تفکّرنقّاد درسیرة رضوی

محمدرضا شرفي

نمونة اوّل: یونس بن‌عبدالرّحمان، یکی از دوست‌داران حضرت امام رضا(ع) غمگین و گریان نزد حضرت آمد. عدّه‌ای به او نسبت‌های ناروایی داده بودند که به شدّت متأثّرش کرده بود.

به حضرت عرض کرد:

یابن‌رسول الله! فدایت گردم. با چنین افرادی معاشرت دارم؛ در حالی‌که نمی‌دانستم به من چنین نسبت‌هایی می‌دهند!

امام رضا(ع) با مهربانی به وی فرمودند:

«ای یونس! بکوش همیشه با مردم به اندازة معرفت آنان سخن بگویی و معارف الهی برایشان بیان نمایی. از بیان مسائلی که درک نمی‌کنند، خودداری کن.

ای یونس! هنگامی که درّ گران‌بهایی را در دست خویش داری، اگر مردم بگویند که سنگ یا کلوخی در دست توست ، یا آنکه سنگی در دست تو باشد و مردم بگویند که درّ گران‌بهایی در دست داری، چنین گفتاری چه تأثیری در اعتقادات و افکار تو خواهد گذاشت؟ آیا از چنین افکار و گفتار مردم سود و زیانی می‌بینی؟»1

در این نمونه، امام رضا(ع) شیوة تفکّر نقّاد را این‌گونه تبیین می‌فرمایند که در آغاز، باید سخنان مردم (اطّلاعات) را شنید، (جمع‌آوری کرد) و سپس با تجزیه و تحلیل آن و مطابقت با معیارهای درست، سره را از ناسره بازشناخت.

نمونة دوم: مرحوم شیخ صدوق(ره) به سند خود از حاکم بیهقی نقل کرده است:

در مجلسی، بعضی از دانشمندان گفتند:

یا‌بن‌رسول الله! دربارة آیة شریفة «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعيم‏»2 که مقصود از «نعیم» آب سرد و گوارا است، چه می‌فرمایید؟

حضرت با صدای بلند فرمودند:

«شما این چنین تفسیر کرده‌اید و عدّه‌ای دیگر از شما گفته‌اند، منظور از نعیم، طعام لذیذ است و نیز عدّه‌ای دیگر خواب راحت و آرام‌بخش تعبیر کرده‌اند.»

سپس افزودند:

«پدرم از پدرش، امام جعفر صادق(ع) روایت فرموده‌اند که:

«خداوند متعال نعمت‌هایی را که به بندگانش داده، همه از سر تفضّل و لطف بوده است تا دیگران از آن استفاده کنند. خدای رحمان، از اصل آن نعمت‌ها سؤال نمی‌کند و منّت هم نمی‌گذارد؛ چون منّت نهادن در مقابل لطف و محبّت، زشت و ناپسند است.

بنابراین منظور از این آیة گرانسنگ، محبّت و ولایت اهل‌بیت رسول‌الله(ص) است که خداوند متعال در روز محشر، پس از سؤال دربارة توحید و یکتاپرستی و نبوّت پیامبر اسلام(ص) از ولایت ائمّه(ع) سؤال خواهد کرد. چنانچه انسان از عهدة پاسخ آن برآید، وارد بهشت می‌گردد و از نعمت‌های جاوید آن بهره‌مند می‌گردد.»

آنگاه امام رضا(ع) از پدران بزرگوارش نقل فرمودند که رسول خدا(ص) خطاب به امام علیّ بن ‌ابی طالب(ع) فرمودند:

«ای علی! اوّلین چیزی که پس از مرگ، از انسان سؤال می‌شود یگانگی خداوند سبحان، سپس نبوّت و رسالت من و آنگاه ولایت و امامت تو و دیگر ائمّه(ع) خواهد بود؛ به‌همان‌سان که خداوند متعال مقرّر نموده است. پس اگر انسان به درستی پاسخ دهد، وارد بهشت جاوید می‌شود و از نعمت‌های بی‌منتهایش بهره‌مند می‌گردد.»3

شایستة یادآوری است آنچه دربارة مفهوم آیة ذکر شده، در حقیقت ذیل تأویل آیه می‌گنجد و امام(ع) مصداق معنایی آن را روشن فرموده است. در این نمونه، امام(ع) به مطابقت اطّلاعات موجود با معیارهای عقلی (اصل تفضّل بی‌منّت الهی) و روایی(حدیث پیامبر(ص)) می‌پردازد و معنای مصداقی آیه را تبیین می‌فرماید.

نمونة سوم: هنگامی که کاروان امام به «مرو» نزدیک شد، مأمون به همراه چند تن دیگر از سران حکومتش، به استقبال امام شتافتند. مردم هلهله و شادی می‌کردند. مأمون رو به همه گفت:

دوستان! هر چه در آل‌علی و آل‌عبّاس تأمّل کردم، هیچ‌کس را شایسته‌تر از علیّ بن موسی الرّضا برای خلافت ندیدم. اکنون خود را از خلافت خلع و او را جایگزین خویش می‌سازم.

در حالی‌که مأمون خلعت شاهانه‌اش را مقابل امام در می‌آورد، امام فرمودند:

«اگر خلافت را خدا به تو داده که نمی‌توانی به دیگری ببخشی، اگر هم او نداده که حق نداری چیزی را که مال تو نیست، به دیگری بدهی!» سکوت همه را به فکر فرو برد. مأمون مغلوب امام گشت.4

نمونة چهارم: در مناظرة حضرت رضا(ع) با اهل ادیان، مأمون علمای ادیان و متکلّمان را گرد هم آورد تا با امام رضا(ع) مناظره کنند. نوفلی می‌گوید: حضرت رضا(ع) فرمودند:

«نوفلی! تو عراقی هستی و عراقی‌ها، طبع ظریف و نکته‌سنجی دارند. نظرت دربارة این گردهمایی از علمای ادیان و اهل شرک توسط مأمون چیست؟»

عرض کردم: می‌خواهد شما را بیازماید و کار نامطمئن و خطرناکی کرده است.

حضرت فرمودند:

«چطور؟»

عرض کردم:

متکلّمان و اهل بدعت، مثل علما نیستند؛ چون عالم مطالب درست و صحیح را انکار نمی‌کند؛ ولی آنها همه، اهل انکار و مغالطه‌اند. اگر براساس وحدانیّت خدا با آنان بحث کنید، خواهند گفت: وحدانیّتش را ثابت کن و اگر بگویید محمّد(ص) رسول خداست، می‌گویند رسالتش را ثابت کن و سپس مغالطه می‌کنند و باعث می‌شوند خود شخص، دلیل خود را باطل کند و دست از حرف خویش بردارد و ...

حضرت فرمودند:

«ای نوفلی! می‌خواهی بدانی چه زمان مأمون پشیمان می‌شود؟»

گفتم: بله.

حضرت فرمودند:

«زمانی که ببیند با اهل تورات، با توراتشان و با اهل انجیل، با انجیلشان و با اهل زبور، با زبورشان و با صائبان به عبری و با زرتشتیان، به فارسی و با رومیان، به رومی و با فرقه‌ای از علما، به زبان خودشان بحث کنم و آنگاه که همه را مجاب کردم و در بحث بر همگی پیروز شدم و همة آنان سخن مرا پذیرفتند، مأمون خواهد دانست که آنچه در صددش است، شایستة او نیست. در این موقع است که مأمون پشیمان خواهد شد.»5

در این مناظره، حضرت به جاثلیق (عالم بزرگ مسیحی) فرمودند:

«می‌خواهم مطلبی از تو بپرسم.»

جاثلیق گفت:

بپرس. اگر جوابش را بدانم، پاسخ می‌دهم.

حضرت پرسیدند:

«چرا منکر هستی که عیسی، مرده را به اجازة خدا زنده می‌کرد[نه از سوی خود]؟»

جاثلیق گفت:

زیرا کسی که مرده‌ها را زنده کند و نابینا و شخص مبتلا به پیسی را شفا دهد، خداست و شایستة پرستش.

حضرت فرمودند:

«یسع نیز کارهایی نظیر کارهای عیسی را انجام می‌داد. بر روی آب راه می‌رفت، مرده را زنده می‌کرد، نابینا و مبتلا به پیسی را شفا می‌داد؛ ولی امّتش او را خدا ندانسته و کسی او را نپرستید. حزقیل پیامبر نیز مثل عیسی‌بن‌مریم، مرده زنده می‌کرد و سی و پنج هزار نفر را بعد از گذشت شصت سال از مرگشان زنده نمود.»6

حضرت در ادامة مطالبشان چنین فرمودند:

«و پیغمبر[اسلام] نیز افراد نابینا یا مبتلا به پیسی و نیز دیوانگان را شفا داده است، با حیوانات، پرندگان، جنّ و شیاطین صحبت کرده است؛ ولی آن حضرت را خدا نمی‌دانیم و در عین حال، منکر فضایل این دسته از پیامبران [یعنی عیسی، یسع و حزقیل و محمّد(ص)] نیستیم. شما که عیسی را خدا می‌دانید، باید یسع و حزقیل را نیز خدا بدانید، چون آنان مثل عیسی، مرده زنده می‌کرده‌اند و نیز معجزات دیگر حضرت عیسی را نیز انجام می‌دادند.»7

آن حضرت همچنین مناظراتی که با رأس‌الجالوت (عالم بزرگ یهودی)، هربذ بزرگ(بزرگ زرتشتیان)، عمران صابی(از متکلّمان)، سلیمان مروزی (متکلّم خراسان)، علیّ‌بن‌محمّد‌بن‌حکم و نیز مأمون ترتیب داده شده بود، حضور یافته و بر همة آنان پیروز شده و آنان را مجاب فرمودند و حتّی عمران صابی که در برابر امام رضا(ع) مجاب شده بود، مسلمان شد.8

تجزیه و تحلیل مناظرات امام(ع)

گذری اجمالی بر مناظرات حضرت امام رضا(ع) با سران ادیان و متکلّمان مؤیّد چند واقعیت است:

1. آن حضرت مسیر مناظره را با طرح پرسش‌های مناسب و به‌جا، آغاز و هدایت می‌کردند؛ به گونه‌ای که مطالب نه تنها برای طرف مناظره، بلکه برای حضّار مجلس نیز، کاملاً دقیق و شفّاف بیان گردید و جای هیچ‌گونه شکّ و شبهه‌ای باقی نماند.

2. در آغاز و جریان ادامة مناظره، آن حضرت امکان طرح هرگونه سؤال یا شبهه‌ای را برای طرف مقابل، فراهم می‌کردند تا آنان در موقعیت برابر و در شرایطی مطلوب، قادر به بیان دیدگاه‌هایشان باشند.

در مواقعی، ایشان با بیان این عبارت که «من از تو سؤال کنم یا تو سؤال می‌کنی؟»9 آنان را در انتخاب یکی از دو حالت آغاز مناظره، آزاد می‌گذاشتند.

3. در مناظرات علمی، دلایل ارائه شده غالباً مستند به منابعی است که طرف مقابل آن را قبول داشته است. بر این اساس، از مهم‌ترین ویژگی‌های مناظرات حضرت امام رضا(ع) استناد به کتب پذیرفته شدة سران ادیان است؛ به‌گونه‌ای که با جاثلیق مسیحی از انجیل و با رأس‌الجالوت یهودی از تورات، احتجاج کرده و آنها را مجاب فرمودند.

4. تأثیر مناظرات حضرت به‌گونه‌ای است که حتّی دشمنان ایشان، لب به اعتراف گشوده و به برتری علمی ایشان اذعان می‌کردند.

مأمون که دشمنی‌اش با آن حضرت از همان ابتدای ولیعهدی امام(ع) به شکل‌های گوناگون، مسلّم شده بود و مناظره‌ای طولانی با ایشان داشت، در پایان این جلسه به ایشان عرض کرد:

دلم را آرام کردی، یا‌بن‌رسول‌الله و آنچه را بر من مشتبه شده بود، برایم واضح کردی. خداوند از طرف انبیاء و اسلام، شما را جزای خیر دهد.10

همان‌گونه که ملاحظه شد، برخی از ویژگی‌های مناظرة امام رضا(ع)، مبیّن تفکّر نقّاد است که قبلاً با عنوان «اصول تفکّر نقّاد» به آنها اشاره شد.

پی‌نوشت‌ها: