اخلاق ووظایف متقابل زوجین

رضا آذریان / مشاور خانواده

در این قسمت، از «تکالیف و وظایف زن و مرد در زندگی مشترک که باید به آن پایبند باشند و از آن پیروی کنند» صحبت خواهیم کرد. انجام این تکالیف و وظایف در زندگی مشترک که یک تعامل دو سویه است، بدون داشتن احساسات و عواطف، بسیار سخت و دشوار خواهد بود.

در این تعامل دو سویه که زن و مرد در تمام ابعاد جسمی و روحی و روانی شریک هم هستند، تعیین تکالیف و وظایف، برای پیشگیری از تخطّی است؛ نه شکل‌دهندة آن. در زندگی مشترک نمی‌توان به زن یا مرد گفت به همسرت لطف کن و مثلاً او را نوازش کن؛ زیرا نوازش کردن و لطف کردن، خود مقوله‌ای اخلاقی، احساسی و عاطفی است و نمی‌شود به شکل یک وظیفه دربیاید؛ بلکه باید در کنار وظایف همسری باشد و به آن رنگ و بوی دلنشین و آرامش‌بخشی بدهد.

خانواده یک نهاد حقوقی، اخلاقي است که در آن، اخلاق و حقوق در کنار هم قرار می‌گیرند و زمانی زندگی شیرین و لذّت‌بخش خواهد بود که نقش اخلاق در آن، از قوانین حقوقی بیشتر باشد.

برتری اخلاق بر حقوق در زندگی مشترک

در یک زندگی گرم و لذّت‌بخش، هر کدام از زن و مرد باید قبل از آنکه از حقّ خود بپرسد، از وظیفه‌اش سؤال کند. در خیلی از زندگی‌ها افراد به دلیل خودخواهی‌های درونی که دارند، ابتدا به دنبال حقّ خودشان هستند؛ در حالی‌که اگر وظایف خود را به درستی انجام دهند، حقّشان را نیز به دست خواهند آورد و زندگی را برای خود و شریک زندگی‌شان شیرین می کنند.

اگر زن و مرد در راه اخلاق‌مداری زندگی مشترکشان، گذشت داشته باشند و از برخی لذّت‌های خود بگذرند و در واقع، اخلاق را بر حق‌مداری مقدّم دارند، بدون شک زندگی آرام و دل‌چسبی را خواهند گذراند.

انسان باید به دور از منفعت‌طلبی شخصي، در همة ابعاد رفتاری، گفتاری و کرداری و از همه مهم‌تر، در نگرش و تفکّرش، اخلاق‌محور عمل کند.

اخلاق ‌محوری در نگرش و تفکّر

اگر در طول زندگی مشترک به همسر خود، به عنوان شریک نگاه کنید و همیشه او را در کنار خود ببینید و این نگاه یک نگاه جمعی باشد، دیگر منفعت و سود را برای خود نخواهید خواست و تلاش خواهید کرد تا آسيب و ضرر به جمع و شریک زندگی وارد نشود. تفکّر جمعی نسبت به شریک زندگی، درک صحیحی از مفهوم خانواده در ذهن شما شکل می‌دهد که لذّت‌های پنهان این جامعة تازه شکل‌یافته را برای شما و همسرتان آشکار می کند.

اخلاق ‌مداری در گفتار

با آن نگرش اخلاق‌مدار، بدون شک گفتار انسان در خانواده باید تابع شرایط زیر باشد:

- از کلمات زشت و رکیک و توهین‌آمیز در صحبت با همسر استفاده نشود؛

- سخنانش با همسر، محبّت‌آمیز باشد و صمیمیت و مهربانی را به او القا كند؛

- در صحبت با همسر، از کنایه و طعنه پرهیز شود؛ زیرا زندگی را سرد و محبّت بین طرفین را کمرنگ می‌کند؛

- گفت‌وگو بین همسران باید خالی از هرگونه غیبت، تهمت، دروغ و افترا باشد؛ زیرا اینها باعث بدبینی و از بین‌رفتن اعتماد بین آنها می‌شود؛

- لحن کلام نباید طلبکارانه و اعتراض‌آمیز باشد. این‌گونه صحبت، جز سردی روابط و ایجاد تنش، ثمری ندارد.

اخلاق ‌مداری دررفتار

مهربانی و محبّت با همسر، مقدّم‌داشتن منافع و ایثار و صبر در مقابل رفتارهای نادرست او، نمونه‌هایی از رفتارهای اخلاق‌مدارانه است. در احادیث زیادی از امامان معصوم(ع)، یکی از مهم‌ترین عوامل بهشتی‌شدن انسان‌ها، خوش‌خلقی و اخلاق نیکو برشمرده شده است و در مقابل، احادیث بسیاری هم هستند که فرد به خاطر بدرفتاری با همسر و خانوادة خود، گرفتار عذاب قبر و مشکلاتی از این دست شده است. در رفتار با همسر، باید سخن حضرت علی(ع) را سرلوحة خود قرار داد که فرموده‌اند:

«آنچه بر خود می‌پسندی، برای دیگران هم بپسند و هر آنچه بر خود نمی‌پسندی، برای دیگران هم نپسند.»

اخلاق ‌مداری درکردار

گاهی کردار و عملکرد ما در مجموع، باعث آزار و اذیّت همسرمان می‌شود؛ هرچند رفتاری خوب و اخلاقي داشته باشیم. اگر در خانواده، زمینة آرامش دروني و رفع خستگی همسر فراهم نشود و حقوق او به هر دلیلی پایمال گردد، کردار و عملکردمان اشتباه بوده است و باعث کسالت و افسردگی همسرمان می‌شویم؛ مثلاً همدلی با همسر و دردودل کردن با او، یک نیاز است که گاهی همین مقدار همراهی را ما از همسرمان دریغ می‌کنیم. ابن بدرفتاری نیست؛ ولی در کردار اشتباه عمل کرده‌ایم.

هماهنگی زن و مرد با ویژگی‌های جسمی، روحی و روانی یکدیگر

بعضی زنان فکر می‌کنند که مردان، آنها را در خانه زندانی کرده‌اند و اجازة ورود به اجتماع را به آنها نمی‌دهند و این ظلمی است که به آنها شده است و آنان باید پا به پای مردان وارد عرصه‌های سخت اجتماع شده و می‌خواهند این‌گونه خلأ وجودی و کمبودی را که احساس می‌کنند، جبران نمایند. آنچه اعضای خانواده باید بدانند، این است که تکالیفی که بر عهدة هریک (زن و مرد) گذاشته شده است، بر اساس توانایی‌های جسمی و روحی و روانی آنها چیده شده است. کارهای سخت و خشن به دلیل روحیة سرسخت و خشن مردان بر عهدة آنان نهاده شده و مدیریت عاطفی خانه، به دليل روحیة لطیف و نرم زنان بر عهدة آنان است و این به هیچ عنوان از عهدة مردان برنمی‌آید؛ زیرا مردان نسبت به زنان از بهرة عاطفی کمتری برخوردارند و هم در شخصیت آنان انعطاف‌هایی از قبیل صبوری و نرمش کمتر دیده می‌شود و روحیه‌ای شکننده دارند؛ البتّه هیچ‌کدام از تکالیف خانگی زنان به منزلة دور ماندن ایشان از فعّالیت‌های اجتماعی نیست. هر کدام از فعّالیت‌های زنان و مردان بسیار حائز اهمّیت و از عهدة دیگری خارج است. این‌گونه نیست که زن از مرد برتر است یا بالعکس. درست است که در این بین، استثنائاتی هم وجود دارد، لیکن رشد ایده‌آل زمانی رخ می‌دهد که زن و مرد در کنار هم قرارگیرند و با کمک هم، محیطی با مهر و محبّت برای خانواده فراهم آورند و جمعاً از آرامش و گرمی آن لذّت ببرند.

وظایف اصلی زنان و مردان

در زندگی، بدون تعیین وظایف و تکالیف، نوعی بی‌نظمی به وجود می‌آید که مانع رشد و تعالی خانواده و اعضای آن می‌شود. بنابراین برای یک زندگی رو به رشد و منظّم باید وظایف هر شخص معيّن و تعریف شود و مسئولیت‌ها بین زن و مرد تقسیم گردد.

وظایفی که به طور عمومی برای زن و مرد عنوان می‌شود، صرفاً جنبة نظم دادن به امور را دارد و اگر قرار باشد از آنها به عنوان ابزاری برای مطالبة حقوق از همسر استفاده بشود، جز اینکه لذّت زندگی را به کام همه تلخ کند، ثمره‌ای دیگر نخواهد داشت.

وظایف اصلی مردان در خانواده

در زندگی مشترک، مرد مسئول تأمین نیازهای اقتصادی است و قانون و شرع نیز بر آن تأکید کرده است.

- مرد باید برای زن، پوشاک، غذا، لوازم مورد نیاز منزل و مسکن به اندازة متعارف و در حدّ شأن فراهم کند.

- اگر زن احکام شرعی و مسائل اعتقادی را بلد نیست، بر مرد واجب است که یا به او آموزش دهد یا او را در معرض آموزش قرار دهد.

- با او حسن معاشرت داشته باشد؛ یعنی خونسرد و خوش‌رفتار باشد.

- تمام شروط ضمن عقد را نیز رعایت کند و اگر آنجا وظیفه‌ای به عهده‌اش گذاشته شده است، آن را انجام دهد.

وظایف اصلی زنان در خانواده

زن به عنوان محور عواطف و احساسات و مدیر عاطفی خانواده است که قانون و شرع بر آن تأکید دارد.

- پذیرش رهبری مرد بر امور خانواده،

- تمکین.

شاید مهم‌ترین وظایف زنان را بتوان در همین دو مورد خلاصه کرد؛ ولی وظایف دیگری هم زیرشاخة اینان وجود دارد.

در مجموع، آنچه باید مورد توجّه باشد، این است که آگاهی از تکالیف و وظایف، فقط عاملی برای تنظیم بهتر زندگی و روابط خانوادگی است و محور اصلی خانواده و روابط زوجین را اخلاق و وظایف اخلاقی شکل می‌دهد.