عبودیت درآئینة بندگی

عبّاسعلی پرچی زاده

«خداوند تو را نور خود قرار داده است.»

تعبیری که خداوند از امام زمان(عج) می‌کند، دو تعبیر است: یکی مضاف به اسم مظهَر و یکی مضاف به اسم مُضمر است. خداوند می‌فرماید:

«يُريدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ؛1

می‌خواهند نور خدا را با دهان‌هایشان خاموش کنند؛ ولی خدا کامل‌کنندة نور خویش است؛ اگرچه کافران را ناخوش آید.»

همیشه خاصیت ذاتی اضافه آن است که مضاف به مضاف‌الیه متصّل است و اضافه است که نکره را معرفه می‌کند. هرچه درجة معرفت مضاف‌الیه بالاتر شود، جهت معرفت در مضاف بالاتر می‌رود. اضافة مظاهره و مضمره، بحث عمیقی دارد. فلسفة غوغایی که در معرفت امام زمان(عج) است، اینجا معلوم می‌شود، خداوند اوّل این نور عظیم را به اسم «الله» اضافه می‌کند: «لِيُطْفِؤُا نُورَ اللهِ» امّا در مرحلة بعد، نور عظیم را به ضمیر «هُ» اضافه می‌سازد؛ اگرچه ضمیر «ه» به الله برمی‌گردد؛ ولی چون اضافه به ضمیر می‌شود، قهراً در آیه هم اضافه به اسم «الله» است و هم اضافه به اسم هو.

در اضافه به اسم «هو» سرّی است و در اضافه به اسم الله سرّی. اضافة این «نُورَ اللهِ الّذی لایُطفی» به کلمة الله، اشاره است به اینکه امام زمان(عج) مظهر «اسم الله الظاهر» است و اضافة این نور به ضمیر هو اشاره است به اینکه امام زمان(عج) مظهر «اسم الله الباطن» است، بنابراین در امام زمان(عج) ظهور و بطون هر دو جمع است. غیب و شهود هر دو جمع است. ما هم‌اکنون در عصر غیبت هستیم تا اینکه خداوند اذن ظهور نورش را بدهد؛ هنگامی که تکیه به خانة «کعبه» می‌دهد، آنجا ظهور نوراللّهی حضرت پیدا می‌شود و نور خدا، دوران ظهور مقدّس را شروع می‌کند.2

البتّه باید توجّه داشت که منظور از دوران ظهور، همان فرج و ظهور تامّة آن حضرت است که در همة عالم واقع می‌شود و به دوران غیبت کبرای ایشان پایان می‌دهد؛ امّا فرج معنای دیگری نیز دارد، به همین لحاظ بزرگان معرفت گفته‌اند: فرج بر دو نوع است: 1. فرج شخصی؛ 2. فرج نوعی که همان ظهور و فرج تامّة آن حضرت در سطح جامعة جهانی بشری است و منظور از فرج شخصی، ارتباط قلبی هر انسان شیعة مؤمن با امام حیّ خود و وصل و پیوند و هماهنگی همة نیّات، افکار، عواطف و اعمال، اعمّ از فردی و اجتماعی شخصِ منتظِر با امام منتظَر است. از همین‌رو در روایت می‌فرماید:

«انْتِظَارُ الْفَرَجِ‏ مِنَ‏ الْفَرَج»؛3 یعنی همین انتظار فرج، به خودی خود، یک نوع فرج و گشایش می‌تواند در برداشته باشد.

بنابراین هرکس می‌تواند با گشودن دریچة قلب خود به سمت امام زمان(عج) و تجلّی انوار آن حضرت در قلبش به فرج شخصی برسد و از هدایت به امر و انوار هدایتی آن امام بزرگوار و مهربان برخوردار شود؛ امّا شرط بهره‌مندی از انوار حضرتش، در قدم نخست، جلب رضایت ایشان است.4 حال ممکن است این سؤال مطرح شود که اگر دین برای بندگی بشر آمده و به تعبیر امروزی، نقشة راه برای وصول به مقصد خلقت انسان، یعنی بندگی است، پس هرکس می‌تواند در پرتو عمل به دین و احکام آن به مقصد نهایی خود برسد. در این صورت، دیگر چه نیازی به گفتمان مهدویت و سلوک بندگی با انوار مهدوی است؟ زیرا ما با عمل به دین، منهای مهدویت و برخورداری از انوار مهدوی نیز می‌توانیم به مقام بندگی خداوند برسیم. در پاسخ باید گفت: اوّلا همان‌گونه که قبلاً عرض شد، اگر جهت شکل‌گیری فطرت ما به سمت و سوی دین خداست و دین خدا هم نقشة راه الهی برای بندگی خداست، ممکن نیست این نیاز فطری، یعنی بندگی کامل خدا، در جان و فطرت ما باشد، ولی مصداق عینی نداشته باشد؛ همچنان‌که تشنگی ما در نظام آفرینش بی‌پاسخ می‌ماند و با وجود آب به عنوان عین تری رفع می‌گردد؛ لذا همواره باید نمونة کامل بندگی در عالم وجود داشته باشد تا انسان‌ها از طریق توجّه به آن ذات مقدّس و به کمک انوار هدایتی و معنوی‌اش، به مقام بندگی خدا نائل شوند. از زاویة دیگر، این مطلب مسلّم و روشن

است که شرط و مقدّمة بندگی خدا، معرفت به او است؛ زیرا انسان تا چیزی نشناسد، چطور می‌تواند آن را پرستش کند؟ زیرا محبّت و اطاعت، فرع بر معرفت است. حالا پرسش اساسی این است که راه وصول به معرفت و شناخت خداوند کدام است؟ امام باقر(ع) فرمودند:

«بِنَا عُبِدَ اللهُ‏ وَ بِنَا عُرِفَ اللهُ وَ بِنَا وُحِّدَ الله؛5

خداوند به واسطة ما شناخته، عبادت و به یگانگی پرستیده می‌شود.»

مرحوم استاد علّامه طباطبایی در پاسخ به این سؤال که آیا می‌توان بدون شناخت امام(ع) به شناسایی خدا راه پیدا کرد؟ می‌فرمایند: شناسایی خداوند بدون شناسایی امام صورت نمی‌گیرد؛ زیرا امام به منزلة مصبّ، محلّ ریزش آبشار و جایگاه و افاضة فیض از بالاست. بنابراین از امام(ع) که از همه کامل‌تر است، فیض می‌گیرند.6 و در خصوص معنای این کلام امام معصوم(ع) که در زیارت شریف «جامعة کبیره» آمده است:

«مَنْ أَرَادَ اللهَ بَدَأَ بِكُمْ وَ مَنْ‏ وَحَّدَهُ‏ قَبِلَ‏ عَنْكُم؛7

هرکس آهنگ خدا را کند، به شما آغاز می‌کند و هرکس به یگانگی خدا ایمان آورد، از سوی شما آمده است.»

علّامه طباطبایی چنین می‌فرماید:

جملة اوّل «مَنْ أَرَادَ الله»، یعنی کسی که خدا را می‌خواهد، شما سبیل و راه و راهنمای او هستید و از راه شما باید به خدا برسد که: «أَنْتُمُ السَّبِيلُ الْأَعْظَمُ؛8

شمایید بزرگترین راه خدا.»

و جملة دوم:

«مَنْ‏ وَحَّدَهُ‏ قَبِلَ‏ عَنْكُم»، یعنی کسی که موحّد است، از ناحیة شما آمده و از نزد شما برخاسته است.»

ثالثاً: باید دانست که هر عملی که از انسان با هر قصد و نیّت، چه با قصد بندگی و حتّی ضدّ بندگی، چه خوب و چه بد، چه خیر و چه شر سر می‌زند، بر امام(ع) عرضه می‌گردد تا امام آن را تأیید یا رد نماید. مرحوم علّامه طباطبایی در تفسیر آیة کریمة:

«وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ... ؛9

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می‌کنند و انجام دادن کارهای نیک را به ایشان وحی کردیم»، می‌فرماید: منظور از هدایت در جملة «يَهْدُونَ بِأَمْرِنا» بیان فرمان الهی و ارائة طریق نیست؛ زیرا آنان نبی بودند و ارائة طریق می‌کردند؛ بلکه منظور ایصال الی المطلوب است و امام، انسان و عمل او را به سوی خداوند متعال سوق می‌هد و در پاسخ به این پرسش که آیا عرضة اعمال به امام، جنبة تشریفاتی دارد؟ می‌فرماید: عرضة اعمال تشریفاتی نیست؛ بلکه واقعیت دارد. اعمال بندگان نزد امام(ع) حاضر است و هیچگاه غایب نیست و امام(ع) باغبان عمل بندگان است و آنها را (چه خوب و چه بد) به مطلوب سوق می‌دهد و به سوی حق سبحانه و تعالی هدایت می‌کند. امام(ع) مثل نهال که رشد می‌کند، اعمال را رشد و پرورش می‌دهد. نقش اعمال نیک و بد در نفس هر مسلمان و کافر رشد کرده و او را به بهشت یا جهنّم می‌کشد و رسیدگی به این کار با امام(ع) است و ملائکة کاتب اعمال، از منشیان امام(ع) هستند و این امام(ع) است که خداوند دربارة او می‌فرماید:

«وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُون...؛10

و بگو [هرکار می‌خواهید، بکنید] به زودی خدا و پیامبر او و مؤمنان در کردار شما خواهند نگریست.»

که مقصود از «المؤمنون» امام(ع) است. همچنین می‌فرماید:

«يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِم‏؛11

روزی که هر گروه از مردم را با امامشان می‌خوانیم»؛ یعنی در عالم محشر از راه امام(ع) دعوت می‌شوند و او افراد امّت را حاضر می‌کنند و این امام است که در صراط، به جهنّم می‌فرمایند:

«هَذَا عَدُوِّي‏ خُذِيه‏؛12

این دشمن من است، او را بگیر.»

و این امام است که میزان اعمال بوده و این امام است که شفاعت می‌کند. البتّه پیغمبر اکرم(ص) نیز مقام امامت را داراست و مسئلة نبوّت مربوط به تبلیغ است.

نتیجه اینکه، هر شخصی در اثر اعمال، نقش‌هایی در نفس او پدید می‌آید و رشد و سیر می‌کند و نتایج خیر و شرّ اعمال، نعمت یا نقمت و عذاب را امام(ع)، بإذن الله، به او عنایت می‌کند. بنابراین امام علاوه بر وظیفة هدایت ظاهری مردم و بیان صوری معارف که به عهده دارد، هدایت به امر و ولایت و رهبری باطنی اعمال را نیز عهده‌دار است و حیات معنوی انسان‌ها به دست او تنظیم می‌شود و اوست که حقایق اعمال را به سوی خدا سوق می‌دهد و حضور و غیبت جسمانی او تأثیری در این زمینه ندارد؛ بلکه امام از راه باطن، با ارواح و نفوس مردم ارتباط دارد و بر اعمال و نیّات آنها اشراف کامل دارد؛هرچند چشم ظاهربین مردم او را نبیند.13

رابعاً: اگر از یک سوی، طبق تصریح آیات محکمة «قرآن مجید»، گرایش فطری بشر به دین، امری فطری است،14 بنابراین کمال انسان به دین‌داری است و دین، نقشة راه الهی برای رساندن انسان به کمال است، از سوی دیگر، کمال دین نیز طبق قول خداوند، در قرآن کریم که می‌فرماید:

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي‏ وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا»،15 ولایت اهل‌بیت(ع) می‌باشد که فاتح این ولایت، طبق حدیث شریف غدیر، امیرالمؤمنین(ع) و خاتم آن، حضرت صاحب‌الامر(عج) است.

حضرت صاحب‌الامر(عج) کسی است که آشکارسازندة خورشید نبوّت پیامبر(ص) است و نبوّت‌های سایر انبیای گذشته، مقدّمة نبوّت ایشان است. ایشان نور نبوّت پیامبر(ص) را در همة عوالم وجود منتشر می‌سازد. بنابراین در نظام عالم، بیش از دو خاتم یافت نمی‌شود؛ یکی خاتم الانبیاء(ص) و دیگری خاتم الاوصیاء(عج)؛16 لذا محمّد بن مسلم ثقفی از قول امام باقر(ع) در مورد آیة:

«وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشى‏ وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی؛17

سوگند به شب چون پرده افکند! سوگند به روز چون جلوه‌گری آغاز کرد!...» می‌گوید:

«قَالَ النَّهَارُ هُوَ الْقَائِمُ ع مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ، إِذَا قَامَ غَلَبَ دَوْلَتُهُ الْبَاطِلَ - وَ الْقُرْآنُ ضُرِبَ فِيهِ الْأَمْثَالُ لِلنَّاسِ - وَ خَاطَبَ اللهُ نَبِيَّهُ بِهِ وَ نَحْنُ، فَلَيْسَ يَعْلَمُهُ غَيْرُنَا؛18

منظور از روز، قائم ما اهل‌بیت است. آنگاه که قیام کند، بر دولت باطل غلبه خواهد نمود. در این قرآن مثال‌هایی برای مردم زده شده است و خداوند به وسیلة قرآن، پیامبر(ص) و ما اهل‌بیت(ع) را مخاطب قرار داد. بنابراین کسی غیر از ما به آن علم و آگاهی ندارد.»

انبساط و انتشار نور خورشید در «ضُحَاهَا»، یعنی انتشار نور پیامبر(ص) در عالم ملکوت. «وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی...»، یعنی تجلّی خاتمیت نبوّت به وسیلة خاتمیت امامت، امام مهدی(عج) است.

و همین اشارة قرآن کریم برای درک مقام امام مهدی(عج) کافی است. چه سرّی در وجود ایشان است که موجب شده در این روایت صحیح درجه یک -که هیچ تردیدی در صدور آن از منبع وحی نیست - گفته شود مراد از «وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی...» ایشان است؟ ایشان قوس نهار در منظومة عالم ملکوت است که هیچ‌کس قادر نیست نقش حقیقی و تأثیر ایشان را در این منظومه درک نماید و بفهمد چرا خداوند متعال او

را ذخیره نموده و نقش او را در آخرالزّمان قرار داده است و در هنگام ظهورش، چه چیزهایی به دست ایشان تحقّق پیدا خواهد نمود. اینها حقایق عظیم و حیرت‌آوری هستند.

در این سخن «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها ٭ وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها ٭ وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها» قدری فکر کنید. چه کسی است که شمس خاتم الانبیاء(ص) را متجلّی نموده و آن را آشکار می‌سازد؟ بعضی از مفسّران گفته‌اند آنچه که خورشید را آشکار می‌کند، زمین یا تاریکی است؛ امّا سیاق آیات و اصالت عموم تقدیر، دلالت می‌کند آنچه خورشید را آشکار می‌کند، همان روز است و روز، امام مهدی(عج)، خاتم الائمّه است که خورشید وجود خاتم الانبیاء(ص) را آشکار می‌سازد.

سلام بر تو ای مولای ما و ای صاحب‌الزّمان!

ای کسی که قبل از آمدنت، نور خورشید خاتمیت کامل نمی‌گردد! سلام بر تو ای حقّ آشکار و ای روز! آنگاه که خورشید را می‌نمایانی.

«وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقا؛ ۱۹

بگو حق آمد و باطل نابود شد؛ آری باطل همواره نابود شدنی است.»

تو کسی هستی که خداوند در حقّ تو این آیه را نازل کرده است

«وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْكِتابُ وَ جي‏ءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُون‏؛20

و زمین به نور پروردگارش روشن گردد و کارنامة اعمال در میان نهاده شود و پیامبران و شاهدان را بیاورند و میانشان به حق داوری گردد و مورد ستم قرار نگیرند.»

تو کسی هستی که خداوند تو را ذخیره کرده تا با ظهورت، جميع انبياء(ع) را شاد گرداند و سختی‌ها و مرارت‌های آن را پایان بخشد و به دست تو ثمرة بعثت‌های آنها محقّق گردد.

«وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها»، تو کسی هستی که به دستت، نور بعثت جدّت مصطفی(ص) و نور خورشید آن وجود مقّدس تحقّق پیدا می‌کند و غرض خلقت بشر (که همان عبودیت و بندگی است) در عالم، به وقوع می‌پیوندد.21

بر این اساس، روشن شد که هر چند کمال انسان به بندگی است و دین هم نقشة راه الهی رساندن انسان‌ها به این مقصود و کمال است، امّا کمال دین هم به ولایت است که فاتح آن امیرالمؤمنین علی(ع) است و خاتم آن کسی است که نور خورشید خاتمیت و نور بعثت پیامبر خاتم(ص)، کامل و محقّق نمی‌گردد؛ مگر با ظهور تامّة ولایت او، یعنی خاتم الاوصیاء، حضرت صاحب الامر(عج) می‌باشد و لذا هرکس که در مسیر عبودیت و بندگی گام بر می‌دارد، در واقع در باطن آن، با ولایت خاتم الاوصياء(عج) سیر و سلوک خود را می‌پیماید و تکمیل می‌نماید.

خامساً: مهدویت بخشی از اعتقادات یا بخشی از اسلام نیست؛ بلکه خود اسلام است. چون هیچیک از اعتقادات، احکام یا اخلاقیات اسلامی نیست که ربطی به مهدویت نداشته باشد. این سخن به طریق اولی بر امامت نیز صادق است؛ زیرا مهدویت زیر مجموعة امامت است تا آنجا که طبق ادلّة محکم عقلی و نقلی، ابلاغ اسلام منهای امامت و ولایت، ابلاغی کامل و مرضیّ خداوند نبوده و کارایی لازم و شایسته را برای هدایت بشر به سمت قلّة کمال و تعالی ندارد. بدون شک، محکم‌ترین دلیل قرآنی در صحّت این گفتار آيه، موصوف به آیة «ابلاغ» می‌باشد. خداوند در این آیة شریفه، خطاب به رسول اکرم(ص)۲۲ می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرين‏؛23

ای رسول! برسان آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو فرستاده شد. اگر انجام ندهی، پس رسالت پروردگارت را نرساندی و خداوند تو را از (شرّ) مردم حفظ می‌کند. همانا داوند کافران را هدایت نمی‌کند.»

طبق این آیة کریمه، ابلاغ اسلام منهای امامت و ولایت، ابلاغ اسلام منهای یک بخش از اسلام و اعتقادات نیست؛ یعنی اگر امامت و ولایت را از اسلام حذف کنید، این‌طور نیست که شما بخشی از اسلام را حذف کرده باشید؛ بلکه باید گفت با این کار، همة اسلام را حذف کرده‌اید.

لذا پیام محکم و صریح این آیة شریفه این است که ابلاغ اسلام منهای امامت و ولایت، در واقع ابلاغ اسلام منهای همة اسلام است؛ نه ابلاغ اسلام منهای فقط بخشی از اسلام و لذا خداوند به پیغمبر(ص) می‌فرماید: «اگر پیام اصلی این آیه را (که طبق ادلّة محکم عقلی و نقلی و شواهد و قرائن تاریخی، همان ابلاغ امامت امیرالمؤمنین علی(ع) و فرزندانشان، ائمّه(ع) به مردم می‌باشد) اعلام نکنی و نرسانی، مثل این می‌ماند که گویی همة رسالتت، یعنی همة اسلام را به مردم نرسانده و ابلاغ نکرده باشی.»

مرحوم علّامه حسینی تهرانی در کتاب «امام‌شناسی»، در خصوص اهمّیت پیام این آیه می‌گوید:

در این آیه با استفاده از نکات ادبی تأکیدهای فراوانی بر مطلوب آيه شده است. در این آیه، جملة «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ؛ ابلاغ کن چیزی را که بر تو نازل شده است.» آمده و نام آن چیز را که نازل شده، به خصوص نبرده است؛ بلکه با وصف «ما أُنْزِلَ» آورده است تا دلالت بر اهمّیت و بزرگی این امر کند. همچنین چون فرستاده شده از جانب خداست «مِن رَبِّك»؛ پیامبر در تأخیر آن حقّی ندارد. خدای تعالی برای تأکید بیشتر می‌فرماید: اگر این مأموریت را به جا نیاوری، اصلاً ادای رسالت پروردگارت را ننموده‌ای و در بعضی از قرائت‌ها آمده است: «فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالاتِه؛ اصلاً رسالت‌های پروردگارت را انجام نداده‌ای.» با این جمله نهایت تأکید و اهمّیت حکم مزبور را می‌رساند که آن درجه و منزلتی است که اگر تنها آن را انجام ندهی، مثل آن است که به طور کلّی رسالات خدا را متحمّل و متعهّد شده‌ای، انجام نداده‌ای. این جمله به صورت تهدید آمده است که بفهماند اهمّیت این حکم تا حدّی است که اگر به مردم نرسد و حقّ آن کاملاً مراعات نگردد، گویا هیچ حکمی از احکام خدا توسط رسول او به مردم نرسیده است و هیچیک از اجزای دین به محلّ و مقرّ خود نشسته و به جای خود قرار نگرفته است. باید دانست که این جملة شرطیه مانند و سایر جمله‌های شرطیه نیست؛ زیرا معمولاً جملة شرطیه را وقتی به کار می‌برند که تحقّق جملة شرطيه مجهول باشد. بنابراین جملة جزا مترتّب بر تحقّق جملة شرطيه است؛ ولی پیامبراکرم(ص) هیچگاه احتمال عدم تبلیغ دربارة او نمی‌رود؛ زیرا خدا می‌فرماید:

«اللهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ؛24

خداوند داناتر است رسالت خود را در کجا قرار دهد.» تهدیدی است که در این جملة شرطيه است و در حقیقت به غیر از پیامبر(ص) بر می‌گردد تا بدانند به چه میزانی از اهمّیت این امر نازل شده است.۲۵

به اتّفاق نظر جمیع مورّخان، نزول این آیه در روز هجدهم ذی‌حجّه بوده است. بعد از نزول این آیه پیامبر(ص) با ایراد خطبه‌ای که موصوف به خطبة «غدير» می‌باشد، مردم را چنین مورد خطاب قرار دادند:

«ای مردم! ولایت چه کسی از مؤمنان بر مؤمنان بیشتر است؟» گفتند: خدا و رسولش بهتر می‌دانند. فرمودند:

«خداوند مولای من است و من مولای مؤمنان هستم و من از جان مؤمنان به خود مؤمنان ولايتم بیشتر است؛ پس بدانید: «مَنْ‏ كُنْتُ‏ مَوْلَاهُ‏ فَعَلِيٌّ مَوْلَاه؛ هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست.» سه بار رسول خدا(ص) این جمله را تکرار کردند. سپس فرمودند:

«اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ وَ أَدِرِ الْحَقَ‏ مَعَهُ‏ حَيْثُ‏ دَارَ؛26

پروردگارا! تو ولیّ و مولای کسی باش که ولایت علی را گرفته و دشمن دار هر که او را دشمن دارد و دوست بدار کسی را که او را دوست دارد و مبغوض بدار کسی را که او را مغبوض دارد و یاری کن کسی را که علی را یاری کند و ذلیل و خوار کن کسی را که علی را مخذول می‌نماید و پروردگارا! حق را با علی به حرکت درآور! آگاه باشید باید این مطالب را حاضران به غایبان برسانند»، هنوز مردم متفرّق نشده بودند که امین وحی خدا، جبرئیل، بر پیامبر(ص) نازل شد و این آیه را آورد:

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي‏ وَ رَضيتُ لَكُم‏ الْإِسْلامَ ديناً؛27و28

امروز کافران از دین شما مأیوس شدند. بنابراین از آنها نترسید و از من بترسید. امروز دین شما را کامل کردم، نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آئین شما پذیرفتم.»

پی‌نوشت‌ها: