن را دارند.

توحید نیز به معنای این است که انسان، فقیر به خدای متعال است؛ به طور مثال در عالم دنیا، فقر او به امور دنیایی نیز هست و در واقع، بندگی او از بستر همین خوردن و خوابیدن و نکاح و... عبور می‌کند و این‌طور نیست که در مرتبة توحید، دیگر انسان از این امور عبور می‌کند و بی‌نیاز می‌شود. این امور، فقرها و نیازهای ما به خداوند هستند. توحید این است که این فقرها و نیازها، ما را به خود مشغول نکنند؛ بلکه برای ما، طریق بندگی و پرستش خدای متعال شوند؛ به این معنا که همة این نیازها و نعمت‌هایی را که رفع‌کنندة این نیازها هستند، از خدا بداند و آنها را نیز به خدا بازگرداند؛ لذا انسان موحّد در عین اینکه غرق همة نعمت‌های الهی است، غرق در توحید نیز هست. نتیجه اینکه، شفاعت و دستگیری از انسان‌ها توسط اولیای الهی، در این چنین موضوع صعب و سختی است.

ارتباط شفاعت و دستگیری اولیاء خدا در بقاء و ماندگاری در عالم

در زیارت جامعة کبیره می‌خوانیم که «وَ شُفَعَاءُ دَارِ الْبَقَاءِ». این عبارت جامعة کبیره را به دو نحو می‌توان معنا کرد: اوّل اینکه، اهل‌بیت(ع) شفیعانی هستند که ظرف شفاعت ایشان، عالم آخرت -که عالم بقا است- می‌باشد؛ امّا معنای دوم این است که رساندن انسان‌ها به دارالبقاء، موضوع شفاعت ایشان است؛ یعنی این معصوم است که انسان‌ها را به دارالبقاء می‌رساند.

امّا دارالبقاء چیست و ورود به آن چگونه است؟

انسان وقتی به دارالبقاء می‌رسد و باقی می‌شود که همه چیز او وجه الهی شود که خداوند در «قرآن» فرمود: «...كُلُّ شَيْ‏ءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَه...‏»1 اگر خود انسان، عمل انسان، نیّت انسان و... همة وجود او وجهة الهی پیدا کرد، باقی می‌ماند؛ والّا فانی است.

امّا وجه الله چیست؟ در قدم اوّل، روایات ما به این نکته تصریح کرده‌اند که ائمّه(ع) وجه الله هستند و خدای متعال از طریق ایشان به بندگانش توجّه پیدا می‌کند و همین‌طور اگر بنده‌ای بخواهد به خداوند توجّه کند، از طریق ایشان به خداوند متوجّه می‌شود.

در قدم دوم، برخی روایات دیگر به این نکته اشاره کرده‌اند هر عملی که برای خداست و رو به حضرت حق دارد، این عمل وجه الله است و باقی می‌ماند؛ بنابراین اعمال انسان به هر اندازه که برای خداست، باقی می‌ماند.

طبق معنای دوم، انسان نیز به هر میزان که قوایش متوجّه خداوند باشد، باقی می‌ماند؛ امّا با تلفیق دستة اول روایات و دستة دوم، به این معنا می‌رسیم که هر عمل یا هر انسانی که جلوه‌ای از جلوات وجه الله - یعنی معصوم(ع) - در او ظهور کرد، او نیز وجه الله می‌شود؛ یعنی اگر حقیقت کمالات امام معصوم(ع) در یک فعل یا یک انسان ظهور پیدا کند، او نیز وجه الله می‌شود. علّت این است که خدای متعال صفات والا و اخلاق کریمه‌ای را که رنگ و بوی الهی دارند، تنها به نبیّ اکرم(ص) داده است و بقیّة موجودات اگر بخواهند به این صفات دست پیدا کنند، باید جلوه‌ای از نبیّ اکرم(ص) در ایشان ظهور پیدا کند. برای فهم این نکته که این صفات تنها نزد نبیّ اکرم(ص) و اهل‌بیت معصومان(ع) ایشان است، لازم است که کمی به نحوة ظهور و تجلّی وجه الهی در عالم بپردازیم.

بررسی مسئلة وجه الله و رسیدن به مقام بقاء توسط آیة نور

طبق آیة نور، نور الهی که وجه الهی است، در 4 مقام در عالم دنیا متجلّی شده است:

اوّل: «اللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»2 هرکس که به مقام توحید رسیده است، از طریق نور الهی است؛

دوم: در آیه می‌فرماید: «مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاة»؛ یعنی این نور تمثّلی دارد که تمثّل این نور، نبیّ اکرم(ص) است. در قرآن آمده است: «وَ لِلهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی»3 که طبق روایات ما، مثل نور الهی و مثل اعلاء نبیّ اکرم(ص) است؛

سوم: در ادامة آیه می‌فرماید: «فيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ في‏ زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضي‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى‏ٍ» یعنی این مثل نور الهی، در قالب یک شبکة نوری در عالم تنزّل می‌یابد و ظهور پیدا می‌کند.

چهارم: «في‏ بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ ٭ رِجالٌ لا تُلْهيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إيتاءِ الزَّكاةِ»4 این نور در خانه‌هایی تنزّل پیدا می‌کند که در آنها دو چیز هست: اجازة

رفعت و اجازة ذکر. اگر کسی بخواهد به مقام ذکر و قرب برسد، باید از این خانه‌ها وارد شود. هرچه قوای بیشتری از انسان وارد به این بیوت نور شود، مقام بالاتر و درک بالاتری از وجه و نور الهی پیدا می‌کند؛ تا جایی که می‌تواند مثل اعلای خداوند را به تمامه درک کند. در این مرحله، انسان به مقام وجه اللّهی در تمام ظرف خود نایل شده است.

امّا ورود به این بیوت نور به چه معناست؟ ورود به بیت‌النّور که بیت نبیّ اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) ایشان است، به معنای معیّت با ایشان است. معیّت نیز نه به معنای معیّت ظاهری است؛ بلکه به معنای این است که قوا و امتداد وجودی انسان ذیل معصوم و تابع معصوم(ع) قرار بگیرد و ذیل سرپرستی ایشان قرار بگیرد. در این معیّت نیز باید به ثبات قدم رسید؛ یعنی همة قوای انسان به مقام معیّت برسد و این‌گونه نباشد که برخی از قوای انسان بر ولایت معصوم سرسپار نشده باشد. کسی که به ثبات قدم نرسیده باشد، همان کسی است که وقتی در قیامت از «پل صراط» عبور می‌کند، آتش، برخی از قوای او را که سرسپار معصوم نشده است، به غنیمت خواهد برد؛ چرا که آن قوا رنگ و بوی الهی نداشته‌اند تا بتوانند به بهشت جاودان الهی وارد شوند.

شفیع بودن معصوم برای ورود ما به دارالبقاء به این معناست که ایشان قوای ما را در ورود به بیت‌النّور نبیّ اکرم(ص) که همان محیط نور و ولایت است، دستگیری می‌کنند تا مؤمن در همین دنیای فانی، وارد دارالبقاء شود؛ بلکه خود جلوه‌ای از دارالبقاء در این عالم فانی شود. البتّه بقاء خود مراحلی دارد که همة مراحل آن در عالم دنیا، قابل اکتساب نیست؛ لذا مؤمن در عوالم بعدی نیز به شفاعت معصوم(ع) احتیاج دارد تا در هریک از عوالم، به فراخور آن عالم، وارد مرتبه‌ای بالاتر از دارالبقاء شود؛ امّا به هر حال، وجهةاللّهی پیدا کردن قوا و جلوه‌های وجودی ما و باقی شدن آنها و نجات از هلاکت و فنا، بدون شفاعت معصوم(ع) ممکن نیست.

عاشورا، بازکنندة باب شفاعت نبیّ اکرم(ص) بر همة عوالم وجود

عاشورا باب این شفاعت عظیم را در عالم باز کرده است. باب دستگیری از انسان‌ها برای طیّ مسیر توحید با عاشورا باز شده است و این باب تنها مخصوص به عالم دنیا هم نیست. عاشورا باب شفاعت نبیّ اکرم(ص) را در همة عوالم خلقت باز کرده است؛ چرا که فعل سیّدالشّهداء(ع) در عاشورا، صرفاً فعلی در گسترة عالم دنیا نبوده است. به همین دلیل است که در «زیارت عاشورا» می‌خوانیم که:

«لَقَدْ عَظُمَتِ الرَّزِيَّةُ وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتِ الْمُصِيبَةُ بِكَ عَلَيْنَا وَ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ الْإِسْلاَمِ‏ وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتْ مُصِيبَتُكَ فِي السَّمَاوَاتِ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ»

بنابراین دستگیری فعل امام حسین(ع) نیز صرفاً به عالم دنیا محدود نمی‌شود.

آغاز ورود به وادی شفاعت عاشورا و ظاهری‌ترین لایة آن نیز از توجّه به عاشورا و بُکا آغاز می‌شود. اگر برای کسی شفاعت در این لایه و این مرتبه حاصل شود، جزو اصحاب عاشورا خواهد شد و سیّدالشّهداء(ع) از او دستگیری خاص خواهد کرد. این نکتة مهم را از روایت معروف ریّان بن شبیب می‌توان یافت که امام رضا(ع) روز اوّل محرّم این جملات را فرموده‌اند.

حضرت در این حدیث، بعد از توضیحاتی دربارة عاشورا و اتّفاقاتی که در آن حادثه

رخ داده است، می‌فرمایند:

«يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ كُنْتَ بَاكِياً لِشَيْ‏ءٍ فَابْكِ لِلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(ع) فَإِنَّهُ‏ ذُبِحَ‏ كَمَا يُذْبَحُ‏ الْكَبْشُ‏ وَ قُتِلَ مَعَهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ رَجُلًا مَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ شَبِيهُونَ وَ لَقَدْ بَكَتِ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ لِقَتْلِه‏» بعد حضرت در ادامة این دستور به بکا، آثار آن را بیان می‌کنند که:

«يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ بَكَيْتَ عَلَى الْحُسَيْنِ حَتَّى تَصِيرَ دُمُوعُكَ عَلَى خَدَّيْكَ غَفَرَ اللهُ لَكَ كُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتَهُ صَغِيراً كَانَ أَوْ كَبِيراً قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرا» اگر اشک‌هایت به خاطر حسین(ع) بر گونه‌هایت جاری شود، خداوند تو را تطهیر می‌کند. دستور بعدی حضرت این است که:

«يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَلْقَى اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا ذَنْبَ عَلَيْكَ فَزُرِ الْحُسَيْنَ(ع)»؛ یعنی اگر می‌خواهی خدا را ملاقات کنی، در حالی‌که گناهی بر دوش ندشته باشی، پس ایشان را زیارت کن.

و بعد حضرت ادامه می‌دهند که:

«يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَسْكُنَ الْغُرَفَ الْمَبْنِيَّةَ فِي الْجَنَّةِ مَعَ النَّبِيِّ ص فَالْعَنْ قَتَلَةَ الْحُسَيْنِ يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ يَكُونَ لَكَ مِنَ الثَّوَابِ مِثْلَ مَا لِمَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ(ع) فَقُلْ مَتَى ذَكَرْتَهُ‏ يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً» که حضرت از مناسک دیگری را در این سلوک، برای رسیدن به جایگاه‌های بهشتی، بیان می‌کنند و بعد در انتها، عبارتی را بیان می‌کنند که از همة این توصیه‌ها جامع‌تر و عام‌تر است که می‌فرمایند: «يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَكُونَ مَعَنَا فِي الدَّرَجَاتِ الْعُلَى مِنَ الْجِنَانِ فَاحْزَنْ لِحُزْنِنَا وَ افْرَحْ لِفَرَحِنَا وَ عَلَيْكَ بِوَلَايَتِنَا فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا أَحَبَّ حَجَراً لَحَشَرَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَهُ يَوْمَ الْقِيَامَة»5 در واقع، اینها مناسک سلوک با حضرت است که رسیدن به شفاعت ایشان را محقّق می‌کند. اگر کسی به مقام محبّت رسید و در این مقام ولایت به‌جایی رسید که غصّه‌ها و شادی‌هایش به امام گره خورد، سیرش با امام می‌شود و در آخرت هم با حضرت همراه خواهد بود و این معیّت همان درک شفاعت امام حسین(ع) است.

پی‌نوشت‌ها: