عبودیت درآینة مهدویت (بخش اوّل)

عباّسعلی پرچی زاده

سلوک بندگی با انوار مهدوی

پژوهشی در نسبت عبودیت و مهدویت

مقدّمه

خداوند متعال در «قرآن کریم» می‌فرماید:

«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُون‏»؛1 یعنی هدف از خلقت جنّ و انس، عبادت و بندگی است و در توصیف رسول‌الله(ص)، صفت عَبدُهُ را بر صفت رَسُولُه مقدّم می‌دارد و در واقع، عبودیت محض رسول‌الله(ص) را تأیید کرده است. این صف عبودیتِ محض، صفت همة ذوات مقدّسة حضرات معصومان(ع) است؛ لذا در مورد شخصیت پیامبر خدا(ص) و سایر ائمّه(ع)، دو بعد مطرح است:

یک بُعد، همان بعد رسالت و امامت آن بزرگواران است و یک بعد هم، بعد بندگی آنهاست. از نظر بندگی، همة این ذوات مقدّسه کامل هستند و همگی طبق آیة شریفة فوق، مقصود و هدف خلقت می‌باشند؛ ولی از جهت رسالت و امامت، موضوع دیگری مطرح است؛ یعنی هدف رسالت و امامت، این است که انسان‌ها به کمک دینی که رسول خدا(ص) می‌آورد و به کمک راهنمایی‌هایی که امام معصوم(ع) می‌نماید، به بندگی خداوند نائل شوند.

بنابراین، از یک طرف طبق آیة قرآن، هدف خلقت جنّ و انس، بندگی است و از طرف دیگر، درست است که همة انسان‌ها برای بندگی خلق شده‌اند و درست است که پیامبران و امامان برای عملی شدن بندگی همة انسان‌ها خلق و مأمور شده‌اند؛ زیرا آنچه مهم‌ترین کمال برای یک انسان محسوب می‌شود، عبودیت خداست؛ یعنی اصل و حقیقت هر انسان، عبد بودن او است، پس هرکس آن را در خود به فعلیت برساند، به حقیقت خود دست یافته است؛ ولی می‌دانید که اکثر انسان‌ها نتوانسته‌اند آن هدف را به نحو کامل، در زندگی خود ظاهر کنند و لذا هدف خلقت خود و هدف خلقت و مأموریت پیامبر(ص) و امام خود را در خود، محقّق نکردند. با توجّه به این نکات است که خداوند ائمّة معصومان(ع) را حجّت و راهنمایی قرار داده تا مردم را به آن مقام، راهنمایی و وصل نمایند تا آنها نهایی‌ترین منزل را که رسیدن به عبودیت است، بتوانند به بشریت نشان دهند؛ البتّه باید دانست که نیاز بشر به انسان‌های کامل و معصوم که حجّت، الگو و راهنمای بشر به سوی مقصود خلقتشان هستند، نیازی فطری و همیشگی است و هیچ نیاز و گرایش فطری‌ای در متن عالم، بدون پاسخ نمی‌ماند؛ همچنان‌که ما نیاز به آب داریم تا به عنوان عین رطوبت و تری، تشنگی ما را رفع کند. لذا در متن عالَم، آب به عنوان عین تری وجود دارد؛ ممکن نیست که نیاز به آب باشد، امّا آب به عنوان عین تری نباشد. پس حالا که هدف خلقت همة ما، بندگی خداست، ممکن نیست این نیاز، یعنی بندگی کامل خدا، در جان ما باشد، ولی مصداق عینی نداشته باشد؛2 چنان‌که باید تشنگی ما با عین تری مرتفع شود و با بهره‌مندی از آب، این تشنگی به آب تبدیل شود، به برخورداری از آب. نیاز به بندگی خدا در همة

انسان‌ها نیز باید دارای یک مصداق عینی باشد که امام(ع) نمونة کامل بندگی است تا انسان‌ها از طریق توجّه به آن ذات مقدّس و به کمک انوار معنوی آن حضرت، به مقام بندگی خدا نائل گردند. بدون هیچ شک و تردیدی، با ادّلة محکم عقلی و نقلی، می‌توان گفت آن شخص که امروز در سراسر عالم و نظام هستی، نمونة کامل بندگی و مظهر عبودیت تامّة حضرت حق جلّ جلاله می‌باشد، وجود مقدّس و منوّر حضرت مهدی امم، بقیة‌الله(عج) است. او مقصد و قبلة همة جان‌هاست. کافی است ما به ایشان نظر کنیم، نور ایشان را در عمق جان خود می‌یابیم؛ همان‌طوری‌که دین، متذکّر فطرت است و انسان از طریق توجّه به دین، فطرت خود را بیدار می‌کند؛3 امام زمان(عج) نیز متذکّر وجه عبودیت انسان‌هاست و با نظر به آن حضرت، وجه عبودیت ما بیدار می‌شود و در آن حال، انسان احساس می‌کند چقدر به آن حضرت نزدیک است و او از مَنِ انسان، به انسان نزدیک‌تر است. در واقع، حرف آنهایی که می‌خواهند به بندگی خدا برسند، به حضرت صاحب‌الامر(عج) این است که:

در دو چشم من نشین ای آنکه از من، من‌تری

تا قمر را وانمایم کز قمر روشن‌تری

معلوم شد که مصداق واقعی بندگی خدا در عصر ما، امام حیّ موجود، حضرت صاحب‌الامر(عج) است و آن حقیقتی است که همواره بشریت برای تحقّق بندگی خود، به او نیاز فطری دارد؛ پس هرکس به مهدی توسّل ننماید، مهدی(عج) را گم کرده است؛ بلکه بیش از آن، خود و مقصود خود را گم کرده است. بنابراین، حقیقت نوری حضرت مهدی(عج) همواره در هستی موجود بوده و خواهد بود. حال اگر بتوانیم به مهدی(عج) توسّل نماییم و حضرت مهدی(عج) از طریق توسّل ما، به ما نظر کند، همة مشکلمان حل می‌شود. ما می‌خواهیم بنده شویم؛ همان‌طور که وقتی تشنه هستیم، می‌خواهیم سیراب شویم. در موقع تشنگی، نقص ما بی‌بهره بودن از آب است و با برخورداری از آب، نقص ما از آن جهت، برطرف می‌شود. از نظر حقیقت و ذات، نقص ما عدم تحقّق بندگی است و با تحقّق بندگی خدا در خودمان، به حقیقت خود که همان بندگی خدا است، دست می‌یابیم. نقص ما این نیست که یکی قدّش کوتاه و دیگری قدّش بلند است یا یکی پول بیشتری دارد و دیگری پول کمتری. اینها نقص حقیقی نیست؛ چون نداشتن آنها موجب محرومیت حقیقی نمی‌شود. کسی که متوجّه نقص حقیقی خود - که همان عدم بندگی است - نشده، این چیزها را نقص می‌پندارد. ضمناً باید دانست که نظر به حضرت مهدی(عج) انداختن، ادب و آداب خاصّی دارد. یک وقت کسی نظر به امام زمان(عج) می‌کند که بیلش را پارو کنند. حالا این فرد از این کار چه نتیجه‌ای نصیب خود کرد؟

شخصی چهل روز زحمت کشیده بود تا امام زمان(عج) را ببیند و دستورات خاصّی را که باید در «مسجد سهله» انجام دهد، همه را انجام داده بود. بالأخره در روزهای آخر، خود حضرت یا یکی از یاران حضرت آمده و گفته بود که فرض کن من امام زمان هستم. بگو چه کار داری؟ گفته بود اگر شما امام زمان هستید، بیل مرا پارو کنید. آن آقا هم فرموده بودند: بیل تو، پارو. بعد نگاه کرد بود، دیده بود بیلش پارو شده و از حضرت هم دیگر خبری نبود.

حقیقت مقام هر انسانی، عبودیت است و به کمک آن حضرت می‌توان به آن مقام رسید. ما چگونه به حضرت می‌نگریم؟ اگر از حضرت مهدی(عج)، جز رسیدن به مقام بندگی بخواهیم، فوق‌العادّه ضرر کرده‌ایم؛ زیرا ثمرة هر حرکتی آن است که انسان به مقصد مربوط به آن حرکت برسد. مقصد ما انسان‌ها در حرکت‌های زندگی، بندگی خداست و مهدی(عج)، مظهر کامل آن بندگی است؛ پس، از مهدی(عج) باید راه و رسم بندگی بخواهیم و از این منظر، بر او بنگریم و از او بهره بگیریم تا از این طریق، تمام ابعاد وجودمان به ثمر برسد. ما وسایل و ابزارهای دنیا را هم که می‌خواهیم، باید برای این بخواهیم که بنده شویم؛ چون بندگی خدا مقصد اصلی هر انسانی است. پس باید برای برآورده شدن چنین مقصودی، به بندة مطلق نگاه کنیم تا آرام آرام، انوار وجودی آن حضرت بر ما اثر بگذارد.4 باید دانست راه رسیدن به حضرت حجّت(عج) فقط دو کلمه است:

1. تقوا، چون ایشان کتابُ الله ناطق است:

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فيهِ هُدیً لِلْمُتَّقينَ؛5

اين است كتابی كه در [حقّانيت] آن هيچ ترديدی نيست [و] ماية هدايت تقواپيشگان است.»

2. ارتباط با دستگاه اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) و معرفت به حضور همیشگی امام حیّ موجود و معرفت به نورانیّت او (امام زمان(عج)).6

معرفت امام زمان(عج) بر دو نوع است: یکی معرفت عام است که آن معرفت، لازم الاتباع بودن امام است و دیگری، معرفت خاص است که معرفت اوست به نورانیت. این نوع معرفت در روایات، با نام «معرفت امام به نورانیت»7 آمده است. بنا بر آنچه از روایات استفاده می‌شود، باطن و حقیقت ائمّه(ع) حقیقت نورانی است که خدای متعال در آغاز خلقت آفریده و خلقت با آنها آغاز شده است و آنگاه این حقیقت نورانی را به تناسب، در عوالم تنزّل داده و بنابراین در عوالم مختلف، حضور داشته‌اند؛ از جمله این حقیقت نورانی در عالم دنیا نیز تنزّل پیدا کرده است:

«في بُيُوتٍ أَذِنَ اللهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ؛8

[آن نور هدایتگر الهی] در خانه‌هایی است که خداوند اجازه داده است تا رفعت یابند و نام او در آنها یاد شود.»

حال معرفت به نورانیت، یعنی درک این حقیقت‌های نورانی که خداوند در باطن ائمّه(ع) قرار داده و این حقیقت را نازل کرده است. درک این معرفت هم درجاتی دارد؛ یعنی درجات نورانیت آنها درجات متفاوتی است. این یک نور تنزّل پیدا کرده در عوالم مختلف است و طبیعتاً متناسب با تنزّلش درجاتی دارد؛ لذا ائمّه(ع) نور الهی در همة عوالم هستند. ابوخالد کابلی از امام باقر(ع) روایتی را نقل می‌کند که در آن، از امام دربارة این آیة شریفه سؤال شده که خداوند متعال در آن دستور فرموده است:

«فَآمِنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذي أَنْزَلْنا؛9

پس به خدا و پیامبر او و آن نوری که ما فروفرستادیم، ایمان آورید.»

این دستور هم بعد از آن، نکته‌ای است که خدای متعال بیان می‌فرمایند:

«زَعَمَ الَّذينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلی‏ وَ رَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِما عَمِلْتُمْ وَ ذلِكَ عَلَی اللهِ يَسيرٌ؛10

کفّار گمان باطلی دارند و آن این است که برانگیختن در کار نیست و زندگی آنها به همین دنیا ختم می‌شود. به آنها بگو: هم برانگیختن است و هم شما با کرده‌های خودتان مواجه خواهید شد. بنابراین شما ادامة وجودی خودتان را انکار نکنید؛ بلکه خودتان را اصلاح کنید و راه خودتان را بیابید.» به جای انکار خود و ادامة وجودی‌تان که بگویید خبری نیست و این قول منتهی به انکار ربوبیّت خدای متعال می‌شود، به خدا و رسول و این نوری که نازل کردیم، ایمان بیاورید.

به نظر می‌رسد این آیه، مراتب سیر انسان را توضیح می‌دهد و می‌گوید شما به جای انکار خودتان، رو به سوی این نور بیاورید تا مراتب راه را ببینید و بتوانید سالک در مراتب این راه بشوید. آن نور حقیقی که ما از عوالم بالا تنزّل دادیم،

مسیر شما را روشن کرده است. شما به جای اینکه خودتان و راهتان را انکار کنید، روی به سوی این نور بیاورید تا راه خودتان را ببینید و در شعاع این نور بتوانید سیر کنید. راوی می‌گوید: از حضرت پرسیدم: یابن رسول‌الله! منظور از نور در این آیة شریفه چیست؟

آنگاه حضرت با چند قسم مؤکّد بیان فرمودند:

«ای اباخالد! این نور، به خدا سوگند! ائمّة آل‌محمّد(ص) می‌باشند تا روز قیامت.»11

و تا روز قیامت، همین یک نور بیشتر نیست. گمان نکنید که این نورها مقطعی بوده و انوار دیگری هستند که تنزّل پیدا می‌کنند. تا روز قیامت و تا اینکه خلقت این عالم به‌پاست، آن نوری که خداوند متعال در این عالم نازل کرده، جز این نیست. روشن است که این، ناظر به مرتبة نورانیت ائمّه(ع) است. این حقیقت‌های نورانی در عالم بالا بوده و خدای متعال این نور را تنزّل داده است. سپس تعبیر دوم امام این است:

«و ایشان به خدا سوگند! [همان] نورالله هستند که در آسمان‌ها و زمین است.»12

کلمة نور در این آیة شریفه، معرفه به «الف و لام» است، امام(ع) الف و لام را برداشته و به جای آن مضاف‌الیه گذاشته‌اند. «النّور» تبدیل به نورالله شده است. ائمّه نورالله هستند؛ نوراللّهی که خداوند تعالی آن را نازل نموده است. این ائمّة نورالله در همة عوالمِ وجود هستند؛ یعنی اگر عالم نورانی و روشن به نور حضرت حقّ است، این نور الهی که تنزّل‌یافته و همة عوالم منوّر به این نور است، نور ائّمة معصومان(ع) است.

پس اوّلاً نور، تا روز قیامت آنها هستند؛ ثانیاً نورالله هستند؛ ثالثاً نورالله در همة عوالم هستند. اگر انبیای الهی نیز انواری بودند که به جوامع خودشان نورانیت دادند و قلوب جوامع و هم خودشان را نورانی کردند، آنها مرتبه‌ای از نورانیت ائمّة معصومان(ع) هستند.

سپس آن حضرت، نکتة دقیقی را بیان فرمودند که این نکته بیشتر مورد نظر ماست. امام(ع) آنگاه فرمودند:

«به خدا سوگند! ای اباخالد! حقّاً نور امام در قلب مؤمنان از خورشید تابان در روز، تابناک‌تر است.»13 اگر کسی به مقام ایمان رسید، نور امام در قلب او (مؤمن) از خورشید در روز روشن‌تر است و ابهام و حیرت از او برداشته می‌شود. اینکه در آیة دیگری از قرآن کریم خداوند متعال می‌فرماید:

«وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُون؛14

و نشانه‌هایی [دیگر نیز قرار دارد] و آنان به وسیلة ستارة [قطبی] راه‌یابی می‌کنند.»

«وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها؛15

سوگند به خورشید و تابندگی‌اش! سوگند به ماه چون [پی] خورشید رود!» به ائمّة معصومان تفسیر شده است. هدایت با نورانیت آنها حاصل می‌شود... این نوری که خدا نازل کرده، در قلوب مؤمنان تجلّی پیدا می‌کند، ظهور در قلب پیدا می‌کند. این نور از نور خورشید، روشن‌تر است و قلب مؤمن نورانی می‌شود و در شعاع همین روشنی است که حجاب‌ها و حجاب عالم ملکوت و حتّی حجب نورانی برداشته می‌شود... به هر حال، حضرت امام باقر(ع) در ادامة بیاناتشان فرموده‌اند: «به خدا قسم! که آنان (ائمّه)، قلوب مؤمنان را نورانی می‌کنند.» پس نورانیت قلب، فعل ما نیست؛ بلکه تنویر، فعل ولیّ‌الله و فعل امام است. به میزانی که قلوب نورانی می‌شود، حجب هم از او برداشته می‌شود. امروز انوار مبارک امام زمان(عج) قلوب مؤمنان را با هدایت‌های خاصّ خود، تنویر و نورانی می‌کند. در دعای شریف «عهد» می‌خوانیم «اللَّهُمَ‏ رَبَ‏ النُّورِ الْعَظِيم؛16

خدایا! پروردگار نور حقیقی وجود کامل...»

دعای عهد با اسم ذات جمیع اسماء حسنا؛ یعنی الله، آغاز می‌شود. سپس نوبت می‌رسد به اسم ربّ، «اللَّهُمَ‏ رَبَ‏ النُّورِ الْعَظِيم» تا مطلب به آنجا منتهی می‌شود که «یا حَیُّ یا قَیُّوم»؛ این نور عظیم چیست؟ دعا برای کیست؟ اگر فهمیدیم دعا برای چه کسی است و آن شخص چه موجودی است، آن وقت می‌فهمیم که راز ابتدا به «رَبَ‏ النُّورِ الْعَظِيم» چه بوده است؟

جواب این است که تمام این دعا به امام زمان(عج) منتهی می‌شود. از «رَبَ‏ النُّورِ الْعَظِيم» شروع می‌شود. این نور عظیم را کجا باید جست‌وجو کرد؟

مخالفان ما بسیار بیچاره هستند که فکر می‌کنند شیعه در «سرداب مطهّر» دنبال او می‌گردد. آنها نمی‌دانند که این سرداب، خانة خلیفة خدا بر روی زمین است، خانة حجّت خدا بر بندگانش است و آنجا محلّ نورالله عظیم است؛ همانند قلب‌های مؤمنان. وقتی عشّاق او می‌خواهند وارد حرمش شوند، بر در سرداب می‌ایستند و سعی می‌کنند تا قلب‌هایشان را با آن نور متّصل کنند و این جملات را بیان می‌کنند:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا خَلِيفَةَ اللهِ فِي أَرْضِهِ وَ خَلِيفَةَ رَسُولِهِ وَ آبَائِهِ الْأَئِمَّةِ الْمَعْصُومِينَ الْمَهْدِيِّينَ السَّلَامُ‏ عَلَيْكَ‏ يَا حَافِظَ أَسْرَارِ رَبِ‏ الْعَالَمِين‏؛

سلام بر تو ای جانشین خداوند در روی زمین! ای جانشین رسول خدا و پدرانش امامان معصوم و هدایت‌شده! سلام بر تو ای حفظ‌کنندة اسرار و رازهای پروردگار جهانیان!»

تا آنجا که می‌فرماید:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ شَجَرَةِ طُوبَی وَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا نُورَ اللهِ الَّذِي لَا يُطْفَی؛17

سلام بر تو ای نظرکننده بر درخت طوبی و سدرة‌المنتهی! سلام بر تو ای نور خداوند که خاموش نمی‌شود!»

امام زمان(عج) همان نور ربّانی عظیم و همان نور الهی است که خاموش نمی‌شود. باز باید رفت و بیشتر جست‌وجو کرد تا گمشده را پیدا کرد. سیر نهایی به سوی این نور الهی در سورة «صف» و «توبه» تمام می‌شود:

«يُريدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ ٭ هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی‏ وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَی الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون؛18

می‌خواهند نور خدا را با دهان‌هایشان خاموش کنند؛ ولی خدا کامل‌کنندة نور خویش است؛ اگرچه کافران را ناخوش آید. اوست آن خدایی که پیامبر خود را همراه با هدایت و دین راستین فرستاد تا او را بر همة ادیان پیروز گرداند؛ هرچند مشرکان را ناخوش آید.»

هنگامی که به تفسیر رجوع می‌کنیم، تفسیری که مفسّرش جعفر بن محمّد(ع)، لسان ناطق خداوند است. ایشان این آیه را به امام مهدی(عج) تفسیر می‌کنند و نورالله عظیم را حجّت بن الحسن العسکری(عج) می‌دانند. آن حضرت می‌فرمایند:

«لَمْ تَخْلُ الْأَرْضُ مُنْذُ كَانَتْ مِنْ حُجَّةٍ عَالِمٍ يُحْيِي فِيهَا مَا يُمِيتُونَ مِنَ الْحَقِّ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُون؛19

زمین هیچگاه از حجّت عالِم خالی نبوده است. او در زمین حق را که دیگران آن را می‌رانده‌اند، زنده می‌سازد.» آنگاه این آیه را تلاوت کرد: «می‌خواهند نور خدا را با دهان‌هایشان خاموش کنند؛ ولی خدا کامل‌کنندة نور خویش است؛ اگرچه کافران را ناخوش آید.»

معنای معرفت به نورانیت، این‌گونه واضح می‌شود. این‌گونه است که امام مهدی(عج)، نورالله اعظم روی زمین است. وظیقة فرد فرد ما این است که با قلب و فکر، متوجّه امام زمانمان باشیم و دیگران را به این مقام الهی سوق دهیم و شب و روز نیز در جست‌وجوی این باشیم. شاید از آن منبع نور، شعاعی از نور به قلوب و عقول ما بتابد و تحوّلی در وجود ما پیدا شود. صلوات خدا بر تو باد ای صاحب عصر و زمان! تو که هستی و چه موجودی هستی که ما هرچه بخواهیم بدانیم، فقط می‌توانیم اظهار کنیم که کُمیت فکر، لنگ و بیان ناتوان است؟

پی‌نوشت‌ها: