مصاحبه با استاد اسماعیل شفيعي سروستاني
• فرهنگ مهدویت به چه معنا و دارای چه آموزه‌هایی است؟
در پاسخ به این سؤال، من ابتدا باید به این مصرع زیبا از اشعار سعدی شیرازی اشاره کنم:
به دریایی در افتادم که پایانش نمی‌بینم.
ما در گفتمان مهدوی، با یک حوزة بسیط فرهنگی یا یک گفتمانی که در عهد ماضی و در گذشته بوده و رخ داده است، روبه‌رو نیستیم؛ بلکه با یک حوزة اعتقادی و فرهنگی چند وجهی مرکّب روبه‌رو هستیم که تمام ساحات حیات فردی و اجتماعی آدمی را در می‌نوردد. در این‌باره توضیح خواهم داد.
مهدویت یک گفتمان مرکّب لایه به لایه است که تمام لایه‌های حیات اعتقادی، فکری، فرهنگی و تمدّنی را در میان همة مناسبات و معاملات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و نظامی درمی‌نوردد. شاید یکی از دلایل اینکه تا به الآن این حوزه شناسایی نشده و عرض و طول آن مشخّص نگردیده است، بزرگی و عظمت آن بوده و ما به دلیل کوچکی خودمان، نتوانسته‌ایم در این اقیانوس غور کنیم و پهنة آن را بشناسیم؛ بلکه به عکس، برای آنکه به نحوی و به نوعی، خودمان را راحت کنیم، از کنار آن گذشته‌ایم و موضوع را نازل کرده و آن را به قدر و اندازة خودمان در آورده و به سطحی‌ترین رویکرد آن نیز بسنده کرده‌ایم. در نتیجة این رویکرد نازل، سطحی، ابتدایی، فردی و مناسبتی، عملکردمان هم در همین اندازه و با همین شاخص، قابل شناسایی است؛ یعنی عملکردی سطحی، مناسبتی و بسیار نازل. عرض کردم این لایه‌ها اعتقادی، فکری، فرهنگی و تمدّنی است و همة معاملات و مناسبات فردی و جمعی را درمی‌نورد؛ امّا تفصیل موضوع و ورود به آن در این مجال ممکن نیست. همین اندازه باید بگویم که در اثر مطالعه در دو حوزة «مطالعات مهدوی و فرهنگی» من به این موضوع رسیده‌ام که خدمتتان عرض کردم و اعلام می‌کنم و اذعان هم دارم، در صورتی که مطالعات فرهنگی و مهدوی، هم‌زمان با هم و ژرف و وسیع صورت پذیرد، لایه‌های گفتمان مهدوی نیز بهتر بارز می‌شوند؛ البتّه در طیّ مدّت‌زمانی طولانی و قطعاً با استعانت حضرت مولانا و صاحبنا، امام عصر، صلوات الله علیه.
به نکتة قابل تأمّلی در اینجا باید اشاره کنم که چون موضوع مهدویت و این قلعه صاحب و محافظ دارد، لذا اگر شخص یا اشخاصی به قصد سود بردن از این موضوع، به قصد معامله کردن با این موضوع و به قصد سوءاستفاده کردن از آن برای سلطه، برای قدرت و برای ثروت، به موضوع مهدویت، ورود کنند، زمین می‌خورند؛ زیرا چنان‌که اشاره کردم، این قلعه حفاظت‌شده است؛ به این معنا که مهدویت ناموس خداوند متعال است و خداوند متعال با تمام غیرتش (غیرت الله) پشت این ماجر و حافظ این ماجرا است. در نتیجه، این درّ گران‌بهای برگزیدة خداوند متعال که حاصل و محصول و عصاره و فشردة تمامی کتب آسمانی و ارسال
همة رسل و انبیاء(ع) و منظور اصلی خلقت و فلسفة اصلی خلقت و حکمت اصلی خلقت است، امکان ندارد توسط کسی مورد تعرّض قرار بگیرد.
با توجّه به این نکتة مهم، من ناگزیر هستم در ابتدای بحث، نسبت مهدویت را با حکمت خلقت بگویم تا از این رهگذر معلوم شود که چرا این موضوع به این اندازه، مهم و حسّاس است؟ باید متوجّه شویم که به چه میزان در نسبت با این موضوع عظیم‌الشّأن ضعیف هستیم.
اوّلین روز خلقت در صبحگاه آفرینش، روزی که خداوند متعال می‌خواهد آدم(ع) را خلق کند، می‌فرماید: «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَةً»؛ یعنی مراد حضرت حق از خلقت آدم، جعل خلیفه است: انّی جاعلٌ فی الارض خلیفه. ابتدای خلقت این است، غایت خلقت کجاست؟
غایت خلقت «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ» است.
پس ورود به حوزة مهدویت، ابتدا، نیازمند نگاه به خلق اوّلیه، حکمت خلق و خلقت و پس از آن، پایان و غایت است. باید دانست خلیفه کیست که در نسبت با او، این اتّفاق می‌افتد که «وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ». خداوند تعالی اراده کرده است آنان را امام قرار بدهد «نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً» برای که؟ برای انسان؟ خیر. خداوند خالق «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَةً» را اعلام می‌کند و بیان می‌دارد خالق است؛ خالق ماسوی‌الله است؛ نه خالق انسان تنها. خالق ماسوی‌الله، یعنی خالق ملکوتیان و ناسوتیان، خالق همة عوالم. از امام صادق(ع) سؤال می‌کنند که چه تعداد عالم داریم؟ می‌فرمایند دوازده هزار عالم داریم. مُلک و ناسوت یکی از آن عوالم است. عالم ملکی یکی از آن دوازده هزار عالم است. برخی از این عوالم هفت برابر عالم ناسوت است. و امام می‌فرمایند: «ما در تمام این عوالم حجّت خداییم.» به عبارت دیگر، «ما در تمامی این عوالم خلیفة‌الله هستیم.» پس خداوند متعال می‌خواهد روزی، برای ماسوی‌الله، خلیفة بلامنازعه جعل کند؛ آن‌هم در روزی که همة موانع، مرتفع و برداشته شده است. تحقّق این روز در زمان ظهور امام عصر(عج) است. به همین دلیل، عرض کردم که از سویی برمی‌گردد به اوّل خلقت و از سوی دیگر برمی‌گردد به تحقّق منظور خداوند از خلق هستی و به سرانجام رسیدن سیر و سلوک انسان در عالم خاکی.
در اینجا، این مطلب را باید بگویم که خداوند متعال روزی که آدم(ع) را خلق کرد، ابتدای خلقت نبود. خلقت اوّلیه‌ای که مورد نظر آیات و روایات است، برمی‌گردد به این کلام بلند محمّد رسول‌الله(ص) که فرمودند: «أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللهُ نُورِي». اوّلین مخلوقی که خلق شده است، روح مبارک حضرت خاتم الانبیاء، محمّد مصطفی(ص) و حضرات معصومان(ع) است. در خلقت نوری، نور این ذوات مقدّسه مقدّم است.
در تفکّر ولایی و تفکّر شیعی، خلقت با خلق عالم مادّی اتّفاق نیفتاده است. در تفکّر الهی و تفکّر وحیانی، خلقت با خلق عالم نوری، آغاز و ابتدا می‌شود. پس اوّل، خلقت روحی و نوری است. ما وارد آن نمی‌خواهیم و نمی‌توانیم بشویم.
اهل حکمت می‌گویند که صادر اوّل کیست؟ صادر اوّل، خلقت اوّل نوری این ذوات مقدّسه است. اینان در خلقت جسمی، مؤخّرند؛ امّا در خلقت روحی، مقدّمند. خلقت روحی در نسبت به خلقت جسمی، اشرف و افضل است و اولویت دارد؛ چون اگر بنا بر این باشد که کسی خلیفة خدا شود، یعنی قائم‌مقام و جانشین خداوند متعال، ضرورتاً باید حامل تمام صفات کمالی خداوند متعال، جلالی و جمالی باشد و قبل از او کسی وجود نداشته باشد. بعد از خداوند متعال، خلیفه‌ای مستقر می‌شود که حامل تمام صفات کمالی خداوند است که می‌تواند به عنوان قائم‌مقام او، شاهد خلق تمام عوالم باشد؛ در غیر این صورت، نمی‌تواند خلیفه باشد. باید حضور داشته باشد تا بتواند خلیفه باشد و باید ناظر باشد تا بتواند خلیفه شود و باید اذن دخل و تصرّف و اذن امر و نهی داشته باشد و ضرورتاً باید واجب‌الاطاعه باشد به اذن الله و لازمة کسب این مقام، داشتن ولایت کلّیة تصرّفی است؛ در جزء و کلّ هستی و در میان ماسوي‌الله. لذا رسول اکرم(ص) سیّد انبیاء هستند؛ اگرچه در خلقت مادّی مؤخّرند. ایشان خیرُ البشر هستند؛ یعنی اولویت، اوّلیت و افضلیت دارند به آدم(ع) و ولایت دارند بر جمیع انبیاء و اوصیاء، قبل از آنکه در عالم جسمی، حضور پیدا کرده باشند.
سخن ما این بود که گفتمان مهدوی با نگاه به این موضوع، اوّل قابل شناسایی است؛ یعنی در نسبت با خلق هستی، در نسبت با حکمت خلقت هستی و در نسبت با غایت و پایان بشر در عالم ملکی. اگر این دو، یعنی اوّل و آخر را در نظر بگیرید، ضرورتاً راهی باید و جادّه و سبیلی که این ابتدا را به انتها برساند و آنچه این ابتدا را به انتها می‌رساند، خلیفة خدا است؛ هادی و مهدی است و در نتیجه، شما نمی‌توانید هادی و مهدی را حتّی برای لحظه‌ای، در این سیر بلند از ابتدا تا انتها، قطع و حذف کنید. به قول امام صادق(ع): «لَوْلا الْحُجَّةُ لَسَاخَتِ الارْضُ بِاَهْلِهَا؛ اگر حجّت نبود، قطعاً زمین، ساکنانش را فرو می‌برد» نمی‌توانید حذفش کنید. بدان منضم است؛ بلکه باعث آن، خودشان هستند؛ وجود نوری که غالب و مشرف و ناظر است. از ابتدا تا انتها هم همان موجود عالی متعالی، حاضر ناظر مؤثّر است؛ لذا با همة انبیاء و رسل در حالت نوری و روحی بودند؛ در مقام هدایت و حفاظت. هدایت، هدایت به امر است. در زمان حضور ملکی خودشان نیز عامل و مجری و کامل‌کنندة همان منظور اصلی خداوند متعالند؛ به عبارت دیگر، تمام مراتبی که از ارسال انبیاء و انزال کتب ذکر شده، مراتب اوّلیه و مقدّماتی است برای به استعداد و رشد رسیدن مخلوقات تا تجربه و دیدار جناب عالی‌مقام، خاتم الانبیاء، محمّد مصطفی(ص) که صاحب دین کامل و کتاب کامل و مأذون از سوی خداوند متعالند برای موضوع مهمّ اکمال دین «اَلْیوْمَ اَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ» و اجرای تمام فرامین و اوامر و نواهی در میان جمیع مخلوقات ماسوی‌الله؛ نه تنها انسان‌ها، تا امر خداوند متعال به غایت نزدیک بشود. به سلسلة اوصیاء که می‌رسد، از حضرت اسدالله غالب، علیّ بن ابی‌طالب(ع) تا به حضرت خاتم الاوصیاء، امام مهدی(عج) که محقّق می‌شود، منظور غایی خداوند متعال، جعل خلیفه تحقّق پیدا می‌کند.
جمیع مخلوقات ماسوی‌الله تحت امر و هدایت آن خلیفة منتخب خداوند در مسیر هدایت بی‌پایان و بی‌اراده، تا خداوند می‌روند؛ چنان‌که شایسته است در کلّ عوالم، مورد پرستش واقع شود. پس از ابتدا تا انتهای این مسیر، انسان هیچگاه رها نشده است. بشر خود رها کرده است. او که رها نکرده است. بشر خودسری پیشه کرده است و چون خودسری پیشه کرده، طعمه شده است. نه تنها بشر، جمیع ماسوی‌الله وقتی از طعمه شدن خلاصی پیدا می‌کنند که در حصن حصین کلمة طیّبة لا اله الا الله وارد شده باشند. «کَلِمَةُ لا إلهَ إلّا اللهُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا...» و در لسان حضرت نبی مکرّم(ص) و حضرات معصومان(ع)، کلمة طیّبة لا اله الا الله مرادف می‌شود با کلمة زیبای ولایت.
«وَلَايَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي» این تنها شامل انسان نیست. جمیع مخلوقات وقتی در این حصن حصین باشند، (أَمِنَ مِنْ عَذَابِي) و منظور از (أَمِنَ مِنْ عَذَابِي)، صرفاً عذاب قیامتی نیست. آنان در امنیت قرار می‌گیرند از همة آنچه که آنها را مستحقّ عذاب قرار می‌دهد؛ یعنی مقدّماتش را شامل می‌شود. همة آنچه که موجودی را در قیامت مستحقّ عذاب می‌کند، اینهاست: گناه، فسق، فجور، همة سیّئات. پس در (أَمِنَ مِنْ عَذَابِي)، ضرورتاً امنیت از اوّلی هم درآن وجود دارد؛ امنیت از آنچه که انسان و وجودی را مستحقّ بلا و عذاب می‌کند. پس اگر حقیقت کلمة طیّبة لا اله الا الله اتّفاق بیفتد، هم امنیت در مقدّمات است و هم امنیت در آن عذاب اخروی است؛ چنان‌که کلمة طیّبة
ولایت امام معصوم(ع). چون این ولایت مخصوص امیرالمؤمنین(ع) نیست، عیناً این ولایت تسرّی پیدا می‌کند به ولایت حسن بن علی(ع)، حسین بن علی(ع) تا به حضرت مولانا صاحب الزّمان، امام عصر(عج).
پس خروج از این حصن، اتّفاق می‌افتد و بشر خودش از این حصن خارج می‌شود و وقتی از این حصن خارج شد، استعداد پیدا می‌کند تا آلوده شود به همة پلیدی‌ها و بدی‌ها و پس از آن، مستحقّ عذاب می‌شود. مسیر رشد انسان از ابتدا تا انتها، با حضور امام و عمل امام و ولایت امام و ولایت‌پذیری مردم اتّفاق می‌افتد تا به انتها برسد. از همین‌جا عرض کردم که گفتمان مهدوی چیزی نیست که اساساً بشود از حیات و ممات فردی، اجتماعی، اعتقادی، فرهنگی و تمدّنی جدا و منفکّش کرد.
• در مورد این امنیتی که فرمودید از ابتدا تا انتها (امنیت همه‌جانبه) در دنیا و نهایتاً آخرت، سؤالی که مطرح می‌شود، این است که امنیت در فرهنگ مهدوی با امنیت دیگر فرهنگ‌ها و مکاتب چه تفاوتی دارد؟ آیا امنیت در اسلام، با امنیت در فرهنگ مهدوی متفاوت است؟ اگر تفاوتی نیست، چرا فرهنگ مهدوی را قرین امنیت همه‌جانبة جهانی می‌دانیم؟
توجّه بفرمایید رویکردهای مختلفی اتّفاق افتاده است و هر رویکردی با هر موضوع و امری، مسبّب عملکردی متناسب با آن نیز هست. برای اینکه این موضوع قریب به ذهن شود، باید بگویم هرچه رویکرد نسبت به یک موضوع، وسیع‌تر و ژرف‌تر بشود، عملکردها هم وسیع‌تر و ژرف‌تر و دقیق‌تر می‌شود. زمانی ما می‌آییم گفتمان مهدوی را منحصر در رویکردی فردی می‌کنیم و از جنبة جمعی‌اش احتراز می‌کنیم یا می‌آییم آن را محدود به زمانی خاص و با آن برخورد مناسبتی می‌کنیم. همة اینها، به نوعی ظلم به همین موضوع است؛ چون همان‌طور که دیدید، مهدویت اصلاً منحصر به یک ساحت و منحصر به یک زمان و به یک شخص نمی‌شود. آنچه در میان ما اتّفاق افتاده، این است که اوّل آمده‌ایم، جنبة مناسبتی به آن داده‌ایم و برای آن، بزرگداشت می‌گیریم. ما نیمة شعبان را صرفاً جشن می‌گیریم که کلّاً یک رویکرد ذوقی است؛ امّا این رویکرد اگرچه لازم، ولی رویکرد ناقص و ضعیفی است و همة ساحت‌های حیات را در نمی‌نوردد؛ در حالی‌که این معنا باید تمام ساحت‌ها را درنوردد تا ما به آن قلعة امن برسیم. ما به رویکرد مناسبتی عادت کرده‌ایم.
برخی‌ها هم کمی از این رویکرد مناسبتی فاصله می‌گیرند و فقط رویکرد کلامی به آن دارند و از حیث اهل کلام به آن نگاه می‌کنند. ایشان موضوع امامت را بررسی و به جایگاه امامت در اصول دین، نگاه می‌کنند و به بحث در این‌باره می‌پردازند. این رویکرد هم اگرچه خوب و لازم و کامل‌کننده است، امّا بازماندن در این گفتمان هم باعث نمی‌شود تا به آن حصن حصین رسید؛ بلکه تنها مقدّمه‌ای است برای شناخت.
جماعتی از اهل فضل در اصل، رویکردی تاریخی به این موضوع دارند. بنده می‌خواهم بگویم که باید رویکردها همه‌جانبه باشند. گاهی می‌آیند زمان بعثت را مطالعه می‌کنند و زمانی هم غیبت صغری و کبری را یا اوضاع اجتماعی و جغرافیایی، سیاسی عهد ائمّة معصومان(ع) را مطالعه می‌کنند. آنان نگاه تاریخی دارند و در واقع، وقایع را مطالعه و بررسی می‌کنند و به زعم خودشان، تحلیل تاریخی می‌دهند. باید توجّه داشت که بازماندن در این رویکرد صرف، خساراتی دارد؛ ضمن آنکه در یک پرانتز عرض کنم، بسیاری از تحلیل‌ها، تحلیل‌های خودبنیادی است؛ مانند معلّمان درس و مدرسة دانشگاهی.
یک‌وقت شما می‌آیید رویکرد خود را وسیع‌تر می‌گیرید و به مدد و استعانت گفتمان مهدوی و آنچه از زبان حضرات معصومان(ع) در حوزة مهدویت رسیده است، وارد مناسبات اجتماعی، سیاسی می‌شوید؛ یعنی می‌آیید مناسبات اجتماعی و سیاسی را به چالش می‌کشید و به این ترتیب و در واقع، به ساحت حیات عملی نزدیک‌تر می‌شوید.
• آیا آنچه دربارة مهدویت و از مهدویت گفته شده است، استعداد ورود به این ساحت را دارد؟
عرض می‌کنم که استعداد و پتانسیلی در معارف مهدوی نهفته است که به تفصیل و نه به اجمال، عموم مناسبات فردی و اجتماعی را درمی‌نوردد و همه را شامل می‌شود؛ امّا ما به سمتش نرفته‌ایم. به استناد چه مطلبی من این را می‌گویم؟ به استناد مطالعة 13 قرن آثار و مکتوبات مهدوی، از قرن3 هجری قمری که اوّلین آثار مهدوی در میان شیعیان تألیف شده است تا عصر حاضر. ما این آثار را دیده و رسیده‌ایم به «مجموعة 7 جلدی جامع‌ترین مأخذشناسی درحوزة فرهنگ مهدوی» و توانستیم قریب دو هزار موضوع را رصد کنیم که تمام مناسبات فردی و جمعی را در برمی‌گیرد؛ اعمّ از موضوعات امنیتی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و... . پس به همین دلیل است که می‌گویم شما می‌توانید بعداً با استعانت از این مجموعة مآخذ و منابع، وارد مناسبات و تنظیم آنها و معادلات فرهنگی و تمدّنی بشوید. این امر، عملی است. فقط باید بتوانید مراجعه کنید و احصاء کنید و وضعتان را خوب ببینید.
شما وقتی به موضوع مهدویت، ورود می‌کنید، بلافاصله متوجّه می‌شوید که این موضوع از وضع مطلوب و مقبول خداوند متعال و حضرات معصومان(ع) گفت‌وگو می‌کند؛ ولی در گفت‌وگو از وضع مطلوب متوقّف نمی‌شود؛ بلکه وضع موجود را هم مورد نقد قرار می‌دهد؛ یعنی وقتی از وضع مقبول و مطلوب صحبت می‌کند که نقد وضع موجود کرده است و در نقد وضع موجود هم که وارد می‌شود، در ساحت اعتقادی، فرهنگی و تمدّنی نقد می‌کند.
اگر مجموعة ادعیه و زیارات رسیده را به خوبی مطالعه کنیم - ما عادت کرده‌ایم ادعیه و زیارات را برای تقرّب می‌خوانیم - به راز مهمّ آنها پی می‌بریم. سرّ این کلام‌های نورانی این است که حضرات معصومان(ع) در شرایط بسیار سخت اجتماعی و سیاسی عصر خلفای نابه‌کار غاصب دارند، سخن می‌گویند و نمی‌توانند برای عموم مردم، پرده‌ها را کنار زده و همة پهنه‌ها را بیان کنند؛ لذا با لطافت و زیبایی تمام، آنچه را که مورد نیاز شیعیان، مؤمنان و مستضعفان در هر زمان بوده است، در قالب ادعیه و زیارات بیان کرده‌اند. در زیارات و ادعیه، قوی‌ترین خطوط استراتژیکِ سیاسی، امنیتی و اقتصادی را می‌توانید پیدا کنید. نحوة بودن و زیستن در عصر غیبت در این زیارات و ادعیه، به خوبی قابل احصاء هستند. ما گمان می‌کنیم چون غیبت اتّفاق افتاده، مستضعفان هم در زمان غیبت، یله و رها شده‌اند تا امام برگردد؛ در حالی‌که چنین نیست. بخشی از مضامین در ادعیه، بخشی در زیارات و بخش بزرگتری در روایات در سطوح مختلف و موضوعات مختلف، دربارة وضع موجود، نقد وضع موجود، راه برون‌رفت از وضع موجود و پیش‌گرفتن مسیری که به ظهور کبری می‌رسد، سخن گفته شده است. پس چنان‌که بیان کردم، رویکرد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی به مهدویت هم یک رویکرد است.
اجازه می‌خواهم عرض کنم که در میان مسلمانان، هنوز دفتر این رویکرد باز نشده است. به صراحت می‌گویم نه در ساحت نظری باز شده است و نه در ساحت عملی. این مطلب را در «ایران» می‌گویم؛ در «عراق» و «اردن» نمی‌گویم؛ در ایرانی می‌گویم که مهم‌ترین و بزرگترین پایگاه شیعه، اهل ولایت و بهترین پایگاه انتخاب‌شده‌ای است که بعداً باید مردمش، به عنوان یاری‌رسان امام زمان(عج) وارد میدان شوند؛ در این ایران، هنوز دفتر این رویکرد اصلاً باز نشده است. شما کجا
دیده‌اید که تصمیم‌گیران، سیاست‌مداران و تصمیم‌سازان و صاحبان امضا در وقت گفت‌وگو از اصلاح و اصلاح‌گری و تنظیم مناسبات برای یک مرتبه هم به آنچه در گسترة فرهنگ مهدوی یا باور مهدوی آمده است، تکیه کرده باشند. پس می‌خواهم بگویم که منابع و مصادر مهدوی، خود یک گنجینة بزرگ است که هنوز دفتر آن باز نشده است و به آن دست نزده‌ایم. ده‌ها مرتبه در این موضوع و گفتمان قابل شناسایی است. این نکته، مرتبة چهارم آن بود.
ساحت پنجم، وقتی است که شما می‌خواهید ملک‌داری کنید. یک وقتی هست که شما استعداد و امکان ملک‌داری را پیدا نکرده‌اید و این موضوع در تکلیفتان نیست؛ چرا؟ چون در انزوا قرار دارید و چون در انزوا و در عصر سیطرة طاغوت زندگی می‌کنید، به شما مجالی نداده‌اند که بخواهید ملک‌داری کنید؛ لذا در چنین موقعیتی، شما ممکن است در هیئت یک نظریّه‌پرداز یا محقّق، به چیزی، به نام استراتژی برای ملک‌داری و اموری که مربوط به ملک است، بیندیشید؛ ولی در عمل، محدودید؛ امّا اگر امکان ملک‌داری پیدا کردید، چه؟ آن موقع برای تنظیم مناسبات کلان باید به استراتژی‌های جعلی یهود متوسّل بشوید یا نه، چیزی برای شما نهاده شده است که بتوانید با تمسّک و توسّل به آن آموزه‌ها، خودتان جعل استراتژی کنید. من عرض می‌کنم تمام امکان لازم در همین منابع وجود دارد که شما بخواهید، استراتژی‌های لازم را طرّاحی کنید و بی‌نیاز از استراتژی‌های بیگانه شوید.
ادامه دارد...