ریشه‌های تاریخی وعلل اسلام‌هراسی معاصر

عبّاس عیسی‌زاده، سیّدحسین شرف‌الدین، سیّدحسین اخوان علوی

چکیده

اسلام‌هراسی که در دو دهة اخیر، بیشتر به ترس یا تنفّر از اسلام و در نتیجه، ترس و تنفّر از همة مسلمانان تعریف می‌شود، پدیده‌ای است متشکّل از ابعاد گوناگون تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی که درک صحیح آن مستلزم نگاهی چند وجهی است. در این مقاله، با استفاده از روش توصیفی، تحلیلی و با گردآوری اطّلاعات از منابع متعدّد کتابخانه‌ای، ریشه‌های تاریخی و علل اسلام‌هراسی معاصر بررسی شده است؛ از ریشه‌های مهمّ تاریخی، نظیر جنگ‌های صلیبی قرون وسطا و کشورگشایی ترک‌های عثمانی پس از آن و نیز استعمارگری ملل اروپایی در سده‌های 18 و 19م.، تا تبیین و تشریح علل و زمینه‌های بروز این پدیده. به طور کلّی، علل و عوامل بسیاری در شکل‌گیری اسلام‌هراسی نقش داشته‌اند که نشانة جهل و ناآگاهی از اسلام در غرب است. علاوه بر این دو مورد، در انتهای مقاله، به بهره‌گیری از منابع متعدّد، یازده علّت فرعی دیگر نیز به اختصار ذکر شده است.

مقدّمه

اصلاح دوبخشی اسلام‌هراسی از پیوند دو کلمة اسلام و پسوند فوبیا تشکیل شده است. واژة «Phobia» در لغت‌نامة پیشرفتة «آکسفورد» این‌گونه تعریف شده است: «ترس یا نفرت شدید و غیرمنطقی از چیزی». بدین صورت «Islamophobia» معنی می‌شود: «ترس یا نفرت شدید و غیرمنطقی از اسلام».1 در یک کلام، اسلام‌هراسی مفهومی است که به ترس، پیش‌داوری و تبعیض غیرعقلانی در قبال اسلام و مسلمانان اشاره دارد.2

طیّ چند دهة اخیر، اسلام‌هراسی به بحرانی تبدیل شده که از یک‌سو، زندگی مسلمانان ساکن غرب را به شدّت تحت تأثیر قرار داده و از سوی دیگر، حتّی

برای جوامع غربی خساراتی جبران‌ناپذیر به بار آورده است؛ از شکست طرح‌هایی چون یکپارچه‌سازی و چندفرهنگ‌گرایی (برای هضم مهاجران مسلمان در فرهنگ غربی و همچنین ممانعت از تعرّض به آنان، از سوی اکثریت مسلمانان) تا توسّل به خشونت و ترور از سوی برخی گروه‌های مسلمان افراطی، در پاسخ به شرایط مصیبت‌باری که به شکل چند جانبه در زندگی روزمرّه بر آنان تحمیل می‌شود.

اسلام‌هراسی با برخورداری از حمایت و پشتیبانی تمام عیار سیاست‌مداران و مقامات رسمی غربی، بر تمام جنبه‌ها حیات مسلمانان تأثیر گذاشته است و به شیوه‌های گوناگونی، از قبیل آزار و خشونت علیه مسلمانان؛ تبعیض در آموزش، اشتغال، مسکن، ارائه کالاها و خدمات و بی‌احترامی به مسلمانان در نهادهای عمومی، بروز و ظهور می‌یابد.3

با وجود این بحث بر سر اسلام‌هراسی، حول چند محور مهم، همچنان ادامه دارد: در خصوص تعریف و عناصر تشکیل‌دهندة آن، شدّت و ضعف آن و در نهایت، ریشه‌های تاریخی، عوامل و پیامدهای آن.4

تا جایی‌که برخی از منتقدان، به کل منکر وجود اسلام‌هرسی در جوامع غربی و نیز ارتباط آن با تاریخچة رابطة پر از خصومت اسلام و مسیحیت شده‌اند. از این‌رو، بررسی ابعاد گوناگون این پدیده، به ویژه وجوه تاریخی و دلیل معاصر بروز آن، ضروری به نظر می‌رسد.

این مقاله در وهلة اوّل، به دنبال پاسخ‌گویی به این سؤال است که آیا اسلام‌هراسی یا به تعبیر دیگر، تبعیض و دشمنی آشکار علیه مسلمانان در غرب - چنان‌که برخی از پژوهشگران معتقدند- پدیده‌ای است نوین که آغاز آن به نیمة دوم سدة بیستم، وقایعی نظیر مهاجرت گستردة مسلمانان به اروپا، انقلاب اسلامی «ایران»، ماجرای سلمان رشدی، حوادث تروریستی گوناگون و امثال آن برمی‌گردد یا به عکس، اسلام‌هراسی معاصر، ریشه در کینه و خصومت تاریخی مسیحیان در قبال اسلام و مسلمانان دارد؟ گذشته از این، پرسش دیگری که مطرح می شود، چرایی بروز چنین پدیده‌ای، آن هم در مغرب‌زمین است؛ جایی که مرم آن، خود را پرچمدار و مدّعی ارزش‌هایی، همچون آزادی بیان، حقّ انتخاب عقیده و مذهب می‌دانند؟ به بیان دیگر، علل و زمینه‌های اصلی اسلام‌هراسی چیست؟ چرا دامنه‌های آن حتّی به مردم عادّی و توده‌های غیرمسلمان ساکن در غرب رسیده است؟

بیشتر مباحث مرتبط با دو بخش نخست در بسیاری از تحقیقات قبلی، به اشکال گوناگون، مطرح شده است؛ امّا بخش علل اسلام‌هراسی معاصر، بحثی جدید در عرصة پژوهش اسلام‌هراسی به شمار می‌رود؛ به ویژه دسته‌بندی و شکل ارائة مطالب آن، که پس از مطالعه و بررسی منابع گوناگون به دست آمده است. علاوه بر آن، تمرکز نویسندگان مقاله، عموماً بر انعکاس دیدگاه‌های اندیشمندان و محقّقان غربی در این زمینه، معطوف بوده است.

ریشه‌های تاریخی اسلام‌هراسی

اسلام‌هراسی اگر چه مفهوم جدیدی است، امّا مغایرت و ناسازگاری تاریخی میان ارزش‌های اروپایی و اسلامی در شکل‌گیری آن، نقش اساسی ایفا کرده است؛5 زیرا -‌ همان‌گونه که ریموند تاراس خاطرنشان ‌کرده - تاریخ رقابت و معارضة تقریباً 1400سالة اسلام و مسیحیت را به این نکته می‌رساند که پدیدة احساسات ضدّ اسلامی بسیار دیرینه‌تر از اسلام‌هراسی و ترس از اسلام یا پیروان آن است و به نوعی، ریشة دیرپای آن محسوب می‌شود.6 در همین زمینه نورمن دانیل، تاریخ‌نویس انگلیسی، عقیده دارد که از قرن هفتم به بعد، تغییرات چندانی رخ نداده است. او می‌گوید: اوّلین واکنش مسیحیان نسبت به اسلام، چیزی شبیه واکنش‌هایی بوده که امروز، شاهد آن هستیم.7

بنابراین، رابطة اسلام و غرب در طول تاریخ، پیوسته با نزاع و تقابل همراه بوده است. این خصومت به حدّی بوده که می‌توان مدّعی شد، به ویژه در دوران جنگ‌های صلیبی و سپس عصر استعمار، به عنصری هویّت‌بخش برای اروپا و عرب تبدیل شد و اصولاً پدیدة غرب، در فرآیند دشمنی با اسلام و مسلمانان شکل گرفت.8

علّت این دشمنی واضح است. به استثنای اسلام، تا قرن نوزدهم، شرق حیاط خلوت غرب و قلمرو حکومت و سلطة مستمر و بلامنازع آن به شمار می‌رفت. این، تنها بخش عربی و اسلامی شرق بود که در سطح وسیعی، اروپا را در مینه‌های سیاسی، فکری و تا مدّتی اقتصادی، به مبارزه‌ای بی‌امان طلبیده بود. علاوه بر آن، اسلام از یک‌سو، به گونة مضطرب‌کننده‌ای، هم از لحاظ جغرافیایی و هم از لحاظ فرهنگی، به مسیحیت نزدیک بود و از سوی دیگر، می‌توانست به پیروزی‌های بی‌نظیر نظامی و سیاسی خود، با غرور ببالد.9

مراحل تقابل تاریخی اسلام و غرب

به طور کلّی، از بررسی شواهد تاریخی به این نتیجه می‌رسیم که یک خطّ سیر مشخّص و مداوم از جنگ‌های صلیبی در قرون وسطا و امپراتوری عثمانی پس از آن و همچنین استعمارگری ملل اروپایی در سده‌های 1 و 19م. تا اسلام‌هراسی معاصر، در دهة 90 میلادی وجود داشته است و میان و قایع تاریخی یادشدة اسلام‌هراسی، ارتباط انکارناپذیری وجود دارد؛10 در نتیجه، اسلام‌هراسی جدید، ریشه‌های کهن دارد.

گروهی بر این باورند که اسلام‌هراسی در ظهور اسلام در سدة هفتم میلادی و تقابل و چالش آن با امپراتوری روم و مسیحیت ریشه دارد.11 با توجّه به شواهد تاریخی، منشأ مهم‌تر ضدّیت با اسلام، به دورة جنگ‌های صلیبی (1095-1291م.) بازمی‌گردد؛ تقابل و درگیری طولانی‌مدّت دنیای اسلام با اروپا در قرون میانة اسلام که طیّ آن، مسلمانان و مسیحیان بارها بر سر «بیت‌المقدّس»، با یکدیگر جنگیند.12

گرچه شناخت مسیحیان و غربی‌ها نسبت به اسلام از رهگذر «بیلاتس»، «سیسیل» و «اندلس» را نباید نادیده گرفت. جنگ دویست‌سالة مشهور صلیبی، بیشترین سهم را در شکل‌گیری ذهنیت تاریخی پر غلط مسیحی داشته است؛ گرچه با برخی هم‌عقیده نباشیم که جنگ‌های صلیبی - به هر حال - منشأ موجد تمامی تلقّی خصمانه‌ای است که امروزه در دو جهان مسیحی و مسلمان نسبت به یکدیگر احساس می‌شود. حتماً می‌پذیریم که این جنگ‌ها اوج تجلّی خصومت پنهانی بوده که پیش از آن، نسبت به مسلمان وجود داشت؛13 از این‌رو، نقش جنگ‌های صلیبی، به عنوان یکی از بنیادی‌ترین عناصر اسلام‌هراسی غربی، باید مطمح نظر ویژه قرار گیرد.

در ادامة جنگ‌های صلیبی، اروپایی‌ها با استفاده از روش‌های خشونت‌آمیزی، همچون تفتیش عقاید، تلاش کردند تا مسلمانان را از «اسپانیا» بیرون برانند و این روند به تدریج، منجر به خاتمة حضور مسلمانان در جنوب اروپا در اواخر سدة 15م. شد. البتّه پیش از تصرّف مجدّد اسپانیا، غربی‌ها با چالش‌های جدیدی از سوی جهان اسلام، یعنی هجوم سلجوقیان و سپس امپراتور عثمانی مواجه شدند. عثمانی‌ها بقایای بیزانس و دیگر حکومت‌های پراکندة خاورمیانه و شمال آفریقا را برچیدند و یک امپراتوی قدرتمند ایجاد کردند. در قرن شانزدهم میلادی، آنا بخش اعظم «بالکان» در جنوب شرقی اروپا را تصرّف و پس از آن، حتّی به سمت مرکز اروپا پیشروی کردند.14

برای مدّت 400 سال، امپراتوری عثمانی، «آسیای صغیر»، بالکان، تمامی خاورمیانه

و بخش‌های وسیعی از شمال آفریقا را تحت کنترل خود داشت. عثمانی‌ها در سال 1453م.، «قسطنطنیه» یا «روم دوم» را تسخیر و دوباره در سال‌های 1529 و 1683م. شهر «وین» را محاصره کردند؛ لیکن موفّق به تسخیر آن نشدند. فتح قسطنطنیه به دست سلطان محمّد فاتح در سال 1453م. که در حقیقت، انقراض امپراتوری روم شرقی را پس از هزار سال رقم زد، وحشتی وصف‌ناپذیر از هجوم مسلمانان به اروپا در میان دولت‌های غربی به وجود آورد.15

با این وصف، مواجهة مزبور در قرن بیستم و به ویژه در دهه‌های پایانی آن، وارد مرحلة جدیدی شد و دشمنی پنهان با اسلام و مسلمانان افزایش یافت و به هراس و واهمه‌ای بی‌اساس تبدیل گردید. منازعة طولانی عربی - اسرائیلی، پیروزی انقلاب اسلامی ایران، پایان جنگ سرد و سرانجام، حوادث 11سپتامبر 2001م. و وقایع پس از آن، همچون اشغال «افغانستان» و «عراق»، دوره‌های مهم و تعیین‌کنندة این رویارویی به شمار می‌روند.16

برنارد لوییس، اسلام‌شناس شهیر غربی، در مستند «جهاد سوم»، به همین سیر تاریخی مهم، البتّه از زاویة شرق‌شناسانة خویش اشاره می‌کند. او چنین باور دارد که تاریخ اسلام، به عنوان یک دین، با جنگ و به طور خاص، جهاد، عجین شده است و تاریخ مقابله و برخور اسلام و مسیحیت به سه دورة زمانی تقسیم می‌شود:

1. جهاد اوّل که با ظهور اسلام و گسترش آن آغاز شد و در قرون اوّلیه، بخش مهمّی از جهان مسیحیت را تحت سلطة خود درآورد (البتّه او در این زمینه، به جنگ‌های صلیبی که از سوی اروپائیان و به دستور پاپ اوربان دوم با نام «جنگ مقدّس» بر مسلمانان تحمیل شد، هیچ اشاره‌ای نمی‌کند.)؛

2. جهاد دوم که به دورة امپراتوری بزرگ عثمانی کشورگشایی ترک‌های مسلمان باز می‌گردد؛

3. جهاد سوم که هم‌اکنون در حال وقوع است.

لوییس جنگ‌هایی را که در کشورها و جوامع اسلامی، از جمله عراق، افغانستان، «چچن» و به ویژه «فلسطین» در جریان است (با چشم‌پوشی از تمثیلی بودن آنها، عمدتاً از سوی غرب)، جنگی دینی و مذهبی می‌خواند و معتقد است این جنگ‌ها تنها در صورت نابودی اسلام، پایان می‌یابد و اگر در این زمینه، اقدامی عملی صورت نگیرد، جهاد چهارم بوده و عواقب هولناک آن، اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.17

در مجموع، در مورد اسلام، ترس اروپا - اگر نگوییم احترامش - همواره ملحوظ بوده است، پس از رحلت حضرت محمّد(ص) در سال 632م.، ابتدا سلطة نظامی و سپس سلطة فرهنگی و دینی اسلام به شدّت افزایش یافت .

در مرحلة نخست، ایران، «سوریه»، «مصر» و سپس ترکیه و شمال آفریقا در مقابل لشگریان اسلام سقوط کردند. در قرن هشتم و نهم میلادی، اسپانیا، «سیسیل» و قسمت‌هایی از «فرانسه» فتح شدند. در سده‌های سیزدهم و چهاردهم نیز اسلام از سمت شرق تا «هند» و «اندونزی» و «چین» پیش رفته بود. در مقابل این هجوم خارق‌العادّه، اروپا، جز ابراز ترس از هیبت اسلامی، کار دیگری نمی‌توانست انجام دهد. بی‌سبب نبود که اسلام، نماد ترور، تخریب و جماعت شیطانی منفور اروپاییان شد. در یک کلام، اسلام برای اروپا یک ضربة روحی پایدار بود؛ زیرا از اواخر قرن هفتم میلادی تا پایان «جنگ لپانتو» در سال 1571م.، اسلام در یکی از اشکال عربی، عثمانی با آفریقای شمالی و اسپانیایی خود، بر اروپای مسیحی سلطه داشته یا به گونه‌ای تأثیرگذار آن را تهدید می‌نمود. این واقعیت که اسلام از رم پیشی گرفته، درخشش بیشتری یافته بود و نمی‌توانست از ذهن هیچ اروپایی‌ای، چه در آن زمان، چه در زمان حاضر، محو شود.18

دشمن‌سازی، تاکتیک دیرینة غرب

استوارت هال، از برجسته‌ترین متفکّران حوزة مطالعات انتقادی فرهنگی، با اشاره به «ضرورت وجود دیگری» برای غرب معتقد است:

غرب بدون مدیران، قادر نخواهد بود خود را به عنوان اوج تاریخ بشر بشناساند و بنمایاند؛ تصویر دیگری که به حاشیة جهانی، مفهومی رانده‌شده داده بود و به منزلة ضدّمطلق و نیز هرگونه مظهر و نشانه‌ای از غرب تلقّی می‌گردید، بار دیگر ساخته شد. دیگری، سویة تاریک بود؛ فراموش شده، سرکوب و نفی شده و تصویر معکوس روشنگری و مدرنیته.

به عقیدة میشل فوکو نیز تعریف «دیگری» نقشی مهم در تعریف «خود» دارد. او نشان می‌دهد که چگونه خود غربی، در تمایز با دیگران، خویش را خردگرا، سالم و بی‌آزار تعریف می‌کند.19

تمثیلی از تاریخ روم باستان که کتاب «امپراتوری و بربرهای جدید»، اثر جی. سی. رفین با آن آغاز می‌شود، به همین نکته اشاره دارد:

وقتی امپراتوری روم بر آخرین دشمن خود، یعنی «کارتاز» سلطه یافت، اسکبپون، سردار رومی در حالی‌که زبانه کشیدن شعله‌های آتش از شهر سوختة کاتاژ را مشاهده می‌کرد، اشک در چشمانش حلقه زد و با خود اندیشید که بدون دشمن، چگونه می‌توان امپراتوری بزرگ روم را پایدار نگه‌داشت. آنگاه پلیپ، مورّخ یونانی را فراخواند و از او چارة کار خواست. پلیپ چندی اندیشید و پاسخ داد: بربرها. از آن پس، امپراتوری روم بربرها را به عنوان دشمن شمارة یک خویش مورد توجّه و تبلیغ قرار داد و توانست چند قرن به حیات خود ادامه دهد.20

به همین قیاس، نظام لیبرال دمکراسی معاصر غرب نیز برای وحدت همه‌جانبة سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خود، علاوه بر تمسّک به ارزش‌های سکولاریستی، به عنصر دشمن و دیگری، نیاز دارد؛ برای مثال، کشورهای غربی پس ازجنگ جهانی دوم، زمانی که خطر «کمونیسم شوروی» را احساس می‌کردند، نسبت به دهة 90م. که کمونیسم سقوط کرده بود، مسلّماً وحدت، همدلی و همگرایی بیشتری داشتند.21

این وضعیت به ویژه در مقاطع بحرانی و جنگ‌ها، پررنگ‌تر بوده؛ به گونه‌ای که این مسئله در سخنرانی‌های سیاسی مشهور سران غربی، پیش از آغاز جنگ‌ها، در طول تارخ مشهود است. از جورج بوش قبل از شروع جنگ افغانستان گرفته تا ملکه الیزابت اوّل و پاپ اوربان دوم (درجنگ‌های صلیبی) و حتّی آدولف هیتلر، همگی از دشمن‌سازی برای بسیج افکار عمومی، سود جسته‌اند؛ به گونه‌ای که نقاط مشترک این سخنرانی‌ها را می‌توان چنین برشمرد:

1. در خطر قرار گرفتن فرهنگ ملّی؛

2. ساختن یک دشمن شیطانی؛

3. دعوت آحاد جامعه به اتّحاد و همگرایی.22

موریس دوروژه، در کتاب «اصول علم سیاست»، ایجاد دشمن را یکی از روش‌های پنهان کردن اهداف و اغراض سیاسی در پشت نقاب انگیزه‌هایی می‌داند که از پشتیبانی مردم و افکار عمومی برخوردار است؛ دشمن اختراع می‌شود یا در اهمّیت آن غلو می‌شود و به نام جلوگیری از خطر این دشمن، تدابیری که در واقع به نفع طبقة حاکم اتّخاذ شده است، توجیه می‌گردد.23

در میان کشورهای غربی، آمریکا در این زمینه شاخص است. در طول تاریخ آمریکا، سیاست‌مداران همواره برچسب‌های «غیر»، «دیگری» و «شیطانی» را برای گروه‌های خاصّی به کار می‌برده‌اند تا سیاست‌های بعضاً خصمانة دولت در قبال آنها را موجّه جلوه دهند. در واقع، سراسر تاریخ این کشور پر است از این دشمنان هیولاوار و وحشتناک که برخی از آنها حتّی وجود خارجی نداشته‌اند:

جاسوسان آلمانی، کاتولیک‌ها، بلشویک‌ها و مانند آن.24

البتّه رسانه‌های جمعی آمریکا در این زمینه نقشی اساسی ایفا کرده‌اند. آنها با نمایش دائمی جنایت و خشونت و دامنه‌ای گسترده از تهدیدات و خطرات، چه از سوی دشمنان داخلی و چه دشمنان خارجی، تاریخی سرشار از تزریق ترس به افکار عمومی آمریکا را رقم زده‌اند. این «فرهنگ ترس عمومی»، کاملاً در جهت مقاصد حکّام و سیاست‌مداران بوده است؛ چنان‌که بوش پس از 11سپتامبر، در بهره‌گیری از این تاکتیک، برای پیشبرد اهداف و سیاست‌های جنگ‌افروزانه‌اش، بسیار موّفق عمل کرد. ایجاد فرهنگ ترس به دولت ایالات متّحده کمک کرد که از واژة «تروریسم» سوءاستفاده کند و جنایات جنگی توجیه‌ناپذیرش را به عنوان دفاع از آزادی و دمکراسی جا بزند.26

این تاکتیک چنان برجسته است که جناح راست و محافظه‌کار آمریکا از لحاظ تاریخی، بخش مهمّی از قدرت، هویّت جمعی و مشروعیتش را مدیون آن است. آنها حیات سیاسی خود را همواره مرهون توانایی‌اشان در ایجاد یک دشمن خارجی جامع و ملموس و نیز دگرسازی مخالفان داخلی هستند؛ در حالی‌که اصل شگرد یادشده در طول زمان، ثابت و پابرجا مانده است. شیاطین و دشمنان بر حسب نیاز و فراخور زمان، متغیّر بوده‌اند که برخی از آنها عبارتند از کمونیست‌ها، آفریقایی - آمریکایی‌تباران، یهودیان، کاتولیک‌ها و همجنس‌گرایان.27

در ادامة این روند تاریخی، پس از فروپاشی اردوگاه کمونیسم و تک‌قطبی شدن جهان، نظام سرمایه‌داری نیازمند دشمنی جدید بود تا حضور جهانی خود را موجّه جلوه دهد. جهان اسلام به سبب داشتن مکتبی متفاوت و سابقة دیرینة خصومت با جهان غرب، این ظرفیت را داشت که از سوی «غیریت‌سازی» شده، به منزلة دشمن انتخاب گردد. از این‌رو، اسلام به عنوان واحدی یکپارچه و خطر و دشمنی جدید برای غرب معرفی گردید.28 این نگرش در رسانه‌ها به نحو گسترده‌ای ترویج شد و مشخّصاً تروریسم به مثابة تهدید اسلامی به شعار غالب تبلیغات سیاسی دهة 90 تبدیل شد.

همان‌گونه که ادوارد سعید، معتقد است با پایان یافتن جنگ سرد و همراه با آن اسلام به عنوان دشمن شمارة یک غرب معرفی شد. کارلسون سیاست‌مدار سوئدی نیز عقیده دارد که اسلام‌هراسی تهدیدی است که جایگزین تهدید سرخ شده است:

ما همواره با تهدیدات واقعی و خیالی که جهان غرب را به مخاطره انداخته، مواجهیم. سناریوهای هراس‌انگیز تهدید زرد (چین) یا حکایت‌های رنگارنگ تهدید سرخ برای ما، اروپایی‌ها مطرح بوده است. با متنفی شدن تهدید سرخ، تهدید سبز را جایگزین آن کرده، مدّعی می‌شوند که توده‌های مسلمانان زیر بیرق سبز اسلام، آمادة حمله به غرب هستند.29

علل اسلام‌هراسی

1. جهل

علل و عوامل بسیاری در شکل‌گیری اسلام‌هراسی نقش داشته‌اند. جهل و ناآگاهی از اسلام و عدم شناخت دقیق آن در طول تاریخ، یکی از مهم‌ترین آنهاست. این در حالی است که غرب به سبب وجود پشتوانه و سنّت علمی نسبتاً غنی شرق‌شناسی، معتقد است: به شناخت عمیقی از شرق و به ویژه اسلام دست‌یافته است.

این مسئله ناآگاهی غربی‌ها را به صورت جهل مرکّب درآورده، بر پیچیدگی و تأثیرگذاری منفی آن افزوده است.

ادوارد سعید به نقل از ساترن در زمینة دیدگاه‌های غرب نسبت به اسلام، در کتاب

«شرق‌شناسی»، تجزیه و تحلیل جامعی را به رشتة تحریر درآورده است. وی می‌نویسد: آنچه سرانجام تهذیب و پیچیدگی بیشتری پیدا می‌کند، همان جهل و عدم اطّلاع مغرب‌زمین نسبت به اسلام است؛ نه کسب مجموعه‌ای معرفت مثبت که بر حجم و دقّت آن افزوده می‌شود.30

کم‌اطّلاعی و نادانی مسیحیان نسبت به مسلمانان در سده‌های اوّلیه، چنان بود که به تعبیر برناد لوییس، در غرب مرسوم بود که به آنان، «محمّدیون» می‌گفتند؛ واژه‌ای که هرگز مسلمانان به خود اطلاق نمی‌کردند و فقط به این علّت به کار می‌رفت که مسیحیان به اشتباه فرض می‌کردند مسلمانان نیز مانند آنها که مسیح را پرستش می‌کنند، حضرت محمّد(ص) را می‌پرستیدند.31

البتّه میزان شناخت از اسلام در زمان معاصر هم ابداً مطلوب نیست و تفاوت چندانی با قرون وسطا ندارد؛ برای مثال:

به رغم وام‌داری گستردة غرب به تمدّن اسلام در سده‌های میانه و بهره‌جویی از پیشرفت‌های مسلمانان در نجوم، فلسفه، ریاضیات، پزشکی، علوم و بسیاری عرصه‌های دیگر، امروزه کم هستند کسانی که از نقش تمدّن اسلامی و سهم مسلمانان در توسعة تمدّن غرب آگاهی دارند.32

در حقیقت، غرب بزرگترین نهضت علمی، فرهنگی و سیاسی تاریخ خود، یعنی رنسانس را مدیون اسلام است؛ امّا در کمال تعجّب، بخش اعظم غربی‌ها از این موضوع مطّلع نیستند.

غربی‌ها، حتّی دربارة مسائل ابتدایی مرتبط با اسلام، ناآگاهند؛ از جمله اینکه بسیاری از آنان گمان می‌کنند که همة مسلمانان عرب هستند، در حالی‌که بخش اعظم جمعیت بیش از یک میلیارد و نیم مسلمانان در جنوب شرقی آسیا و در کشورهایی، همچون «اندونزی» و «هند» سکونت دارند و حتماً بسیاری از مردم مغرب‌زمین حیرت خواهند کرد اگر به آنها گفته شود که فقط 12% چمعیت جهان اسلام عرب هستند. از سوی دیگر، حتّی این تصوّر رایج که همة عرب‌ها مسلمان هستند نیز نادرست است؛ زیرا هرچند اکثریت آنها مسلمانند، امّا 15 میلیون عرب مسیحی از فرقه‌های گوناگون ارتدوکس شرقی، کاتولیک رومی و پروتستان، در کشورهای عربی زندگی می‌کنند.33

با وجود این جهل گسترده نسبت به موضوعات سادة پیش‌پا افتاده دربارة درک مسائل پیچیده‌تر مرتبط با اسلام، چه انتظاری می‌توان داشت؟ برای نمونه، اسپوریتو، اسلام‌شناس مطرح غربی، معتقد است که هیچ واژه‌ای بیش از جهاد به عنوان نماد خشونت و ترور به نام اسلام، مورد سوءاستفادة سلطه‌گران قرار نگرفته است. این مسئله قاعدتاً از کج‌فهمی و ناآگاهی نسبت به معانی حقیقی جهاد سرچشمه می‌گیرد. بسیاری از غیرمسلمانان و حتّی افراط‌گرایان مسلمان، جهاد را با جنگ مقدّس مسلمانان علیه کفّار، یکی می‌دانند؛ حال آنکه جنگ مقدّس اساساً عبارتی اسلامی نیست؛ بلکه اصطلاحی مسیحی است که ریشه در جنگ‌های صلیبی دارد.34 جهاد، در حقیقت به معنای مبارزه‌ای برای غلبه بر نیروهای شیطانی است که تصادفاً از حیث مفهومی، بسیار نزدیک است به همان چیزی که جرج بوش از استعمال عبارت جنگ علیه ترور اراده می‌کرد.35

آنه ماری شیمل هم با تأیید این نکته در کتاب ارزندة «درآمدی بر اسلام»، به صراحت اعلام می‌دارد:

این اعتقاد رایج بین بسیاری از مردم غرب که اسلام راه خود را در دنیا با آتش و شمشیر بازکرده است، چندان هم قابل دفاع نیست... در اسلام، جهاد به معنای سعی و کوشش در راه خداست. اصطلاح جنگ مقدّس (holy war) نیز به زمان صلیبیون برمی‌گردد که آن را برای مقاصد خاصّ خویش به کار می‌برند. این عبارت ابداً در اسلام کلاسیک، شناخته شده نیست و برخلاف تصوّر برخی، هرگز جزو اصول اسلامی نبوده است.36

مسئلة بسیار مهمّ دیگر در ارتباط جهل و ناآگاهی، وسایل ارتباط جمعی هستند. در واقع بر اساس پژوهش‌ها، عمدة‌ افرادی که اسلام را نمی‌شناسند، به رسانه‌ها به عنوان تنها منبع اطّلاعاتی‌شان در این‌باره متّکی هستند که طبعاً منجر به فهم سطحی‌تر از اسلام می‌شود؛ مثلاً در یک نظرسنجی عمومی، 74% مردم «بریتانیا» اعلام کردند که اطّلاعاتشان دربارة اسلام بسیار پایین یا در حدّ صفر است؛ در عین حال، 64% گفته‌اند همان چیزهایی را که هم می‌دانند، از طریق رسانه‌های جمعی، اعمّ از شبکه‌های تلویزیونی، فیلم‌ها و روزنامه‌ها کسب کرده‌اند.37

در آمریکا هم پژوهش‌های مشابهی صورت گرفته است: نخست نظرسنجی ای.بی.سی و «واشینگتن پست» است که در سال 2009م. انجام شده و به وجود ارتباط و همبستگی میان شناخت اسلام و داشتن دیدگاه مثبت به آن پرداخته است؛ 31% افرادی که اعلام کردند شناختی نسبت به اسلام ندارند، دارای نگرش مثبت و 52% آنان دارای نگرش منفی به اسلام بودند؛ در حالی‌که درصد نگرش مثبت و منفی میان افرادی که گفته‌اند اسلام را می‌شناسند، به ترتیب 53% و 43% بوده است.

در پژوهش‌های دیگری که مؤسّسة «پیو» در سال 2007م. انجام داده و در آن، ارتباط بین میزان شناخت اسلام و روش‌های گوناگون اثرگذاری بر دیدگاه مردم آمریکا دربارة اسلام را بررسی کرده، نتایج جالب توجّه زیر به دست آمده است:

1. نفوذ شدید رسانه‌ها در افرادی که شناختی از اسلام ندارند: 53% این افراد گفته‌اند به شدّت تحت تأثیر چیزهایی هستند که در رسانه‌ها، راجع به اسلام می‌خوانند و می‌بینند.

2. نفوذ پایین رسانه‌ها و نفوذ بالای تجربه و ارتباط شخصی و همچنین تحصیلات در افرادی که اسلام را می‌شناسند: فقط 7% این گروه تحت تأثیر رسانه‌ها قرار گرفته‌اند؛ حال آنکه تحصیلات (30%) و ارتباط شخصی (32%)، دو راه عمدة تأثیرپذیری این افراد در ارتباط با اسلام بوده است.38

چنان‌که در سطور بالا اشاره شد، اکثر افراد به سبب جهل نسبت به اسلام، برای کسب اطّلاعات، به رسانه‌های جمعی روی می‌آورند؛ غافل از آنکه در اغلب موارد، کارگزاران، متخصّصان و کارشناسان رسانه‌ای، آگاهی چندان بیشتری از مردم عادی دربارة اسلام ندارند. بنابراین هر روز بر دامنة این جهل مرکّب و در نتیجه، عواقب ناخوشایند آن افزوده می‌شود. نمونه‌هایی از جهل رسانه‌ای مذکور در ادامه ذکر می‌شود:

ادوارد سعید دربارة پوشش رسانه‌ای وقایع انقلاب اسلامی ایران در رسانه‌های آمریکا، می‌گوید:

چیزی که در این میان تا حدّی جنبة نمادین داشت، ناتوانی والتر کرانیک، در تلفّظ اسم‌ها بود؛ از جمله اینکه وی نام قطب‌زاده را هر بار به گونه‌ای جدید تلفّظ می‌کرد؛ مانند گابوزاده و از این قبیل. در 28 نوامبر، شبکة CBS نام بهشتی را بشاتی تلفّظ کرد و شبکة ABC هم برای اینکه از این قافله عقب نماند، در ماه دسامبر، نام منتظری را به مونتصوری تغییر داد. در حقیقت، هر مطلب موجزی که از تاریخ اسلام عرضه می‌شد، یا چنان گیج‌کننده بود که اصلاً معنای حقیقی خویش را از دست می‌داد یا به اندازه‌ای غلط و نادرست بود که ترسناک به نظر می‌رسید؛ برای نمونه، راندی دانیلز، گزارشگر CBS محرّم را دوره‌ای توصیف می‌کرد که مسلمانان شیعی، معارضة حضرت محمّد(ص) با رهبران جهان را جشن می‌گرفتند.39