مهدی(عج)،حقیقت ونهایت تربیت

معنای لغوی تربیت

واژة تربیت، در اصل، عربی و مصدر باب تفعیل است. این واژه از ریشة «ربّو» به معنای زیادت، فزونی، رشد، پرورش، تدبیر و اصلاح است.1 اصل و ریشة این واژه، از ربّ به معنای مالک، خالق، صاحب، مدیر، مربّی، قیّم، سرور و منعم گرفته شده است. همچنین اصلاح‌کننده و تربیت‌کنندة هر چیز را ربّ گویند.2

بدین‌سان، واژة تربیت با توجّه به معنای لغوی آن، یعنی ایجاد حالتی پس از حالتی دیگر در چیزی، به صورت گام به گام و تدریجی، تا به بالاترین حدّ کمال خود برسد.3

این واژه گاهی به معنای پروردن و پرورانیدن، زمانی به معنای رشد و رشد دادن و گاهی به معنای تزکیه و پاک‌ساختن اخلاق فرد از آلودگی‌ها و رذایل نیز به کار رفته است.

معنای اصطلاحی تربیت

تعریف اصطلاحی تربیت، عبارت است از: فعّالیتی منظّم و مستمر در جهت کمک به رشد جسمانی، اخلاقی، عاطفی، اجتماعی و به طور کلّی، پرورش و شکوفایی استعدادهای متربّی، به‌گونه‌ای که نتیجة آن در شخصیت متربّی، به ویژه در رفتارهای او ظاهر شود.4

تربیت در حوزة علوم تربیتی عبارت است از: رفع موانع و ایجاد زمینه‌های مناسب برای پرورش استعدادهای انسانی، شکوفاسازی قابلیت‌های نهفته و به فعلیت رساندن امکانات بالقوّة درونی متربّی؛ مانند تربیت دانة سیب که به معنای فراهم‌آوردن زمینة رشد دانه است؛ به گونه‌ای که به سیبی کامل تبدیل گردد یا تربیت فرزند که به معنای ایجاد زمینة رشد و پرورش فرزند است؛ به گونه‌ای که به انسانی کامل تبدیل شود.

بنابراین تربیت، همان رفع موانع و ایجاد مقتضیات لازم جهت شکوفا شدن استعدادهای انسان در مسیر کمال و به عبارت دیگر به معنای استخراج نیروها و استعدادهای درونی انسان خواهد بود.5

بر این اساس، تعلیم، بخشی از تربیت است؛ چرا که تعلیم در واقع، تربیت بعد فکری و عقلانی انسان یا ایجاد زمینة رشد و شکوفایی برای استعدادهای ذهنی انسان محسوب می‌شود6 و کار معلّم در این میان، ایجاد زمینه‌های مناسب برای شکوفایی استعدادهای ذهنی و قوّة ابتکار متعلّم است.

معنای تربیت در دکترین تربیتی مهدویت

از منظر شیعی، امام مهدی(عج) بارزترین مصداق انسان کامل و شخصیتی هستند که خداوند متعال تمام استعدادهای و قابلیت‌هایی را که در انسان به صورت بالقوّه به ودیعت نهاده، در ایشان به فعلیت رسانده است. آن حضرت، تربیت محض و نسبت به استعدادهای بالقوّة انسانی، فعلیّت محض به شمار می‌آیند. ایشان، انسانی کامل و مکمّل هستند؛ هم کامل‌ترین انسان روی زمین و هم بهترین و جامع‌ترین مربّی اهل زمین.

اهل عرفان و معرفت، با استناد به آیة امانت،7 معتقدند خداوند متعال، امکان و استعداد تربیت را در همة انسان‌ها تا رسیدن به نهایت درجة حقیقت انسانیت (حقیقت محمّدی(ص)) به ودیعت نهاده است؛ به گونه‌ای که جز انسان، هیچ موجودی تحمّل چنین شکوفایی و تربیتی را ندارد.

از منظر «قرآن»، انسان همة کمالات را بالقوّه داراست و باید آنها را به فعلیت برساند و این خود اوست که باید سازنده و معمار خویشتن باشد.8

آری. نوع انسان، قابلیت رسیدن به اوج مقامات انسانی را دارد؛ امّا این استعداد و قابلیت، تنها در حجّت و جانشین خدا به فعلیت و شکوفایی کامل می‌رسد؛ کسی که کامل‌ترین انسان روی زمین به شمار می‌آید و تمام اسماء و صفات جمال و جلال حضرت حق در او تجلّی یافته است.

با نظر به اینکه که حضرت مهدی(عج) حجّت، خلیفة خدا و کامل‌ترین انسان روی زمین است، می‌توانیم از این استعداد و قابلیت، با عنوان قابلیت و استعداد مهدوی شدن یاد نماییم.

جایگاه و مقام تمام انسان‌ها و میزان اشرفیت آنها نسبت به سایر موجودات نیز وابسته به فعلیت‌رساندن همین قابلیت است. هر فردی به میزانی که این قابلیت را به فعلیت تبدیل نماید، به انسان کامل و اشرف مخلوقات عالم (حضرت مهدی(عج)) و در نتیجه تربیت نهایی خویش (مهدوی شدن) نزدیک‌تر می‌گردد و به هر میزان که این استعداد را سرکوب نماید، از اصل و حقیقت انسانی خویش (حضرت مهدی(عج)) فاصله می‌گیرد؛ تا جایی که جایگاه و درجة او از جماد و حیوان نیز پایین‌تر می‌گردد: «أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ».10

آری. عموم انسان‌ها، تنها به حسب استعداد و قابلیت، اشرف مخلوقات به شمار می‌آیند؛ نه به حسب فعلیت. بیشتر آدمیان فقط استعداد و قابلیت مهدوی شدن را یدک می‌کشند و در مقام فعلیت، حیوان‌هایی انسان‌نما هستند که حتّی از جمادات، نباتات و حیوانات پایین‌تر هستند.11

بر اساس مقدّمات پیش‌گفته، می‌توان نتیجه گرفت که فرآیند تربیت در معنای واقعی و باطنی خود، به معنای ایجاد زمینه‌های مناسب برای مهدی شدن متربّی است؛ چرا که:

1. فرآیند تربیت انسان عبارت است از: ایجاد زمینه‌های مناسب برای پرورش و شکوفاسازی کامل استعدادهای نهفته و بالقوّة انسانی؛

2. امام مهدی(عج)، انسان کاملی است که تمام استعدادهای نهفته و بالقوّة انسانی در او به نهایت درجة فعلیت و شکوفایی رسیده و تربیت و فعلیت محض گشته است.

حال با توجّه به اینکه خداوند متعال قابلیت به فعلیت‌رسانی و شکوفاسازی تمام استعدادهای انسانی، یعنی قابلیت مهدوی شدن را در فطرت پاک تمام انسان‌ها به امانت نهاده است، می‌توان گفت فرآیند تربیت انسان عبارت است از: ایجاد زمینه‌های مناسب برای مهدوی شدن انسان یا به تعبیر دیگر، فرآیند تربیت انسان عبارت است از: پرورش و شکوفاسازی استعداد مهدوی شدن در انسان.

از این منظر، حقیقت و نهایت تربیت انسان، مهدوی شدن اوست و فرآیند تربیت انسانی نیز به معنای تلاش و تکاپو برای مهدوی شدن متربّی در اندیشه و رفتار و گفتار (مهدوی شدن شخصیت متربّی) خواهد بود.

مهدی(عج) عهده‌دار مقام تربیت

«سلام بر تو ای نور خدا که هدایت‌یافتگان با آن هدایت می‌شوند!»12

ما ساخته شده و تربیت‌یافتگان پروردگاریم و پس از آن، مردم ساخته شده و تربیت‌یافتگان ما هستند.

شیعه معتقد است که تمام مقام‌های پیامبر اعظم(ص)، به غیر از مقام نبوّت و رسالت، برای امام زمان(عج) و دیگر امامان، ثابت است؛ چنانچه هشتمین پیشوای شیعیان، چنین باور و معرفتی را پایین‌ترین حدّ شناخت امام معصوم معرفی فرموده‌اند:

«پایین‌ترین حدّ شناخت امام، این است که او را [در تمام مقامات] غیر از درجة نبوّت، همتا و وارث پیامبر بدانی.»14

برخی از مقام‌های خطیر پیامبر رحمت(ص) که به وراثت به ائمّة معصومان(ع)، یکی پس از دیگری، تا امام زمان(عج) منتقل شده است.15 بنا به فرمودة خداوند رحمان در قرآن، خلاصه‌وار عبارتند از:

1. مقام ولایت، خلافت و حاکمیت؛16

2. مقام قضا و قضاوت؛17

3. مقام تعلیم کتاب و حکمت؛18

4. مقام تبیین و تفسیر قرآن؛19

5. مقام هدایت، تزکیه و تربیت.20

در این میان، از مهم‌ترین رسالت‌ها و عظیم‌ترین مقام‌های پیامبر اکرم(ص) و ائمّة اطهار(ع)، مقام تزکیه، تعلیم و تربیت اهل ایمان بوده و هست:

«همانا خداوند بر اهل ایمان منّت گذاشت که رسولی از میان خودشان برانگیخت تا آیات الهی را بر آنان تلاوت کند و وجودشان را از آلودگی‌ها و ناپاکی‌ها پاک سازد و به آنها قرآن و حکمت بیاموزاند.»21

پی‌نوشت‌ها: