بحران موجود و راهکارهای اصلاح جمعیت درایران (۳)

صالح قاسمي

ارزش‌گذاری و ترویج خانواده‌های تک‌ فرزند و کاهش جمعیت

جامعة «ایران» در دهه‌های اخیر، در جریان تحوّلات فرهنگی و اجتماعی وسیعی قرار گرفته است. این تحوّلات، به ویژه در خانواده مشهود بوده است. یکی از تحوّلاتی که خانواده از آن مصون نمانده، رشد فردگرایی است. منظور از فردگرایی، این است که افراد به جای اولویت دادن به خواست‌ها و علایق جمعی، سنّتی و خانوادگی، به ارزش‌ها و خواست‌های فردی خود اولویت می‌دهند. فردگرایی می‌تواند نتیجة توسعة خانوادة هسته‌ای باشد و نیز می‌تواند پیامدهایی، همچون کاهش مسئولیت‌پذیری، بالا رفتن سنّ ازدواج، افزایش طلاق و طبیعتاً کاهش فرزندآوری را به همراه داشته باشد. افزایش خانواده‌های کم‌جمعیت و تک‌فرزند، موجبات تربیت نسلی منفرد را فراهم آورد؛ نسلی که به شدّت از خلأ محبّت و تربیت اجتماعی در خانواده رنج می‌برد؛ نسلی که نه برادر است، نه خواهر، نه دایی است نه خاله، نه عمه است و نه عمو؛ این نسل قادر نیست محبّت برادری و خواهری، لذّت دایی بودن، لذّت خاله بودن، لذّت عمّه بودن و لذّت عمو بودن را نه درک کند، نه بفهمد و نه به نسل آیندة خویش انتقال دهد. این نسل خلأ محبّتی خود را با چیزهای مجازی، نظیر فضای مجازی، بازی‌های کامپیوتری و... پر می‌کند که تنها و تنها به مریضی روح خویش در قساوت قلب و بی‌عاطفگی می‌افزاید و سوای از پیری نسل و جمعیت، در ورطه‌ای سقوط می‌کند که جوامع غربی، آن را با نابودی حیات آیندة خویش، در این راه اسفل‌السّافل تجربه نموده‌اند. امروزه، افرادی که درآمد بالاتری دارند و ساکن مناطق بالای «تهران» هستند، تمایل بیشتری برای داشتن تک‌فرزند از خود نشان می‌دهند و حتّی شمار قابل توجّهی از آنها در مواجهه با اینکه فرزندی نداشته باشند، بیمی ندارند و حتّی از آن استقبال می‌کنند.

فردگرایی باعث می‌شود مردم فرزندان کمتری داشته باشند؛ چون به دنبال رشد و توسعة فردی هستند و می‌خواهند از لحاظ اقتصادی و شغلی، فقط خودشان پیشرفت کنند و ابراز وجود داشته باشند؛ به همین دلیل بچّه را مزاحم می‌دانند و در نهایت، باروری کاهش پیدا می‌کند.

طبق آماری که از زنان تهرانی 15 تا 35 ساله گرفته شده است، به طور متوسّط تنها یک فرزند دارند. بنابراین با داشتن تعداد کمتر از دو فرزند، قابلیت جایگزینی جمعیت را هم از دست خواهیم داد؛ امّا در میان این افراد، زوج‌هایی هم هستند که تحت هیچ شرایطی، علاقه به داشتن فرزند یا فرزند دیگر نداشتند و 34% تک‌فرزندها و 81% دارندگان دو فرزند، دیگر هیچ فرزندی نمی‌خواهند.

طبق گزارش «سازمان ثبت احوال» 3/65% تحصیل‌کرده‌ها، حدّاکثر یک فرزند دارند و تنها 10% آنان چند فرزند دارند.

در سرشماری سال 1390، 5/21% زنان دورة ابتدایی، 6/36% زنان دارای تحصیلات راهنمایی، 4/52% زنان دارای تحصیلات متوسطه، 3/65% زنان دارای تحصیلات کاردانی و کارشناسی و 52% زنان دارای مدرک ارشد و دکترا حدّاکثر یک فرزند داشتند.

لذا مقولة تفرّد و تک‌فرزندی، خود یکی از عوامل مؤثّر در کاهش میزان زاد و ولد و کاهش جمعیت است.

تک‌فرزندی در فرهنگ غرب هم مذموم است. اینک در جوامع غربی نیز تک‌فرزندی الگوی رایج نیست؛ لذا مشاهده می‌شود که غربی‌ها در تبلیغاتشان و حتّی ساخت فیلم‌ها و برنامه‌های کودک، هر خانواده را متشکّل از پدر، مادر، دو فرزند و یک سگ معرفی می‌کنند و هرچند معرفی سگ به عنوان عضو خانواده کار بسیار مذموم و زشتی است، امّا بالأخره این نشان می‌دهد که آنها متوجّه نیاز فرزندان برای ارتباط اجتماعی، ولو با حیوان شده‌اند.

فارغ از لزوم تهیّة مقدمات برای سیاست افزایش جمعیت، می‌توان گفت از دیدگاه روانشناسی، خانواده‌های پرجمعیت بر خانواده‌های کم‌جمعیت و خانواده‌های دارای چند فرزند بر خانواده‌های تک‌فرزند ترجیح دارند.

گسترش خانواده‌های هسته‌ای و کاهش جمعیت

یکی از مهم‌ترین تغییراتی که در دهه‌های اخیر در خانوادة ایرانی شاهد آن بوده‌ایم، تغییر شکل خانواده است. در گذشته، غالباً خانواده گسترده بود. خانوادة گسترده خانواده‌ای است که بیش از دو نسل را در خود جای می‌دهد. در این خانواده‌ها، فرزندان پس از ازدواج، در کنار خانواده زندگی می‌کنند که دلیل گستردگی خانواده نیز همین است؛ امّا خانوادة هسته‌ای، یک خانوادة نومکان است که با ازدواج یک زوج به وجود می‌آید. فرزندان پس از بلوغ، به تدریج خانه را ترک می‌کنند و زن و شوهر در میان‌سالی دوباره تنها می‌شوند.

سکولاریزاسیون خانواده و کاهش جمعیت

معانی متنوّعی برای واژة سکولاریسم وجود دارد؛ غیر دین‌گرایی، نادینی‌گری، جدا شدن دین از دنیا، دنیویت، اعتقاد به اصالت امور دنیوی و دنیاپرستی. سکولاریسم به معنای گیتی و دنیاست.1 برای روشن شدن تعریف واژة مذکور، در ذیل، به تعاریف بعضی دیگر از پژوهشگران معاصر اشاره می‌گردد:

سکولاریسم، دکترینی است که همة ملاحظات ناشی از ایمان به خدا یا ایمان به آخرت، بر مبنای این دیدگاه، بایستی کاملاً سکولار باشد؛ حتّی آموزش و پرورش یا تحصیلات عمومی مردم که طیّ آن، اخلاقیات صرفاً بر مراعات رفاه انسان بر زندگی حاضر بنا گذارده می‌شود.

از آن طرف، انگیزه‌های ما هم اگر سکولار بشود، بدین معناست که انسان فقط برای همین حیات و همین معیشت دنیوی تلاش کند و کوشش خود را معطوف به این امر نماید؛ به چیز دیگر نیندیشد و برای دیگری کار نکند و حساب دیگری در

زندگی و عمل و ذهن خویش برای هیچ چیز باز ننماید. اصلاح سکولاریسم بر هر آنچه غیر مذهبی است، دلالت می‌کند.

سکولاریسم اوّلین ایدئولوژی مؤثّر در فروپاشی خانواده دانسته شده است؛2 همان‌گونه که ویتز غلبة سکولاریسم را مانع جدّی بر سر راه تحقّق پیشنهادهای حمایت از خانواده می‌شمارد.

مهم‌ترین تأثیری را که سکولاریسم در خانواده می‌گذارد، باید به عنوان کلّی «کاهش دلدادگی به شناخت دین و کاهلی در سرسپردگی به دستورات دینی» یافت.

از این‌رو، سکولاریسم در اجتماعات متّکی به ارزش‌های الهی، به دین و مرامی در خانواده تن در می‌دهد که صرفاً اهداف سکولاریسم را تأمین نماید؛ دینی که باید دنیای انسان‌ها را آباد کند، به مرجعیت علم مدرن احترام بگذارد، تکثّرگرایی دینی را بپذیرد و به حقوقی که به عنوان حقوق بشر و دمکراسی اعلام می‌شود، گردن نهد. بنابراین، باید تمام قداست‌ها زدوده شده و به جای تمام ارزش‌های ماورای طبیعی، عقل مادّی‌نگر انسان حاکم شود که متمرکز بر بهره‌وری تامّ از دنیای پیرامون خود است.

این روند را «سکولاریزاسیون خانواده» نام می‌دهیم که در آن، فرآیند عینی سکولار شدن در حیطة خانواده، با نقصان و زوال فعّالیت‌ها، باورها و روش‌های الهی محقّق می‌شود. سکولاریزاسیون خانواده در حالت افراطی و الحادی خودش، ضمن طرد تمام اشکال اعتقاد به امور ماورای طبیعت، از تمام اصول غیردینی و ضدّدینی در خانواده حمایت می‌کند. در حالت کمتر فعّال و معتدل، اجازة تبلیغ و تشویق و عمل به آموزه‌های ماورای طبیعی در خانواده را نمی‌دهد.

با توجّه به مطالب فوق، مقصود از خانوادة سکولار، خانواده‌ای است که در آن، فرهنگ سکولاریزاسیون عینیت پیدا کرده یا در حال عینیت‌یافتن است (البتّه توجّه به این نکته لازم است که اساساً خانوادة سکولار به معنای تمامیت‌یافتن سکولاریزیشن در آن نیست.)

متأسّفانه عموم خانواده‌ها با امواج مدرنیته، به سبک دیگری از زندگی روی آورده و آن را پذیرفته‌اند؛ سبکی که حاصل نگاه سکولار و انسان محور به زندگی است؛ نه نگاه دینی و خدامحور. در این نگاه که هر چیزی با سود مادّی‌اش سنجیده می‌شود، فرزند جایی در زندگی ندارد. عموماً فرزند اوّل را برای پاسخ به نیاز فطری و تجربة شیرین ابتدای زندگی می‌آورند و برخی فرزند دوم را هم برای جور شدن جنس فرزندان تحمّل می‌کنند و اکثراً هم به همان یک فرزند اکتفا می‌نمایند.

از ملموس‌ترین نتایج سکولاریزاسیون خانواده، عدم احساس تعهّد اخلاقی و لذّت‌جویی صرف است که منجر به نتایجی، از جمله کاهش موالید خواهد بود.

تصوّر غلط عمومی، فرزند کمتر، کلاس بیشتر!

دقیق نمی‌شود گفت این تفکّر از کجا نشئت گرفته است؛ امّا چیزی که الآن شاهدش هستیم، این است که بین جوان‌ها، بچّه نداشتن یا تک‌فرزند بودن، یک‌جور کلاس به حساب می‌آید که اینک زوج جوان تا سال‌ها بعد از ازدواج، سراغ بچّه نمی‌روند و اگر هم بروند، به یکی رضایت می‌دهند. این مسئله ریشه در همان مسائل فرهنگی که گفته شد، دارد. اگر در گذشته، نهایت آرزوی یک زن جوان مادر شدن بود، امروز مادر شدن را در انتهای لیست آروزهایش قرار می‌دهد و جالب اینکه موارد بالایی، چیزهای نه چندان مهم، مثل رسیدن به علایق و تفریحات و احیاناً شغل و تحصیل است. این فرهنگ اگر تغییر نکند، با حل شدن مشکلات اقتصادی و معیشتی نیز شاهد تغییرات زیادی در روند جمعیتی فعلی نخواهیم بود.

متأسّفانه تک‌فرزندی یا بی‌فرزندی، به یک فرهنگ مدرن تبدیل شده و مورد استقبال بسیاری از زوج‌های جوان قرار گرفته است. نداشتن بچّه را نوعی برتری اجتماعی و کلاس بیشتر می‌دانند و داشتن فرزند زیاد را در خانواده‌هایی که سطح تحصیلات عالی دارند، نوعی ناآگاهی قلمداد می‌کنند.

گسترش فساد، فحشا و تحدید نسل

اگر به نیاز و سؤال نو، پاسخ کهنه و ناکارآمد داده شود، بحران به وجود می‌آید. این گفتة هگل حال کنونی جامعة ما را به خوبی توجیه می‌کند: اگر غرایز و فطرت افراد جامعه میل به ازدواج را ایجاد می‌کند، امّا شرایط جامعه ازدواج را سخت و از دسترس خارج می‌نماید، باید این‌گونه انتظار داشت که امیال افراد، به جای ارضای از راه مشروع، از طرق نامشروع ارضا گردد. بالا رفتن میزان فحشا و جرم در جامعه، هم امنیت جامعه را خدشه‌دار می‌سازد و هم هزینة نهادهای مقابله با جرم و جنایت را بالا می‌برد. طرح‌های به محاق بردن ازدواج و تفرّد، تبعاتی، چون گسترش فحشا، بی‌عفتّی‌های اجتماعی فرهنگی، هتک حرمت‌ها و بی‌حجابی‌ افسارگسیخته، افزایش روسپیگری و افزایش همجنس‌بازی را به همراه خود داشته و همة اینها در کاهش زاد و ولد، نقش اساسی دارند.

تحریک شدید جنسی در محیط اجتماعی و کاهش جمعیت

مشکل دیگری که به تدریج، در جامعه گسترش یافته، مربوط به تهاجم فرهنگی است که محیط جامعه از طریق ماهواره، فیلم‌های غیرمجاز یا کتب غیرمجاز، آلوده به تحریک و اشباع جنسی می‌گردد؛ به عبارت دیگر، تحریک و اشباع جنسی به جای محیط خانواده، به محیط اجتماعی کشیده شد. با افزایش سنّ ازدواج و حضور اجتماعی زن و مرد در محیط اجتماع، تحریک اجتماعی شدید شده است. وقتی محیط جامعه، محیط اشباع باشد و افراد در سنّ مناسب ازدواج نمی‌کنند، نمی‌توانند خواسته‌های جنسی خود را به راحتی کنترل یا سرکوب کنند. بنابراین افراد مجرّد در محیط تحصیل و اشتغال یا حتّی در محیط عمومی جامعه، سعی در جلب نظر یا برقراری ارتباط مجاز یا غیرمجاز با جنس مخالف دارند که این ارتباط، آمیخته با بهره‌برداری‌های جنسی است. این ارتباط می‌تواند سطوح مختلفی، مانند نگاه کردن، گفت‌و‌گو و... داشته باشد.

به این ترتیب، افراد وقتی می‌خواهند در محیط اجتماعی جذّاب باشند، به خودآرایی و زیباسازی خود می‌پردازند که به نوبة خود، مشکل را مضاعف می‌کند. این خودآرایی حتّی به افرادی که دارای همسر هستند، اعمّ از زن و مرد، کشیده شده است. با گرایش به زیبایی و خوش‌اندامی در جامعه، حاملگی همچون یک امر زشت جلوه می‌کند. حضور یک خانم باردار در جامعه و در محیط تحصیل یا اشتغال، با گرایش اجتماعی به خودآرایی و خوش‌اندامی مغایر است. خودآرایی و بروز جذّابیت جنسی، تقریباً به عنوان یک امر پسندیده در جامعه جلوه کرده است. الگوهای خاصّی، مانند عروسک باربی در جامعه مطرح شده است. هدف الگوهای رفتاری و آرایش، اعمّ از آرایش سر و صورت، آرایش لباس و کفش و کیف، این است که فرد زیباتر از آنچه هست، بنماید یا فرد، زیبایی‌هایش را به منظر عموم بکشاند. بنابراین، محیط اجتماعی کاملاً یک محیط جنسی می‌شود و افراد در محیط اجتماعی، بهره‌های جنسی می‌برند.

این پدیده آثار منفی بسیار زیادی بر ثبات خانواده دارد و باعث افزایش سنّ ازدواج می‌شود. با توجّه به وجود انگیزه‌های دینی در جامعه، کسی تمایل ندارد فردی را که با اشخاص دیگر ارتباط غیرمجاز داشته است، به عنوان شریک زندگی انتخاب کند. بنابراین افراد در انتخاب شریک زندگی، دچار تردید و ترس و وسواس می‌شوند. این مورد نیز موجب افزایش سنّ ازدواج می‌گردد. وقتی محیط جامعه، محیطی جنسی باشد، افراد برای اشباع جنسی، نیازمند محیط خانواده نخواهند بود.

شیوع بزهکاری‌های اجتماعی و نگرانی والدین از تربیت صحیح

بعضی زوجین به دلیل مشکلات و دغدغه‌های تربیتی، از داشتن فرزند امتناع می‌ورزند.

بزهکاری‌های اجتماعی، از جمله عواملی هستند که والدین را از داشتن فرزند زیاد باز می‌دارند. وقتی برخی از این بزهکاری‌ها در جامعه شیوع پیدا کرد، عدّه‌ای از والدین که تربیت صحیح فرزند را بسیار مهم و اولویت اصلی خود می شمردند، از داشتن بیشتر از یک یا دو فرزند امتناع ورزیده و به یک یا حدّاکثر دو فرزند اکتفا می‌نمایند.

اعتیاد، روابط نامتعارف، گسترش جرم‌های نوپدید، فرار از خانه، بیکاری و... برخی از این آسیب‌های اجتماعی هستند.

شیوع اعتیاد و کاهش موالید

با توجّه به اینکه کشور عزیزمان ایران در مجاورت بزرگترین تولیدکنندة موادّ مخدّر، «افغانستان» قرار دارد و با توجّه به طرّاحی گستردة دشمنان این انقلاب الهی و در کنار اینها، سوء مدیریت برخی نهادهای مسئول، متأسّفانه کم نیستند جوانانی که در دام اعتیاد گرفتار آمده و درنتیجه، از مسیر چرخة سالم زندگی و ازدواج و تکثیر نسل خارج می‌گردند.

آمارهای موجود که معمولاً بسیار خوش‌بینانه‌تر از واقعیت موجود در جامعه است، حاکی از این است که تعداد قابل توجّهی از جوانان این مرز و بوم، به واسطة اعتیاد به انواع موادّ مخدّر، از داشتن یک زندگی سالم و درنتیجه، داشتن همسر و فرزند محروم هستند.

دغدغه و نگرانی والدین از امکان ابتلای فرزندانشان به این بلاهای خانمان‌سوز و عدم رغبت و انگیزه برای فرزندآوری را به مطالب فوق اضافه نمایید که همگی از علل کاهش زاد و ولد به شمار می‌آید.

تصوّر فرزند کمتر، تربیت بهتر و کاهش موالید

گاه والدین به بهانة تربیت بهتر، کمتر فرزند می‌آورند و متأسّفانه تربیت بهتر را منحصر به عوامل اقتصادی می‌دانند.

اینکه استدلال آورده می‌شود فرزند کمتر سبب می‌شود که رسیدن به قلّه‌های

علمی و کمک والدین برای تحقّق چنین امری آسان‌تر باشد، صحیح نیست. با توجّه به آنچه که تجربه ثابت کرده است، اکثر دانشمندان و اندیشمندان ما از خانواده‌های متوسّط و پرجمعیت بیرون آمده‌اند.

کمتر بودن فرزندان، تأثیری بر بهبود تربیت و کیفیت فرزندان نگذاشته است و شرایط امروز نشان داده که کم بودن جمعیت نمی‌تواند بر افزایش کیفیت تربیت اثرگذار باشد.

برای درک بهتر ناصحیح بودن شعار انحرافی فرزند کمتر، تربیت بهتر باید تعریف تربیت را مورد بررسی مجدّد قرار دهیم و اینجاست که معلوم می‌شود عدّه‌ای امکانات و تجهیزات و رفاه بیشتر را مترادف با تربیت بهتر می‌دانند و این گزاره با اندکی تحقیق در خانواده‌های بسیار مرفّه، کاملاً زیر سؤال می‌رود که امکانات و رفاه بیشتر، الزاماً به تربیت بهتر نمی‌انجامد. حال با ارائة یک تعریف مناسب و علمی از تربیت صحیح، خواهیم دید که این مهم در خانواده‌های متوسّط، منطقی و معمولاً پر فرزند، مصادیق بیشتر و روشن‌تری دارد.

لذاست که این فرض که فرزند کمتر، تربیت بهتر را به دنبال خواهد داشت، ابداً مورد پذیرش نیست.

افزایش توقّعات کاذب از زندگی و کاهش جمعیت

از طرفی، بالا رفتن سطح توقّع فرزندان و داشتن زندگی مرفّه اقتضا می‌کند که کمتر فرزند داشته باشند و از طرف دیگر، وقتی سطح توقّع فرزندان بالا رود، پدر و مادر از فرزنددار شدن، هراس خواهند داشت؛ چرا که نمی‌توانند توقّعات فرزندان دوم را برآورده کنند و حتّی با همین نگاه، فرزند اوّل، آمدن فرزند دوم را رقیب برای خود تصوّر می‌کند.

این افزایش توقّعات را می‌توان از جنبه‌های مختلف ساختاری، اعتقادی و تربیتی مورد بررسی قرار داد. وقتی مادّیات برای انسان، به عنوان اصل قرار گرفت، حتّی سعی می‌کند تا برخی از آیات قرآن مبنی بر استفاده از نعمات دنیوی را مستمسک خود قرار دهد و کار خود برای پرداختن و مشغول شدن به امور مادّی و تجمّل‌گرایی را از منظر دین توجیه کند؛ در حالی که اگر آیات را منش اهل‌بیت(ع) تفسیر کنیم، قطعاً چنین توجیهی صحیح نخواهد بود.

امیرالمؤمنین(ع) در زمان خود، بیشترین تولید اقتصادی را داشته است؛ امّا سهم شخصی آن حضرت در بهره‌برداری، بسیار اندک بوده و از همة آنها در مسیر خدمت به خلق استفاده کرده است؛ لذا مدیر در یک جامعه، در عین ساده‌زیستی، باید در خدمت مردم باشد.

سوء تربیت و مدیریت، از دیگر عوامل افزایش سطح توقّعات است و به گفتة قرآن، انسان حریص است و از مادّیات سیر نمی‌شود. لذا می‌توان با تربیت صحیح، انسان

را به جای سوق دادن به مادّیات، در مسیر مسابقه در خیرات قرار داد؛ همان‌گونه که بسیاری از رزمندگان و فرماندهان در جنگ سعی می‌کردند که خودشان کمتر از امکانات استفاده کنند تا دیگران بتوانند از آنها بهره ببرند.

از طرف دیگر، تبلیغات و تغییر محیط‌های شغلی سبب تغییر در فرهنگ شده و افزایش دنیاگرایی در مردم و در نتیجه، افزایش سطح توقّعات شده است.

در دهة دوم در هر محلّه، چند ماشین وجود داشت و در حال حاضر، برخی خانواده‌ها بیش از یک ماشین دارند و گاهی هنوز هم طلبکار بوده و وقتی این مسائل به آنها یادآوری می‌شود، می‌گویند که این رشد طبیعی بوده که در همة کشورها صورت گرفته است؛ در حالی که باید گفت چگونه است که در این پیشرفت‌ها، ایران را با کشورهای 300 سال صنعتی «انگلیس» و «فرانسه» مقایسه می‌کنند؟!

ما مخالف با استفاده از نعمات خدا نیستیم؛ امّا سمت تجمّل‌گرایی رفته‌ایم.

اینها تبدیل به مسائل ساده‌ای شده که به راحتی از آن عبور کرده و آن را تجمّل‌گرایی نمی‌دانیم و امروزه در منازل برای هر فرد، اتاق اختصاصی، تلویزیون اختصاصی و... در نظر گرفته می‌شود و قبل از اینکه دشمنان، ما را از هم جدا کنند، خودمان از هم جدا شده‌ایم.

امروز به قدری توقّعمان بالا رفته است که کم‌کم از خدا هم طلبکار شده‌ایم؛ در حالی‌که عبد خدا هستیم و برای عبادت و خدمت خلق شده‌ایم.

پی‌نوشت‌ها: