مهدویت ازدیدگاه فریقین(1)

عبّاس استاد آقایی

مناظره‌ای با یک عالِم وهّابی

روزی بر حسب اتّفاق، وارد مغازة یکی از دوستان قدیمی خود شدم و دیدم مردی که لهجه و چهره‌اش نشان می‌داد ایرانی نیست، با تندی و عصبانیت، تمام اعتقادات و مقدّسات اسلامی را زیر سؤال می‌برد. در این میان، جمعی هم اطراف او را گرفته و با لحن بسیار تندی پاسخ او را می‌دادند.

یکی از آنها که رفاقت و دوستی دیرینه‌ای با حقیر داشت، تا نگاهش به من افتاد، فوراً خطاب به او گفت: سؤالات و مشکلاتت را با ایشان در میان بگذار. من که از همه چیز بی‌خبر بودم، گفتم: مگر مشکل این آقا چیست؟

ایشان فوراً خطاب به من گفتند: من مشکلی دارم که تا کنون کسی نتوانسته است آن را حلّ و فصل کند. من در جواب او به آرامی گفتم: هر گره کوری بازشدنی است و هر مشکلی راه‌حلّی دارد.

ایشان گفتند: ای آقا! مشکل من مادّیات و علم صرف و نحو، منطق و فلسفه، اصول و فقه و غیرذلک نیست. مشکل من اعتقادی و به قول شما، علم کلام است که حیات معنوی و کمال بشر تنها به آن بستگی دارد.

گفتم: مایلی با یکدیگر گفت‌وگوی صمیمانه‌ای داشته باشیم؟

ایشان گفتند: به شرطی که گفتارمان فقط با دلایل عقلی و طبق آیات «قرآن» باشد.

گفتم: حقیر ادّعایی ندارم و مفتخرم که طلبة بسیار کوچکی از مکتب صادق آل‌محمّد(ع) هستم.

سپس به او پیشنهاد کردم که در یک مکان مناسب، با هم به گفت‌وگو بنشینیم.

ایشان منزل ما را مناسب دانسته و جلساتی را به آنجا آمد. او سؤالات و مشکلات خود را مطرح می‌نمود و من نیز پاسخ می‌دادم. اینک شرح این گفت‌وگو را برای شما خوانندگان عزیز مطرح می‌نمایم. برخی مسائل مطرح شده در این مباحثات ممكن است برای عدّه‌ای شبهه بوده که با دریافت پاسخ، این شبهات برطرف می‌شود. از سوی دیگر، احتجاجی برای عامّه و کسانی است که با پذیرش ولایت اهل‌بیت(ع) مشکل دارند. همچنین این مطالب برای افرادی که بی‌تعصّب دنبال دریافت حقیقت هستند هم، بسیار قابل استفاده و بهره‌برداری می‌باشد.

ایشان گفتند: من اهل «پاکستان» هستم و پدرم یکی از بزرگان و سرمایه‌داران کشورمان محسوب می‌شود. خانوادة ما از پیروان ابن‌تیمیه و وهّابی هستند. چند سال قبل که تحصیلات دانشگاهی را به اتمام رساندم، پدرم جهت فراگیری علوم دینی، مرا به «مصر» فرستاد. من در دانشگاه «الأزهر» مصر مشغول تحصیل شدم و چون پشتکار و استعداد فراوانی داشتم، هم‌زمان به فراگیری زبان‌های مختلف نیز پرداختم و اینک به چند زبان زندة دنیا مسلّط هستم و با داشتن چند مدرک و دکترا، از اساتید سرشناس آن دانشگاه محسوب می‌شوم.

لازم است بگویم که علما و بزرگان دینی ما، دانشجویان را از مطالعه و تحقیق در زمینة کتب مذهبی مختلف، به ویژه کتب شیعی، منع می‌کردند. من هم غیر از قرآن، روایات و احادیث را قبول ندارم؛ امّا از آنجا که کنجکاو و عاشق تحقیق و تفحّص بوده و خود را آزاداندیش می‌دانستم و معتقد بودم که باب علم و معنوبت هرگز بسته و مسدود نیست، اندکی دربارة مذاهب مختلف اسلامی، به ویژه شیعه که خیلی با آن مبارزه می‌کردند، مطالعه و تحقیق نمودم.

روزی، یکی از اساتید شیعه‌مذهب از طرف دانشگاه برای سخنرانی در اجلاسی

دعوت شده بود. ایشان در آن جلسه، بحث «ناری نوری»1 را مطرح کرد. این موضوع انقلاب عجیبی در وجودم ایجاد نمود و باعث بیداری فطرت خاموشم و کنار رفتن زنگارهای درون روح و جانم گردید. با گرایش به این موضوع، انگیزة تحقیقاتم دربارة مذاهب اسلامی بیشتر شد و گمان می‌کردم که بتوانم با مطالعه و تحقیق بیشتر، گمشدة خود را بیابم؛ امّا دریافتم که در هیچیک از مذاهب، جز مذهب شیعة اثناعشری نور هدایتی یافت نمی‌شود.

اینجا بود که تصمیم گرفتم درس و بحث و دانشگاه را رها ساخته و چون پدرم در کار تجارت، ماهر و استاد بود، به بهانة تجارت، ولی در حقیقت برای تحقیق و تفحّص بیشتر دربارة مذهب شیعه و یافتن گمشدة خویش، به «ایران» سفر کنم. لذا برای فراگیری علوم و معارف دینی، به مهد علم و پایگاه علوم شیعی، یعنی شهر «قم» رفتم و در کنار تحقیقات، مشغول تحصیل علوم سطوح حوزه، بر مبنای فقه شیعه شدم و در کمترین زمان ممکن، آن را به اتمام رساندم.

امّا همة این تحصیلات و تحقیقات برای فهم مطالبی که باعث تحریک من برای پذیرش مذهب شیعة اثناعشری شده بود، کمک شایانی نکرد. من دچار شکّ و تردید عجیبی شده بودم؛ لذا به نزد استادم که فکر می‌کرد من از روز اوّل، شیعه‌مذهب بوده‌ام، رفتم و مشکل خود را با او مطرح کردم؛ امّا متأسّفانه ایشان نه تنها جواب قانع‌کننده‌ای به من نداد؛ با برخورد نامناسب و سخنان ناقص خود، بیشتر به شک و تردیدم اضافه نمود.

من برای حلّ مشکلم نزد افراد بسیاری رفتم؛ امّا متأسّفانه چون اهل فلسفه بودند و عرفانشان كذایی بود، پی بردم که اصلاً نور معنویت در گفتار و کلامشان وجود ندارد. دیگر از همه‌کس و همه‌جا ناامید شده و اینک که در نزد شما هستم. پشیمانی سراپای وجودم را فرا گرفته است و با خود می‌گویم: کاش از مصر و دانشگاه الأزهر، فاصله نمی‌گرفتم و کاش به همان مسلک قبلی خود، یعنی وهّابیت برمی‌گشتم. اکنون پس از گذشت این همه سال و تحصیل در علوم دینی مختلف، غیر از قرآن که وحی الهی و کتاب آسمانی است، دیگر هیچیک از مذاهب اسلامی را قبول ندارم و از همة آنها متنفّر و بیزارم و متأسّفانه هنوز نتوانسته‌ام گمشدة خویش را بیابم.

وقتی سخن او به اینجا رسید، گفتم: چرا از تمام مذاهب اسلامی که از محتوا و حقیقت بسیاری از آنها کاملاً اطّلاعی نداری، بیزاری؟

ایشان گفتند: چون با وجود کتاب و قبلة مشترک بین مسلمانان، هر گروهی به خواست خود اعتقادی را بنیان نهاده و به اسم یک مذهب اسلامی پرچمی را به دوش می‌کشد و فریاد حقّانیت سر می‌دهد؛ به طور مثال ایشان گفتند: با اینکه خداوند انسان‌ها را برای رسیدن به کمال خلق کرده است، پس چرا روز به روز، بشریت به قهقرا2 رفته و بر ظلم و بی‌عدالتی در دنیا افزوده می‌شود؟

گفتم: تمام کسانی که پا به عرصة دنیا می‌گذارند، مورد امتحان خدای باری‌تعالی قرار می‌گیرند. خداوند نعمت‌های آسمانی و زمینی را در اختیار اینان قرار می‌دهد تا به ایشان ثابت شود که شایستگی چنین جایگاهی را دارند یا نه و پس از مدّتی نیز این دنیا را وداع می‌کنند. پس از این آزمایش‌ها، خداوند افراد دیگری را جایگزین ایشان می‌نماید تا آنها نیز آزمایش شوند. قرآن دربارة تجربة اقوام پیشین می‌فرماید:

«أَ لَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْري مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرين‏؛3

آیا اینها مشاهده نکردند چه اقوامی را پیش از آنها هلاک کردیم؟ اقوامی که (از شما نیرومندتر بودند) امکاناتی در روی زمین در اختیارشان گذاشتیم که در اختیار شما نگذاشتیم. باران‌های پربرکت و پشت سرهم برایشان فرستادیم و نهرهای آب را از زیر آبادی‌های آنها جاری ساختیم؛ امّا آنها راه طغیان را در پیش گرفتند و از هیچیک از این امکانات بهره‌برداری نکردند تا از کيفر الهی برکنارشان دارد. ما آنها را به خاطر گناهانشان نابود کردیم و جمعیت دیگری را بعد از ایشان به وجود آوردیم.»

مطالعة حال اقوام گذشته باید درس عبرت و سرمشقی برای ما باشد. همان‌طور که امروزه می‌بینیم، نعمت‌های الهی به نقمت تبدیل شده، بلاهای آسمانی و زمینی همه‌جا را فرا گرفته، خشکسالی در همه‌جای دنیا بیداد می‌کند یا باران نمی‌بارد و اگر هم ببارد، تبدیل به سیل ویرانگری می‌شود و همه چیز را نابود می‌کند، فصول سال به هم خورده، گرمای تابستان در زمستان و سرمای زمستان در تابستان تجربه می‌شود، زلزله‌های پی در پی در همه‌جای دنیا شایع شده، برکت از جامعة جهانی رخت بربسته است؛ به طوری‌که اگر این‌گونه پیش رود، جهان دچار قحطی خواهد شد. باعث این بلاها و اتّفاقات ناگوار چیست؟ قرآن به خوبی پاسخ ما را می‌دهد و می‌فرماید:

«ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذيقَهُمْ بَعْضَ الَّذي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُون‏؛4

افساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام داده‌اند، آشکار شد.»

خداوند می‌خواهد عکس‌العمل کارهای مردم را به آنها نشان دهد و نتیجة بعضی از اعمالی را که انجام داده‌اند، به ایشان بچشاند؛ شاید بیدار شوند و به سوی حق بازگردند. در تفسیر این آیه در کتاب شریف «کافی» از امام باقر(ع) آمده است که به محمّد بن مسلم فرمودند:

«به خدا قسم! مفهوم و مصداق آیه روزی بود که مهاجر و انصار در سقیفه جمع شدند و گفتند: ما امیری برای خود انتخاب می‌کنیم، شما هم امیری برگزینید.»5

یعنی هنگامی که درب خانة امیرالمؤمنین را آتش زدند و آن را به روی مردم بستند، دود این آتش کسوفی در مقابل خورشید ولایت ایجاد کرد و باعث شد تا نور آن به مردم نرسد و همان موقع، جهان پر از ظلم و جور شد؛ زیرا وقتی نور نباشد، تاریکی و ظلمت است و روز به روز نیز بر این تاریکی و ظلمت افزوده می‌شود تا زمانی که مردم به حقیقت این موضوع پی برده و به اصل ولایت برگردند و خواهان آن شوند.

امام باقر(ع) می‌فرمایند:

«إنّما لَم نَزَع حقَّ نَبيِّها وَاللهِ لَو أخِذوا الحَقَّ مِن أهلِهِ لَمّا إختَلَفَ في اللهِ اثنان؛6

این امّت، حقّ و حریم پیامبر خدا(ص) را در مورد اهل‌بیتش رعایت نکردند. به خدا سوگند! اگر این امّت حق را از سرچشمة زلال اهل‌بیت می‌گرفت، حتّی دو نفر هم در مورد پروردگار اختلاف نمی‌کردند.»

ایشان گفتند: چرا مسلمانان پیرو هر گروه و مذهبی که هستند، کنفرانسی با حضور اندیشمندان و فرهیختگان و دین‌شناسان تشکیل نمی‌دهند تا بررسی کنند که حقیقت امر چیست؟ زیرا هرچه ظلم و فساد و جنایت در بین مسلمانان و بلکه در جهان رخ می‌دهد، مسببّش مصادیق جهل هستند. تا کی این حقیقت از وجدان و فطرت دیگران پنهان خواهد ماند؟ من و شما چگونه می‌توانیم راه نجاتی برای این مردم به دام کشیده شده، بیابیم؟ (با این سؤال آتشی به جان من زد.)

گفتم: بدان که کلاف درهم پیچیدة دنیای امروز به دست من و شما باز نمی‌شود؛ بلکه به یک رهبر و مصلح کلّی نیاز دارد؛ همان کسی که ذات اقدس احدیت، وجودش را از ابتدای آفرینش برای چنین امری خلق کرده است. اگر مسلمانان

چون اجداد خود، این مسیر اشتباه را بپیمایند، سرانجام محصول این شجرة خبیثه، به جای اعتقادات و عمل دینی صحیح، بر مبنای تعصّب، پوچ و توخالی و توهّم و خیال‌بافی خواهد شد.

آیا فکر کرده‌ایم که بالأخره تکلیف یگانه منجیّ عالم بشریت که به اعتقاد همة اهل مكاتب و ادیان و مذاهب و حتّی مادّیون و طبیعيون، روزی خواهد آمد و تمام حجاب‌ها را از چهرة خورشیدهای ملکوت کنار خواهد زد، چه خواهد شد؟ همان مصلح کل که وقتی بیابد، این جهان تاریک و ظلمانی را منوّر ساخته و به ملکوت مبدّل خواهد نمود. سپس جاذبة ملکوتی ایشان تمام انسان‌هایی را که لایق آن هستند، همچون ذرّه‌ای در دل این انوار مقدّس و خورشیدهای ملکوتی افکنده و غرق در نور خواهد نمود؟

ایشان گفتند: اگر مردم جهان آرزویشان این است که روزی آن مصلح کل می‌آید و جهان را پر از عدل و داد نموده و به ملکوت مبدّل می‌نماید، پس چرا نمی‌آید؟

گفتم: البتّه آرزو با درخواست و خواهان بودن متفاوت است. هرچند ما مسلمانان از او سخن می‌گوییم، امّا متأسّفانه از روی عدم علم و آگاهی، او را باور نداریم؛ از این‌روست که ایشان را نمی‌شناسیم و خواهان آمدنش نیستیم. جای بسی تأسّف است که بعضی از ما، منکر این امر هستیم؛ والّا خدای رحمان و رحیم، آن حضرت را برای ما و خلق و برای چنین ایّامی آفریده است.

خداوند آنچه در عالم تكوين آفریده با عالم تشریع یکسان است و هرگز با احكام تشریعی مغایرتی ندارد. از آنجا که وجود انسان‌ها در ابتدای خلقت، از پرتو نور اهل‌بیت(ع) (مصدر تکوین) خلق شده است، روح و فطرتشان خواصّ تکوینی دارد. احکام و قوانین الهی هم از همین مصدر، سرچشمه گرفته و با اصل خلقت متضاد نیست؛ چرا که خالق و وضع‌کنندة آن احکام، خداوند حکیم و یکتاست؛ نه افکار ناقص بشری. اگر امروزه می‌بینیم افکار و عقاید و قوانین با هم متفاوت هستند، به این دلیل است که از فكر بشری سرچشمه گرفته‌اند؛ امّا هرچه خداوند آفريده و برای آن قانونی وضع کرده، هرگز با هم مغایرت ندارند.

پس هیچ‌چیز در تکوین نیست که در تشريع نباشد و برعکس؛ لذا هنگامی که امام عصر(عج) ظهور کند، با تکمیل عقل‌های مردم، فطرت و روح آنها را به سوی خود (که جاذبة الهی است) معطوف ساخته و جذب می‌نماید. سپس نور الهی در روح و فطرت آنان تجلّی می‌نماید. آنگاه انسان‌ها گمشدة خود، یعنی فطرتشان را دوباره بازمی‌یابند و احکام و اعتقاداتشان بر مبنای روشن‌بینی فطری به کار گرفته می‌شود. در نتیجه، همه می‌توانند زیر سایة ولایت، خدا را بندگی کنند و به سوی معشوق پرواز نمایند؛ این همان دین و آئین پاک و استوار الهی است که بیشتر مردم جهان، از آن بی‌خبرند.

او باید بیاید و به امر الهی عقل‌های مردم را کامل نماید و مردم را از این گرفتاری‌ها نجات دهد و این امر میسّر نمی‌شود؛ جز اینکه مردم جهان از خواب غفلت بیدار شوند و فرج مقدّسش را از خدای منّان درخواست کنند و همان‌گونه که گفتم، مسئلة منجیّ و موعود جهانی، در تمام ادیان و مذاهب وجود دارد.

داوود بن کثیر الرقی می‌گوید: به حضرت صادق(ع) عرض کردم: این موضوع (ظهور) برای ما طولانی شد تا بدان‌جا که سینه‌های ما تنگ شده است... حضرت فرمودند: «هنگامی که ناامیدی از فرج ما بیش از همه چیز شد، منادی از آسمان به اسم قائم ندا خواهد داد.»7

ایشان گفتند: مسئلة مهدویت در منابع اهل‌سنّت چگونه است؟ آیا همان‌گونه که مهدویت در مکتب گران‌سنگ تشیّع واضح و آشکار است، در میان عامّه و اهل‌سنّت هم، چنین جایگاهی دارد؟

گفتم با مراجعه به کتاب‌های محدّثان بزرگ اهل‌سنّت می‌بینیم که آنها در کتاب‌های خود، به طور فراوان، روایات مربوط به حضرت مهدی(عج) را از پیامبر(ص) نقل کرده‌اند.8 در حقيقت، عالمان حديث عامّه از ابتدا تاکنون، نسبت به احادیث مربوط به امام مهدی(عج) بسیار توجّه نشان داده و آنها را در ضمن دیگر احادیث یا جداگانه، جمع‌آوری کرده‌اند.

از جمله محدّثان مشهور عامّه که نسبت به نقل احادیث حضرت مهدی(ع) کوشیده‌اند، می‌توان به: ابوداوود، ترمذی، ابن ماجه و نسایی در کتاب‌های «سنن» خودشان، احمد بن حنبل در «مسند» و حاکم نیشابوری در کتاب «المستدرک علی الصّحیحین» اشاره کنیم. برخی دیگر از محدّثان و عالمان عامّه، از جمله سیوطی، ابن‌کثیر، ابن‌حجر و صاحب «کنز العُمّال» نیز آثار خاص و جداگانه‌ای دربارة امام مهدی(عج) به رشتة تحریر درآورده‌اند.9

تعداد ۱۷ نفر از بزرگان اهل‌سنّت به متواتر بودن احادیث حضرت مهدی(ع) در کتاب‌هایشان تصریح کرده‌اند.10

العميدی از محقّقانی است که در این زمینه، کارهای بسیاری کرده است. او می‌نویسد: علمای علم درایه و عدّه‌ای از کسانی که در امر تدریس یا تحقیق علوم حدیث از تخصّص برخوردارند، به متواتر بودن احادیث حضرت مهدی(عج) در كتب عامّه، مانند صحّاح و مسانید تصریح کرده‌اند.11

سپس به ذکر نام و تصریحات آنان می‌پردازد. در میان آنها، اسامی بزرگانی، چون بربهاری حنبلی (۳۲۹ه‍ .ق.)، محمّد بن حسين ابری شافعی (۳۶۳ه‍ .ق.)، قرطبی مالکی (۷۹۱م.)، حافظ جمال‌الدّين المزی (۷۶۲.م.)، ابن قیّم جوزی (۷۵۱م.)، شمس‌الدّین سخاوی (۹۰۲م.)، سیوطی (۹۱۱م.)، ابن‌حجر هیثمی (۹۷۶م.) و متّقی هندی (۹۷۵م.) دیده می‌شود.12

لازم به ذکر است که احادیث متواتر به احادیثی گفته می‌شود که کثرت راویان آن در هر طبقه، به حدّی است که تبانی آنها بر کذب، محال است. چنین اخباری عادتاً علم‌آور است.13

بنابراین، مسئلة مهدویت به طور عموم در میان مسلمانان پذیرفته شده است. لذا علاوه بر کتاب‌ها و منابع شیعه که این مطلب در آنها، به نحو مسلّم و قطعی مورد قبول افتاده، علمای عامّه نیز به صحّت آن اعتراف کرده‌اند. در این میان، می‌توانیم به افرادی، چون ابوداوود، احمد بن حنبل، ترمذی، ابن ماجه، حاکم، نسایی، طبرانی، رویانی، ابونعیم اصفهانی، دیلمی، بیهقی، ثعلبی، حموینی، مناوی، ابن مغازلی، محمّد الصبان، ماوردی، گنجی شافعی، سمعانی، خوارزمی، شعرانی، دار قطنی، ابن صبّاغ مالکی، شبلنجی، محب الدّین طبری، ابن حجر هیثمی، شیخ منصور علی ناصف، محمّد بن طلحه، جلال‌الدّین سیوطی، شیخ سليمان حنفی، قرطبی و بغوی اشاره کنیم که اخبار امام مهدی(عج) را با تفصيل در کتاب‌هایشان آورده‌اند.14

همچنین صحّت احادیث مهدوی توسط بیشتر بزرگان عامّه مورد تأیید قرار گرفته است. بر اساس تحقیق مفصّل آقای العمیدی، شمار علمایی که به صحّت احادیث مهدوی تصریح کرده‌اند، بالغ بر 6۰ نفر است.15

جالب‌تر اینکه، عالمان بزرگ و معاصر عامّه، مانند شیخ عبدالعزیز بن‌باز هم صحّت روایات حضرت مهدی(عج) را پذیرفته‌اند؛ آن‌چنان که استاد خسروشاهی نقل کرده است که شیخ بن‌باز در سخنرانی‌ای دربارة امام مهدی(عج)می‌گوید: من بر بسیاری از این احادیث آگاهی دارم و در میان آنها همچنان‌که الشوكانی و ابن القیّم و دیگران گفته‌اند، صحيح و حسن و ضعیف و منجبر و اخبار قطعی را یافته‌ام؛ امّا از این میان، آنچه سند آن محکم است، ما را بس.

لذا تواتر این احادیت (امام مهدی(عج)) از جهت گوناگونی الفاظ و معانی، کثرت طرق و تعدّد مخارج، مقبول است و اهل علم مورد اعتماد، بر اثبات و تواتر آن نظر

داده‌اند. اهل علم هم بر سر اثبات مسئلة حضرت مهدی(عج) اتّفاق نظر دارند به اینکه او حق است و در آخرالزّمان ظهور خواهد کرد و از اهل علم، اگر کسی نظری خلاف این گفته باشد، سخن او مورد اعتنا نیست.16

همچنین شیخ عبدالمحسن العباد از عالمان معاصر سعودی که تحقیق مفصّلی انجام داده است، در این‌باره و انگیزة کار خود می‌گوید: من برای نمایاندن اوهام و اشتباهات وی (یکی از علمای قطر) در آن رساله به نوشتن این سطور مبادرت ورزیده‌ام تا روشن شود که احادیث صحیح بسیاری بر ظهور مهدی(عج) در آخرالزّمان دلالت دارد و علمای پیشین و معاصر اهل سنّت در این مورد اتّفاق نظر دارند؛ مگر آنهایی که از راه حق دور شده و به شدود پیوسته‌اند.17

این عالم سنّی تحقیق مفصّلی دربارة مهدی(عج) انجام داده و به اثبات صحّت روایات مهدوی و ظهور او پرداخته است. اوّلین مسئله‌ای که بین شیعه و اه ‌سنّت مورد اتّفاق است، حتمی بودن ظهور و قیام حضرت مهدی(عج) است. این موضوع یکی از مسلّمات اعتقادی این دو گروه است؛ به گونه‌ای که ده‌ها و بلکه صدها روایت در این زمینه، در منابع روایی آنها وجود دارد.

ادامه دارد...

پی‌نوشت‌ها: