شکوه حورایی عالم

مرتضي مهدوي يگانه

نگاهی به ساحت وجودی فاطمی

هرگاه نگارنده خواسته دربارة شخصیت بانوی بزرگ اسلامی، حضرت فاطمة زهرا(س) بیندیشد یا مطلبی بنگارد، با دو دیدگاه رو به رو بوده است؛ بر اساس یک دیدگاه، اولویت یا ضرورت بحث، صرفاً بررسی ابعاد بشری و زمینی آن اسوة سترگ تشخیص داده شده است. صاحبان این دیدگاه می‌گویند: آنچه در درجة نخست، مورد نیاز امّت اسلام و انسان‌ها، خصوصاً دختران و بانوان است، داشتن الگو و راهنمایی برای تحقّق یک حیات طیّبة انسانی و زندگی موفّق بشری در صراط مستقیم الهی است. وقتی کسی توانست در این بعد از زندگی موفّق شود، راه برای طیّ مراتب بندگی و سلوک عرفانی و درجات بلند معنوی او نیز باز خواهد شد.

امّا دیدگاه دیگر، از اوّل به مقامات بلند عرفانی و معنوی فاطمی نظر دارد و جایگاه عظیم و رسالت‌های بزرگ آن حضرت را مورد توجّه قرار می‌دهد. این دیدگاه می‌گوید: همواره باید به اوج قلّه نگاه کرد. با چنین نگاهی است که می‌توان در

دامنه نیز گام برداشت و به سوی بالا حرکت کرد. شما ابتدا باید دریابید در یک گنجینه چه جواهرات و سرمایه‌هایی وجود دارد تا با شوق به آنها، بدان سو حرکت کرده و از آن استفاده نمایید.

رسول اکرم(ص) نیز در معرفی دخت گران‌قدر خویش، ابتدا بُعد ملکوتی آن حضرت را مطرح می‌فرمایند و سپس جنبة انسانی و بشری ایشان را مورد تأکید قرار می‌دهند. آنجا که از فاطمة عزیز(س)، به حوراء انسیّه تعبیر می‌نمایند. از آغاز می‌فرمایند او یک موجود ملکوتی و ماورایی (حوراء) است و بعد از آن می‌فرمایند یک انسان (انسیه) هستند.

رسول خدا(ص) فرمودند:

«خُلِقَ نُورُ فَاطِمَةَ(س) قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْأَرْضَ وَ السَّمَاءَ فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ يَا نَبِيَّ اللهِ فَلَيْسَتْ هِيَ إِنْسِيَّةً فَقَالَ فَاطِمَةُ حَوْرَاءُ إِنْسِيَّة؛1

خداوند نور فاطمه را آفرید؛ قبل از آنکه نور زمین و آسمان را خلق فرماید.»

برخی گفتند: ای پیامبر خدا! پس فاطمه از جنس انسان نیست؟

فرمودند:

«فاطمه یک موجود ملکوتی انسانی است...»

جالب است که آن حضرت نمی‌فرمایند: فاطمه یک انسان ملکوتی است یا نمی‌فرمایند: انسان، امّا ملکوتی است. هرچند محتوای فرمایش آن حضرت، همین حقیقت است، امّا آن حضرت اصرار دارند ابتدا بر بعد معنوی و شکوه آسمانی فاطمه(س) تأکید فرمایند.

دلیل این مطلب جز این نیست که فاطمه(س)، به سبب همین سرمایه است که می‌تواند اسوة زنان، بلکه امّت اسلام و از آنان برتر، الگوی همة انسان‌ها در طول تاریخ باشد. به نظر می‌رسد کسانی که صرفاً به بعد زمینی این وجود آسمانی تکیه کرده و به ضرورت توجّه به بعد معنوی و ملکوتی آن حضرت اولویت نمی‌دهند، از حقیقت مزبور غافل هستند. معقول و طبیعی است که دانشجویان یک کلاس نسبت به هر استادی که از سواد، مدرک، تجربه و فضیلت برتری برخوردار باشد، ارادت و علاقة بیشتری نشان می‌دهند. انسان‌ها در واقع، دانشجویان دانشگاه انبیاء و اولیاء هستند.

از این‌رو، استاد و معلّم، هرچه برتر و بالاتر باشد، در طیّ مسیر انسانیت و نیل به هدف خلقت، می‌تواند برای آنان مؤثّرتر واقع گردد. درست به همین دلیل نیز، امام و راهنمای مسلمانان و خلیفة پیامبر(ص)، اگر صاحب فضایلی، همچون علم و عصمت کامل و در برترین درجة ولایت و تکامل انسانی نباشد، به هیچ‌وجه شایستگی تصدّی این منصب را نخواهد داشت (؛ چه رسد به اینکه در علم و فضیلت از کمترین تراز نیز نازل‌تر باشد). از این گذشته، فطرت و عقل انسان‌ها نیز او را نخواهد پذیرفت؛ مگر آنکه فریب بخورند یا تحمیق شوند یا از دایرة تعقّل یا فطرت، خارج گردند.

فاطمه در اوج قلّه‌های فضیلت

در این میان، فاطمة زهرا(س) از برترین اولیای الهی است که به دلیل برخورداری از والاترین سرمایه‌های معنوی و بالاترین شایستگی‌ها، جایگاه هدایت و ارتقای انسان‌ها و جوامع انسانی را به خود اختصاص داده است؛ هرچند ایشان نه پیامبر هستند و نه امام. در این زمینه، نمونه گفتارهایی از بزرگان علم و معرفت می‌تواند روشنگر مطلب مذکور باشد:

برای انسان‌های کوچکی مثل من، خیلی دشوار است که بخواهند - ولو از دور - دربارة آن عظمت سخن بگویند. ما یک چیز و یک خیال و یک تصویر و یک نقش در ذهنمان می‌گذرانیم؛ این کجا و واقعیت‌ها و حقیقت‌ها - که بسی عظیم‌تر از ذهن ماست - کجا؟ واقعاً دختر پیامبر(ص) معمّای ناگشودة ذهن بشری است. وقتی به صف اولیاء و عبادالصّالحین نگاه می‌کنید، قلّه‌هایی وجود دارد که نسبت آن قلّه‌ها به بقیة انسان‌های بزرگ عالم معنا، یک نسبت غیر قابل تصوّر و فوق‌العادّه عظیمی است؛ اختلاف، اختلاف فاحشی است.

این قلّه‌ها همان کسانی هستند که در تاریخ نبوّت‌ها هم هرجا شما چشم بدوزید، از هر طرف آنها را می‌بینید؛ مثل انبیای اولوالعزم و بزرگانی از این دست و در این حد.

امّا در مجموعة این عظمت‌ها و شکوه‌ها و در بین این برجسته‌ترین‌ها (که ذکرشان برای ما فقط لقلقة زبان است و امثال من، دل و روح و جانشان بسیار کوچکتر، خردتر و حقیرتر از آن است که بخواهند این معنویت‌ها را درک کنند و همین‌طور از دور تصویری در ذهنشان دارند و آن را بر زبان می‌آورند که باز این تصویر هم از کلمات خودشان است) چند نمونة بسیار نادر وجود دارد که از حدّ توصیف و بیان، بالاتر است. یکی از اینها، فاطمة زهرا(س) است. فقط با پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع)، می‌توان او را مقایسه کرد.2

وجه جمع این دو دیدگاه

شاید این دو نگاه در ابتدای امر، با یکدیگر متضاد به نظر برسند؛ یک نگاه از پایین به بالاست و چه بسا در همان پایین می‌ماند و نگاه دیگر از بالا به پایین ناظر است و گاهی در همان بالا می‌ماند. به عبارت دیگر، هیچیک از دو دیدگاه مزبور، جامع و کامل نیست.

اکنون سخن در این است که: آیا می‌توان میان این دو دیدگاه را جمع کرد؟

چنان‌که اشاره شد، در ظاهر، این دو دیدگاه با هم در تضاد هستند؛ یکی می‌گوید ابعاد انسانی، اجتماعی، خانوادگی، اخلاقی و سیرة عملی فاطمة زهرا(س) را بنگرید. این موارد است که ما امّت اسلام و دوستداران آن حضرت به شدّت به آنها نیاز داریم. ما اگر از وجود نوری و معنوی و مقامات بلند ملکوتی فاطمی آگاه نشدیم، چه ضرری متوجّهمان خواهد شد؟

شما، راهنمایان و الگوهای انسانی اسلام را همواره در چنان افق بلندی می‌برید که هیچگاه در دسترس ما نیستند. ببینید نیازهای جوانان و دختران و افراد جامعه چیست؟ جز همان ابعاد زمینی و بشری این اسوه‌ها و الگوها؟

در مقابل، دیگری می‌گوید: شما ابتدا باید توجّه کنید که آیا برای انسان‌ها، الگوها آیا قدرت راهنمایی و رساندن به مقامات بلند انسانی و تحقّق یک زندگی خوب و حیات طیّبه و اسلامی را دارند یا نه. چگونه شما برای گذراندن یک واحد درسی حتّی کم‌اهمّیت، به دنبال یک استاد قوی می‌روید و از سابقه، سواد، قدرت علمی

و فضیلت‌های او سراغ می‌گیرید، امّا برای طیّ مسیر انسانیت و تحقّق هدف آفرینش خود از فضایل و ابعاد علمی و جایگاه وجودی یک الگو در عالم آفرینش و در ساحت تشریعی خداوند سراغی نمی‌گیرید و اگر کسی بخواهد از آنها سخن به میان آورد، برنمی‌تابید؟

آیا شما از رسول خدا(ص) نسبت به امّت، دلسوزتر و آگاه‌تر هستید؟ چرا آن حضرت، خود، از مقامات معنوی و جایگاه نوری فاطمه(س) سخن می‌گویند و ابتدا، قبل از نگاه انسانی و بشری به ایشان، بر بعد ملکوتی و عرفانی و آسمانی دخت گران‌قدرشان تأکید می‌کنند؟ و...

البتّه دامنة سخنان صاحبان این دو نظریه بسیار گسترده‌تر از این مقدار است؛ امّا اجمال بخشی از آن، همین است که به آن اشاره شد.

همان‌گونه که گذشت، هیچیک از این دو دیدگاه، بی‌نقص نیست. در یک تمثیل، شاید بتوان وجه جمعی برای آنها تصوّر کرد و آن، توجّه به خورشید و آفتاب است. گروه اوّل صرفاً به آفتاب می‌نگرد. آنان می‌گویند: ما را که به آسمان راهی نیست. ما اگر بتوانیم روی زمین را نیز روشن ببینیم و راه خود را پیدا کنیم، کار بزرگی کرده‌ایم و اصلاً مگر از ما خواسته‌اند به آسمان برویم و به خورشید برسیم؟

و گروه دوم نظرشان این است که ابتدا این حقیقت را دریابید که خورشید چه نور و گرما و حیات‌بخشی و شکوهی دارد تا در نتیجه به او توجّه و به سویش حرکت کنید. شما تا آن حقیقت آسمانی را نشناسید و از شکوه و عظمت و جایگاه او مطلّع نشوید، چگونه تحریک و تشویق خواهید شد تا از نورانیت و حیات‌آفرینی‌اش بهره بگیرید؟

و از سوی دیگر، چگونه می‌گویید ما را به آسمان راهی نیست؟ و... بلی. کسی به درجه و مرتبت آن الگوها نخواهد رسید؛ امّا دیدن قلّه و حرکت در دامنه و تلاش برای نزدیک شدن به آن، هرچه بیشتر و جدّی‌تر، ممکن است و آن را واقعاً از ما خواسته‌‌اند.

باری، تمثیل به خورشید و آفتاب یا قلّه و دامنه و امثال آن می‌تواند دو نگاه مزبور را هرچه بیشتر به هم نزدیک سازد.

بر این اساس، گروه اوّل باید در عین حرکت در زمین و توجّه به بعد زمینی و بشری، نگاهشان را به بالا دوخته و الگوهای خود را بیشتر بشناسند و به نگاه تقلیدی، اجمالی و غیرعارفانه اکتفا نکنند. گروه دوم نیز باید در ضمن نگاه آسمانی و عرفانی، این نگاه را به عنوان یک سرمایة معنوی و سازنده در مسیر ساختن یک زندگی موفّق و حیات طیّبة انسانی، در ابعاد فردی و اجتماعی و حتّی جهانی به کار گیرند. خورشید با فرستادن نور خود به زمین، در واقع، آسمان و زمین را به هم متّصل کرده است تا به یک گروه بفهماند از نور استفاده کنند و هرچه بیشتر به سوی صاحب نور حرکت نمایند و به گروه دیگر بیاموزد برای رسیدن به خورشید (به معنای امکان‌پذیر و شکوهمند آن) باید به آفتاب توجّه کرد و از پایین شروع نمود.

گروه اوّل باید دریابند فاطمه(س) قبل از اینکه انسیّه باشد، حوراء است و گروه مقابل توجّه کنند که آن حضرت اگرچه نخست حوراء است، امّا همین وجود آسمانی و ملکوتی به زمین نزول کرده است تا زمینی‌ها را بالا ببرد؛ پس در لباس انسانی متجلّی شده که انسان‌ها با او مأنوس شوند و به دنبالش حرکت کنند. اساساً دو بعد از یکدیگر قابل تفیک نیستند تا دوستداران فاطمه(س) به دو گروه تقسیم شوند؛ چه بسا باید گفت سخن نهایی یا اهداف متعالی همة آنها یکی بیش نیست؛ منتها نگاه یکی به مقصد و قلّه است و دیگری، به راه و دامنه؛ یکی بیشتر به دانشجو می‌نگرد و دیگری به استاد و همین‌طور...

بی‌تردید، اگر آنان که در پایین و دامنه گام برمی‌دارند، شکوه‌ها و عظمت‌های قلّه را بهتر و عمیق‌تر بنگرند، اشتیاق فزون‌تری برای حرکت و پرواز پیدا خواهند کرد؛ زیرا فطرت انسان اساساً بر کمال‌گرایی و قلّه‌خواهی سرشته شده است. سخن کسانی که نگاهشان به قلّه است نیز همین است که به قلّه خوب بنگرید، آن مقامات بلند را بشناسید و به آن عظمت‌ها چشم بدوزید.

سخن دیگر این است که حماسه‌های بزرگ انسان‌های بزرگ در ابعاد اجتماعی، خانوادگی، سیاسی و امثال آن - و به دیگر سخن، در ابعاد زمینی و بشری - تکیه بر همان ابعاد بلند عرفانی و ملکوتی دارد. اگر فاطمه(س) از شخصیت حورایی، یعنی ملکوتی و آسمانی - به تعبیر دیگر - از آن سرمایة عظیم و پشتوانة سترگ معنوی برخوردار نبود، چگونه ممکن بود در مقابل جریان بزرگ سیاسی آن روز، بایستد؛ یکّه و تنها از خطّ امامت، اسلام ناب که تنها خطّ نجات‌بخش بشریت است، دفاع کند و زنجیرة به هم پیوستة نظام تشریعی آدم(ع) تا خاتم(ص) را که با توطئة سقیفه می‌رفت از هم بگسلد و هدف آفرینش انسان و جهان را از بین ببرد، با جان و فرزند نارسیده‌اش، مجدّداً به هم پیوند زند و حماسه‌های بزرگتر و بزرگتر بیافریند؟

حضرت فاطمه(س) شخصیتی فراتاریخی و مهیمن بر تاریخ است و قطب درگیری تاریخی حق و باطل است که با بلای خودش و هدایت خودش، کلّ تاریخ را به سمت خدای متعال هدایت کرده است؛ یعنی موضوع درگیری، منافع خاصّ اقتصادی [فدک] در سال یازدهم هجری نیست؛ بلکه موضوع درگیری حضرت، کلّ جریان باطل است...3

به راستی، اگر کسی در مسیر شناخت عظمت عرفانی و شکوه معنوی حضرت فاطمه(س) گام برندارد، آیا خوهد توانست حماسة بزرگ سیاسی ایشان را (که از ابعاد حیات زمینی و بشری آن حضرت محسوب می‌شود)، درک کند؟ و همین‌گونه است مسئله در دیگر ابعاد زندگی ایشان؛ مانند بعد اجتماعی، خانوادگی، اخلاقی و...

می‌خواهم بگویم برای شناخت همین ابعاد زمینی نیز، ابتدا باید ابعاد آسمانی و ملکوتی فاطمی را شناخت و الّا درک و معرفت ما و در نتیجه سطح بهره‌یابی و الگوگیری ما از آن حضرت و آن ابعاد زمینی نیز سطحی و کم عمق خواهد بود.

دقیقاً بر همین اساس است که پیامبر اسلام(ص) و ائمّة هدی(ع) که راهنمایان و الگوهای بزرگ امّت اسلام و همة‌ بشریت هستند و قطعاً مصالح انسان‌ها را بهتر از ما درک می‌کنند، بر بیان مقامات معنوی و درجات نورانی فاطمه(س) تأکید کرده‌اند. آیا اعتراض گروه اوّل - اگر نیک بیندیشید و ژرف بنگرید - به پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) نیست که: چرا به جای معرفی مراتب زمینی و حیات بشری فاطمه(س) بیشتر بر مراتب عرفانی و آسمانی ایشان پرداخته‌اید؟

اصلاً اگر الگوهای بزرگ ما، بلند مرتبت، ملکوتی و آسمانی نباشند، چه شایستگی و صلاحیتی برای الگو بودن خواهند داشت؟ و چرا ما باید از آنان الگوگیری می‌کردیم؟ مگر نه این است که در این صورت، انسان‌هایی معمولی، همچون

خود ما می‌بودند؟

بازهم تکرار و تأکید می‌کنیم که منظور از ماورایی و حورایی بودن آنان، تضادّی با مرتبت بشر بودن ندارد؛ همان پیامبری که «أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ» در شأنشان نازل شد، هموست که در شأن و معرفی دخت گران‌قدرشان، از وجود نوری و شخصیت حورایی سخن می‌گویند.

فاطمه(س) شخصیت جهانی

سخن دیگر این است که بزرگ بانوی اسلام، حضرت فاطمه(س) شخصیتی جهانی است؛ همان‌گونه که پیامبر خدا(ص) او را بانوی تمام عالمیان (سیّده نساء العالمین) معرفی فرموده‌اند و ذکر واژة نساء مانع از حقیقت مذکور نیست و صرفاً اولویت بانوان (نسبت به مردان) در مسئلة تأسّی به آن حضرت را می‌رساند. وقتی امام معصوم، حضرت صاحب الزّمان(عج) می‌فرمایند:

«دختر پیامبرخدا(ص) اسوه‌ای بالا و نمونه برای من است.»5 اسوه بودن حضرت فاطمه(س) برای دیگر مردان، به طریق اولی ثابت خواهد بود.

باری، شخصیتی می‌تواند جهانی محسوب شود که ظرفیت، معنویت، ولایت و اقتدار روحی عظیمی مافوق تمام بشریت داشته باشد؛ و الّا نخواهد توانست بشر زمینی را آسمانی کند. روشن است که آسمانی باشد؛ یعنی در کنار زمینی بودن چنین باشد. به تعبیر علمی، وجود مبارک فاطمی، به صورت تجلّی نازل شده است؛ نه تجافی. تجلّی نحوه‌ای از وجود است که هیچگاه از مبدأ خود جدا و منفصل نمی‌شود و تا هرجا هم که پایین بیاید، مثل طناب آویخته، رابطه‌اش با مبدأ همچنان پابرجاست و به همین دلیل، از مصادیق حبل الله به شمار می‌آید که هرکه به او متّصل شود و در مسیر او حرکت کند، بالا می‌رود و آسمانی می‌شود.

فاطمه(س) شخصیتی تاریخی

در نقل قول اخیر، گذشت که دخت والامقام نبوی، محور درگیری حق با باطل در همة تاریخ است و بنابراین شخصیت ایشان از سطح جهانی به تراز تاریخی ارتقا می‌یابد. در واقع، از آغاز این‌گونه بوده و اکنون وقتی ما از پایین به بالا می‌نگریم، در رتبة بالاتر، ایشان را در سطح تاریخی ملاحظه می‌کنیم و در حقیقت خود ما هستیم که به لحاظ معرفت فاطمی ارتقا می‌یابیم. این واقعیت مسلّم است که خداوند بار هر مسئولیتی را بر اساس ظرفیت هرکس بر دوش او می‌نهد:

«اللهُ‏ أَعْلَمُ‏ حَيْثُ‏ يَجْعَلُ‏ رِسالَتَهُ»6

سخن این است که اگر فاطمه(س) محور درگیری و مبارزة تاریخی (درگیری حق و باطل در تمام تاریخ بشر) قرار می‌گیرد، بی‌تردید باید ظرفیت و استعداد چنین رسالت و مسئولیت سترگ و عظیم را داشته باشد و این همان پشتوانة معنوی و بعد آسمانی آن حضرت است که ایشان را در چنین محوری قرار می‌دهد.

باید میدان درگیری و عوامل و انگیزه‌های درگیر را تحلیل کنیم و ببینیم اصلاً

ظرفیت درگیری حضرت زهرا(س) چه ظرفیتی بوده و آن حضرت در چه مقیاسی درگیر می‌شدند... حضرت شخصیتی فراتاریخی و مهیمن بر تاریخ است...7

فاطمه(س)، شخصیتی در ساحت آفرینش

در مرتبتی فراتر، می‌نگریم که حضرت صدّیقة کبری(س) شخصیتی بر گسترة عالم آفرینش و مهمین بر آن دارند؛ چنان‌که روایات بیانگر آن هستند، آن حضرت از نور عظمت الهی خلق شده،8 زمین و آسمان‌ها به نور او روشن گشته و امثال این مقامات. آنگاه این نور همة عوالم وجود را سیر می‌کند و آنها را پوشش می‌دهد تا به این دنیا نازل می‌گردد و سپس در قیامت متجلّی شده و آنجا را نیز فرا می‌گیرد.9

عالم بزرگوار، آیت‌الله میرباقری می‌گوید: یک طرف درگیر، جریان هدایت است که محورش نبیّ اکرم(ص) است؛ در همة عوالم خلقت هم هست، همة سماواتی‌ها و زمینی‌ها هم با این نور هدایت می‌شوند. این نور تنزّل پیدا می‌کند... در همة عوالم تنزّلاتی دارد...

بنابراین همة عوالم نور، بیت‌النّور می‌شوند، حُجُب و بُحور (دریاهای) علم که عوالمی از نور هستند و بعد هم عرش و کرسی و قلم - که در روایات توضیح داده شده - نور نبیّ اکرم(ص) در همگی حضور دارد تا برسد به عالم دنیا که در عالم دنیا این نور حضور پیدا می‌کند...10 آنگاه ایشان براساس آیة «اللهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض‏» بر اساس روایات نقل شده نور نبیّ اکرم(ص) را در وجود فاطمی که مصداق «مشکات» در آیة مزبور به شمار آمده، متجلّی دانسته و نقش حضرتش را در سطحی متناسب با عالم آفرینش تفسیر می‌کند.11

نگارنده که خود جدّاً بر ضرورت معرفی زندگی فاطمی در ابعاد اجتماعی، خانوادگی، اخلاقی، سیاسی و امثال آن تأکید می‌کند، آگاهانه بر بیان مطالب فوق و فضایل و مراتب بلند عرفانی حضرت فاطمه(س) اصرار دارد تا روشن سازد که ظرفیت وجودی آن حضرت از ساحت تشیّع، اسلام، جهانی و تاریخ نیز برتر و گسترده‌تر و در تمام عرصة آفرینش متجلّی گشته است. بنابراین هرکس، در هر جا، در هر زمان، در هر مرتبت و شأن و در هر امّت، ملّت و در هر گستره می‌تواند در همة تاریخ و تمام عالم خلقت، به این حبل الله متین متّصل شود و می‌تواند به بلندترین مراتب انسانی و به غایت هدف آفرینش دست یابد و آسمانی گردد. خصوصاً بر این نکته باید تأکید کرد که به دلیل برخورداری آن حضرت از این موقعیت و جایگاه عظیم و متعالی و این مقامات عظیم معنوی و ملکوتی است که چنین ظرفیت‌هایی دارد و می‌تواند دست هرکس را بگیرد؛ هم زمینی‌ها، هم ملکوتی‌ها، هم اولیاء و هم حتّی انبیاء را. آری، باید فاطمه(س) را این‌گونه شناخت و به مقامات عرفانی و آسمانی او، این‌چنین معرفت پیدا کرد تا دریافت که این بزرگ بانوی اسوة اسلام می‌تواند برای همه الگو باشد و ظرفیت و قدرت الگو شدن و رساندن مشتاقان و طالبان هدایت و سعادت را به مقام منیع توحید و انسانیت داراست.

پی‌نوشت‌ها: