امام زمان(عج) طلایه ‌دارمراتب تربیت

مرتضي أقا تهراني

در هر عصر و روزگاری، رسالت «تزکیه و تعلیم و تربیت» آدمیان از جانب خداوند، بر عهدة برگزیده و جانشین او در روی زمین (نبیّ، وصیّ یا امام معصوم زمان) قرار می‌گیرد؛ نتیجه اینکه مقام عظیم تزکیه و تعلیم و تربیت در روزگار ما، ویژة امام عصر و زمان ما است که میراث‌دار تمام مقامات پیامبر رحمت(ص)، به جز مقام نبوّت و رسالت گشته است. باری، امام هر عصر و زمان، مربّی و پرورش‌دهندة تمام عالم هستی و عهده‌دار مقام تزکیه و تعلیم و تربیت انسان‌ها می‌گردد؛ چنانچه حضرت امام مهدی، روحی فداه، در اشاره به این شأن و مقام می‌فرمایند: «ما ساخته‌شده و تربیت‌یافتگان پروردگاریم و پس از آن، مردم ساخته‌شده و تربیت‌یافتگان ما هستند.»1

هرگونه هدایت و تربیت حقیقی در عالم وجود، از نور ولایت امام تابش و درخشش می‌گیرد. سلسله‌جنبان زنجيرة تعلیم و تزکیه و هدایت در روزگار ما، امام عصر و زمان ما، مهدی موعود(عج) است؛ چنانچه وجود نورانی حضرتش را در روز جمعه با اشاره به این مقام زیارت می‌نماییم:

«سلام بر تو ای نور خدا! که هدایت‌یافتگان با آن هدایت می‌شوند.»2

امام، قافله‌سالار کاروان انسانیت است. امام علاوه بر هدایت و راهنمای ظاهری مردم، وظيفة ولایت و هدایت باطنی ایشان را نیز بر عهده دارد. امام از راه باطن، به نفوس و ارواح مردم، اشراف و اتّصال دارد و از این طریق، حیات معنوی مردم را تنظیم می‌کند و حقایق اعمال را به سوی خدا سوق می‌دهد. حضور یا غیبت

جسمانی امام در این باب (مقام هدایت و تربیت باطنی مردم) تأثیری ندارد.۳

امام، چه خانه‌نشین باشد و چه در پس پردة غیبت، هدایت و رهبری ملکوتی انسان‌ها و جوامع بشری را عهده‌دار است و این مقام، حقیقتی است که از وجود مقدّس او جدا نمی‌شود. از این‌رو، وجود مقدّس حضرت مهدی(عج) در دوران غیبت نیز رهبری ملکوتی تمام انسان‌ها و هدایت جوامع بشری و هرچه را که دارای صیرورت و تحوّل است، بر عهده دارد.4

تمام زمین و زمان در دست ولایت امام زمان(عج) اداره و تدبیر می‌گردد و با نور هدایت و تربیت او پرورش می‌یابد؛ چنانچه امام صادق(ع) در تأویل آیة:

«وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها»،5 می‌فرمایند:

«پرورش‌دهنده و تربیت‌کنندة زمین، یعنی امام و رهبر زمین... هنگامة ظهور، مردم از نور خورشید و نور ماه بی‌نیاز می‌شوند و به نور امام اكتفا می‌کنند.»6

بدین‌سان، نور ولایت، هدایت و تربیت امام عصر(عج)، نورانیت‌بخش‌تر از نور تمام عالم وجود است. اساساً هر نورانیتی در عالم وجود، از چشمة اشراقی نور وجود امام زمان(عج) درخشش می‌پذیرد و اصل هر هدایت و تربیتی، از دستان پر مهر او ریشه و حقیقت می‌گیرد؛ چنانچه پیامبر اعظم(ص) در خطبة غدیر، خاتمه‌بخش سلسلة ولایت و امامت، حضرت مهدی موعود(عج) تا را بدین شأن و مقام ستوده و معرفی فرموده‌اند:

«همانا تدبیر و ادارة امور به او وانهاده شده است... و هیچ حقّ و حقیقتی نیست؛ مگر همراه او و هیچ نور و نورانیتی نیست؛ مگر نزد او.»7

نور امام زمان(عج)، نور خداست و اگر خداوند هدایت و تربیت ویژة فردی را در روزگار ما اراده فرماید، قلب او را به طور ویژه، تحت اشراق نور ولایت مهدوی که همان نور خداست، قرار می‌دهد:

«خداوند با نور خویش هرکه را بخواهد، هدایت فرماید.»8

«سلام بر تو ای نور خدا! که هدایت‌یافتگان با آن هدایت می‌شوند.»9

بدین‌سان، خداوند متعال هر قلب لایقی را بخواهد هدایت و تربیت فرماید، آن را با نور ویژة خویش، یعنی با نور ولایت مهدوی، هدایت می‌فرماید:

«واللهُ كُلَّ ما يَشاءُ يَهدی بِنورهِ وَ النُّورُ نُورُ المَهدی؛10

و خداوند هر که را بخواهد، با نور خویش هدایت فرماید و آن نور، نور وجود مهدی(عج) است.»

در دوران غیبت، قلوب اهل ایمان از خورشید پشت ابر ولایت امام مهدی، ارواحنا فداه، نور می‌گیرد، در سایه‌سار دست پر مهر و هدایت‌گر او، تزکیه و پاک می‌گردد و تحت تربیت الهی او رشد و پرورش می‌یابد تا آن هنگام که به کمال لایق خویش نائل آید:

«سوگند به خدایی که مرا به نبوّت برانگیخت! همانا شیعیانش از وجود او بهره می‌برند و از ولایت او نور می‌گیرند؛ همان‌گونه که مردم از خورشید پشت ابر بهره‌مند می‌گردند.»11

نور ولایت امام زمان(عج) ، قلب‌های لایق را چنان تحت تربیت و هدایت خویش می‌گیرد تا جایی که تمام رذالت‌ها و ظلمت‌های اخلاقی را به فضيلت‌ها و نورانیت‌های وجودی مبدّل می‌سازد و وجود سالک را غرق پاکی و طهارت و نورانیت می‌گرداند؛ چنانچه حدیث امام محمّدباقر(ع) به این شأن و مقام نورانی اشاره می‌فرماید:

«نور امام در دل‌های اهل ایمان، از خورشید درخشان در روز، تابناک‌تر است و امامان به خدا سوگند! قلوب مؤمنان را روشن ونورانی می‌سازند.»12

باری. رمز تزكیه و طهارت، راه هدایت و تربیت، راز رهیدن از ظلمت و جهالت و طریق رسیدن به نورانیت و فضیلت، پذیرش اعتقادی و عملی ولایت امام زمان، روحی فداه، است.

مهدی(عج)، طلایه‌دار مراتب تربیت

با کاوش و ژرف‌نگری در آیات و روایات درمی‌یابیم که هدایت و تربیت الهی که در مجرای هدایت و تربیت مهدوی صورت می‌پذیرد، در سه مرتبة طولی و صعودی تحقّق می‌یابد که این مراتب، به ترتیب عبارتند از:

۱. تربیت عام و فراگیر؛

۲. تربت ویژه و خاص؛

۳. تربیت اخص.

1. تربیت عام

«همانا در سنّت خدا، هیچ دگرگونی و تغییری نمی‌یابی.»13

هدایت و تربیتی را که نسبت به همة انسان‌ها - چه خوب و چه بد- در همة ادوار تاریخ به شکل قوانین و سنّت‌های تغییرناپذیر الهی جاری گشته است، در عنوان «تربیت عام و فراگیر» یاد می‌کنیم. از این نوع هدایت و تربیت، همگان به شکلی یکسان بهره می‌برند؛ چه تربیت را بپذیرند و تسلیم آن گردند و چه گردن ننهند و راه عناد و سرکشی را در پیش گیرند:

«همانا قلب‌ها در قبضة قدرت الهی است؛ هرگونه‌ای که بخواهد، آنها را دگرگون می‌سازد.»14

بر این اساس، خداوند متعال بر قلوب تمام آدمیان، ولایتی عام و مطلق دارد و سر رشتة تدبیر، هدایت، تربیت و رهبری، سرانگشت مشیّت و ارادة الهی است. پس هدایت آدمیان در بستر تاریخ، بسته به هدایت و تربیت مهدوی که تجلّی و مجرای تحقّق هدایت و تربیت الهی است، می‌باشد. بنابراین در مرتبه‌ای عام و فراگیر، بر تمام جهان و جهانیان سایه افکنده و در تمام مجرای ولایت، هدایت و تربیت انسان جریان می‌یابد تا تمام فیوضات الهی را به اهل زمین رساند.

«کجاست آن اتّصال‌بخش زمین و آسمان که فیوضات آسمان را به اهل زمین رساند؟»15

«به یمن و برکت او تمام موجودات، روزی داده می‌شوند و به واسطة وجود او، زمین و آسمان استواری یافته است.»16

«السَّلامُ عَلی مَهدیِّ الأُمَم؛17

سلام بر هدایتگر امّت‌ها!»

تمام اهل زمان، از انسان‌ها و جوامع انسانی، در پرتو هدایت و تربیت او به حرکت و تحوّل خویش در بستر تاریخ ادامه می‌دهند و آسمان و زمین در پناه ولایت و تربیت او قرار و سامان می‌یابد و روزی‌رسانی فراگیر الهی نیز با هدایت و سرپرستی او صورت می‌پذیرد.

٢. تربیت خاص

بی‌شک، هدایت و تربیت عامّ الهی، امری فراگیر و غیراختیاری است؛ امّا خود را در معرض هدایت و تربیت خاصّ الهی قرار دادن، اختیاری و به تلاش و تکاپوی انسان است.

در میان آدمیان، تنها آنهایی که از ولایت شیطان و طاغوت خارج شده و به خداوند ایمان آورده‌اند، به تدریج تحت ولایت، هدایت و تربیت خاصّ الهی قرار می‌گیرند:

«آگاه باشید! که اولیای خدا... همان اهل ایمان و پرهیزگارانند.»18

«خداوند، خود ولایت و سرپرستی اهل ایمان را عهده‌دار گشته، ایشان را از تاریکی‌ها و ظلمت‌ها به سوی نور خارج می‌گرداند.»19

«... و او ولایت و سرپرستی صالحان را عهده‌دار می‌گردد.»20

بر این اساس، عموم اهل ایمان و صالحان و پرهیزگاران، بسته به درجة ایمان و تقوا و اخلاصشان، در پناه ولایت، هدایت و تربیت ویژة الهی قرار می‌گیرند.

از آنجا که هدایت و تربیت مهدوی، تجلّی و بستر تحقّق هدایت الهی است، تمام اهل ایمان، پرهیزگاران و صالحان عالم در پرتو نور هدایت و تربیت مهدوی، هدایت و سرپرستی می‌شوند:

امام زمان(عج) در توقيع شریف خود که از طریق شیخ مفید برای تمام دوست‌داران و ولایت‌مداران خویش مرقوم داشته‌اند،21 بر ولایت، تربیت و هدایت‌گری خویش، چنین تأکید فرموده‌اند:

«ما از تمام آنچه بر شما می‌گذرد، آگاهیم و هیچ چیزی از اخبار و احوال شما بر ما پوشیده نمی‌ماند... . ما در تدبیر و سرپرستی امور شما کوتاهی نکرده‌ایم و شما را هرگز از خاطر نبرده‌ایم؛ که اگر جز این بود، سختی‌ها از هر سو بر شما فرود می‌آمد و دشمنان، شما را ریشه‌کن می‌کردند.»22

بر این اساس، حضرت ولیّ‌عصر(عج) هدایت، تربیت و تدبیر امور تمام کسانی را که ولایت و امامت او را گردن نهاده‌اند، بر عهده گرفته و لحظه‌ای از رسیدگی به امر هدایت، تربیت و سرپرستی امور ایشان (عموم محبّان و شیعیان خویش) غافل نمی‌گردند.

این همان مقام ولایت و سرپرستی ویژه‌ای است که پیام‌آور رحمت و منادی محبّت، بشارتش را از قرن‌ها پیش، به شیعیان و پیروان مهدی موعود(عج) داده‌اند:

«سوگند به خدایی که مرا به نبوّت برانگیخت! همانا شیعیان او از وجودش بهره‌مند می‌گردند و از نور ولايتش نور می‌گیرند؛ مانند بهره‌گیری مردم از خورشید، اگرچه ابر آن را پوشانده باشد.23 آنان که گفتند: «پروردگارمان خداست.» و بر این باور استقامت ورزیدند، ملائک بر ایشان فرود آیند و مژده دهند که دیگر هیچ ترس و حزن و اندوهی نداشته باشید... ما در دنیا و آخرت، یاران و دوستداران شماییم.»24

٣. تربیت اخص

سالک راه حق، پس از موفّقیت در امتحان ایمان، به عرصة هدایت و تربیت خاصّ الهی وارد می‌گردد و بر اثر ثبات و استقامت در ایمان، به تدریج در آسمان هدایت‌پذیری اوج می‌گیرد تا آنجا که اجازة ورود به جایگاه رفیع صدق و صداقت می‌یابد و به فیض حضور در محضر پروردگار و مالک مقتدر خویش، نایل می‌شود. انسان ولایت‌پذیر، هرچه استقلال و اختیار خویش را در پرتو تقوا و عمل صالح، تابع اراده و اختيار الهی قرار دهد، بیشتر و بیشتر تحت هدایت و تربیت خداوندی قرار می‌گیرد؛ تا جایی که به بالاترین درجات لقاء الله و فنای في الله می‌رسد و تمام رفتار و گفتار، حرکات و سکنات او خدایی می‌گردد؛ چنانچه در حدیث قدسی «قرب نوافل» چنین آمده است:

«... همانا بندة من با انجام مداوم نوافل و مستحبّات به من تقرّب می‌جوید تا آنکه به او محبّت می‌ورزم. آن هنگام که به او محبّت بورزم، گوش او می‌شوم که با آن می‌شنود؛ چشم او می‌گردم که با آن می‌بیند، زبان او می‌شوم که با آن سخن می‌گوید و دست او می‌گردم که با آن می‌گیرد. هرگاه که مرا بخواند، اجابتش می‌کنم و چون مسئلتی نماید، عطایش می‌نمایم.»25

آری. انسان آن هنگام که به طور کامل از خود فانی گردد و به طور اخص، تحت ولایت، هدایت و تربیت الهی قرار می‌گیرد و تا آن هنگام که از خود ذرّه‌ای استقلال و اراده و اختیار نشان می‌دهد، هنوز تحت ولایت و تربیت کامل الهی قرار نگرفته است.26

البتّه همة انسان‌ها از هدایت و تربیت اخصّ الهی بهره‌مند نخواهند بود؛ بلکه تنها گروهی ویژه، همچون پیامبران و امامان، به عالی‌ترین درجات آن نایل می‌شوند و به دنبال ایشان، تنها مؤمنان و موحّدان راستین (شیعیان اخص) در پناه این هدایت و تربیت فرخنده قرار خواهند گرفت.

از آنجا که ولایت امام زمان(عج) ظهور تامّ و تمام ولایت الله محسوب می‌شود و هدایت و تربیت مهدوی، مجرای هدایت و تربیت الهی است، امر هدایت و تربیت اخصّ مؤمنان و شیعیان اخص نیز از مجرای هدایت و تربیت مهدوی تحقّق می‌یابد تا جایی که ایشان را به مقام اولیاء اللّهی می‌رساند...

امام صادق(ع) به ابابصير فرمودند:

«خوشا به حال شیعیان قائم ما! همانان که در دوران غیبتش، منتظر ظهور او و در دوران ظهورش، مطیع و فرمانبردار اویند. آنان اولیاءاللّهی هستند که نه از آینده ترسی به دل دارند و نه از گذشتة خود غمگین هستند.»27

باری، عمل به مقتضای شیعه بودن، همراه با انتظار ظهور امام زمان و در دوران غیبت، می‌تواند انسان را تحت ولایت، هدایت و تربیت اخصّ خدا، رسول و امامان معصوم(ع) درآورد و برای دلدادگان و شیعیان راستین امام زمان(عج) کم شرافتی نیست که در پرتو انتظار ظهور و فرمانبرداری محض، به جایی برسند که مولایشان خود، ولایت اخص و هدایت و تربیت مستقیم آنها را برعهده گیرد و ایشان را به مقام ولیّ‌اللّهی نایل گرداند.

پی‌نوشت‌ها: