حضرت عبدالمطلب زمینه ‌سازبعثت

عبدالکریم پاک نیا تبریزی

عبدالمطّلب فرزند هاشــم بن عبد مناف، پدربزرگ رسول مکرّم، حضرت محمّد بن عبــدالله(ص)، یکی از فعّال‌ترین چهره‌هــا در محافظت از وجود مقدّس حضرت خاتم الانبیاء(ص) و از زمینه‌سازان ظهور دین مبین اسلام است. پيغمبر گرامی(ص) به داشتن چنین پدربزرگی افتخار می‌کردند و در نبرد «حنین» رجز می‌خواندند و می‌فرمودند:

«من قطعاً پيامبرم و اين دروغ نيست. من پسر عبدالمطّلبم.»1

در اینجا، به برخی ویژگی‌ها و خدمات آن بزرگمرد تاریخ اشاره می‌گردد.

پدر و مادر شایسته

جناب هاشم بن عبدمناف پدر حضرت عبدالمطّلب و جدّ دوم پیامبر اسلام(ص)، نامش عمــرو و لقبش علاء بود.

عبد مناف سه پســر، به نام‌های عبدشــمس، مطلّــب و نوفل داشت.2 هاشم ویژگی‌های منحصر به فردی در جامعة خود دارا بود. پدر و مادر حضرت عبدالمطّلب (هاشــم بن عبدمناف و ســلمی دختر عمرو) برگزیده‌ترین انســان‌های عصر خود بودند. مادرش سلمی، نجیب‌ترین بانوی عصر خود و دختــر عمرو بن لبید خزرجی از خاندان شریف «مدینه» بود. هاشم در یکی از مسافرت‌های خود به «شام»، هنگام مراجعت در «یثرب» (مدینه)، چنــد روزی اقامت گزید و از سلمی خواســتگاری کرد.3

عظمت و بزرگــی، جوانمردی و نفوذ کلمه در میان «قریــش» و توانایی مالی هاشم، توجّه ســلمی را جلب کرد و با این شــرط به خواستگاری هاشم جواب مثبت داد که هنگام وضع حمل، در میان قوم خود باشــد. مطابق این قرارداد، ســلمی پــس از آنکه مدّتی با هاشــم در «مکّه» به سر برد، موقع ظهور آثار حمل، به یثرب مراجعت کــرد و در آنجــا پســری آورد. او را شــیبه نام نهادند که بعدها به نام عبدالمطّلب مشهور شد؛ زیرا وی در دامان پرمهر عموی خود مطّلب پرورش یافتــه بــود و در عرف عرب، به منظــور قدردانــی از خدمت‌های مربّی، چنین کسانی را غلام آن شخص می‌خواندند.4

عبدالمطّلب تا هشت سالگی در مدینه بود تا اینکه عمویش مطلّب او را به مکّه آورد. پس از مطلّب، عبدالمطّلب مهمانداری از زائران «کعبه» را به عهده گرفت و برای ســهولت در آب‌رسانی به حاجیان، «چاه زمزم» را به کمک پسر بزرگش، حارث، بازسازی کرد.5

ایمان و شوکت معنوی

ابرهه که از طرف پادشــاه «حبشه» به حكومت «يمن» منصوب شــده بود، با لشکر عظیمی که از 400 فيل آموزش ديده و 100 هــزار نيروی انســانی تشکیل شــده بود، به منظور تخريب خانة خدا به شــهر مکّه لشکرکشی کرد. او در منطقة «مغمس» سه فرسخی مكّه برای ســپاهيان خود اردو زده و يكی از ســرداران خود را برای غارت اموال مردم به مكّه فرستاد: او شتران و دام‌هــای اهالی را جمــع كرد و به اردوگاه مغمس آورد. پس از آن توسّط ســردار ديگری پيامی به پيشــوای «قريــش» - كــه

جنــاب عبدالمطّلب بود - فرســتاد كه: امير می‌گويد: من به جنگ شــما نيامده‌ام؛ بلكه برای خراب كردن كعبه به اين ســرزمين رهســپار شــده‌ام. پس اگر شما در مقابل من مقاومت نكنيد، مرا با شما كاری نيست. آنگاه فرستادة ابرهه از عبدالمطّلب خواست كه به همراه او به اردوگاه ابرهه برود.6

عبدالمطّلب نيز با چند تن از فرزندان خود به اردوگاه لشكر ابرهه آمد. متانت و وقار و عظمت پيشــوای مكّه مورد توجّه و عنايت ابرهه قــرار گرفت، او چنان از ســيمای نورانــی و هيبت و شــوكت عبدالمطّلب متأثّر شــد كه از تخــت فرود آمــد و عبدالمطّلب را در كنار خود نشــاند و از او خواســت درخواســت خود را مطــرح نمايد.

عبدالمطّلب اظهار داشــت: شــتران اهالی مكّه و از جمله دويست شتر من توسّط سپاهيان تو تصرّف شده است؛ دستور دهيد، آنها را به ما باز گردانند.

ابرهه روی در هم كشيده و گفت: ای بزرگ قريش! سيمای نورانی و جلالت ظاهری تو مرا شــگفت‌زده و روح و دلم را تســخير کرد؛ امّا درخواســت كوچكت از عظمت آن فرو كاســت! آيا در اين مرحلة حسّاس و خطرناك كه عبادتگاه تــو و نياكانت در معرض انهــدام، عزّت و شــرف قبيله‌ات در دسترس تاراج اين سپاه نيرومند است، نمی‌خواهی درخواست با اهميّت‌تری مطرح كنی و از چند شــتر ســخن می‌گويی؟! آيا تقاضا نمی‌كنی كه من از اين حملة سرنوشت‌ساز كه حيات و استقلال سياسی و مذهبی شما را رقم خواهد زد، منصرف شوم؟

عبدالمطّلب بــه آن مرد مغــرور و خودخــواه جمله‌ای گفــت كه هنوز هم زمزمة آن برای گردنكشــان عالم شــكننده و غيرقابل تحمّل اســت.

عبدالمطّلب به ابرهــه گفت: «أَنَا رَبُ‏ الْإِبِلِ‏ وَ لِهَذَا الْبَيْتِ رَبٌّ يَمْنَعُهُ؛

من صاحب شترانم و خانة كعبه نيز صاحبی دارد كه از آن محافظت خواهد كرد.» ابرهه پس از اين گفت‌وگو دستور داد شتران غارت شده را به صاحبانشان برگردانند و با كمال غرور زمزمه كرد: چه كسی می‌تواند در اين هجوم به كعبه از من جلوگيری كند؟7

عارف مستجاب ‌الدعوه

عبدالمطّلب به مکّه بازگشت و به مردم اعلان نمود همه به کوه‌های اطراف پناهنده شوند. همه از خانه و کاشانة خود به اطراف مکّه فرار کردند.

سحرگاهان عبدالمطّلب به همراه جمعی برای استمداد به کنار کعبه آمده و با خدای خویش به مناجات پرداخت.8

عبدالمطّلب پس از مناجات با همراهان خود به یکی از درّه‌های مکّه آمد و به فرزندش عبدالله دستور داد بالای «کوه ابوقبیس» رفته و به سوی دریا نظری افکند و خبری از امدادهای غیبی برای آنها بیاورد. به سرعت نزد پدر آمد و گفت: پدر! ابری سیاه از ناحیة «دریای احمر» به چشم می‌خورد که به سوی سرزمین ما می‌آید. عبدالمطّلب خوشحال شد و با صدای بلند گفت: ای قریشیان! به منازل خود بازگردید که نصرت الهی و لشکریان خدا به یاری شما آمد.

از آن‌سو ابرهه در حالی‌که بر بزرگترین فیل سوار شده بود، به همراه لشکر انبوه خود برای در هم کوبیدن کعبه از کوه‌های اطراف، سرازیر مکّه شد. در این هنگام پرندگانی، همانند پرستوها از سوی دریا فرارسیدند. هریک سه سنگ‌ریزه به اندازة نخود به همراه داشت؛ یکی به منقار و دو تا در پنجه‌ها. این سنگ‌ریزه‌ها را بر سر لشکریان ابرهه فروریختند.

سایة پرندگان، آسمان لشکریان ابرهه را تیره و تار ساخته بود. پرندگان مسلّح، به فرمان خدا، لشکر ابرهه را سنگباران کرده و همه را هلاک و نابود ساختند. این‌گونه بود که خداوند دعای عبدالمطّلب، آن مرد وارسته را به اجابت رسانید و از کعبه دفاع کرد و شکست لشکر ابرهه را عبرتی در تاریخ برای آیندگان قرار داد. این حادثه از پیروزی حضرت محمّد(ص) در آیندة نزدیک خبر داد و دنیا را برای پذیرش رهبری پیامبری عظیم‌الشّأن از دودمان قریش و از کنار همان خانه آماده ساخت.9

پیشاهنگ آموزه‌های اسلامی

تلاش عبدالمطّلب در راه احيای كمالات و نشــر معارف توحيدی به حدّی بود كه بــه او ابراهيم دوم لقب دادند.10 از مهم‌ترین ویژگی‌های جنــاب عبدالمطّلب، پایــداری او در مســیر توحیــد و آموزه‌هــای الهی و معارف اسلامی اســت. او سنّت‌ها و رســم‌هايی را رايج نمود كه بعدها مورد تأييد كلام وحی قــرار گرفت: پرداختن صد شتر ديه، حرمت نكاح محارم، رفتن به خانة ديگران از درهای اصلی، بريدن دست دزد، نهی از زنده به گور كردن دختــران، مباهله، حد زدن زنــاكار، قرعــه‌زدن در كارهای مشكل، پذيرايی از ميهمان، پرداختن هزينه‌های حج از اموال پاكيزه، نهی از طواف با بدن برهنه، بزرگ‌داشــتن ماه‌های حرام (رجب، ذی‌القعده، ذی‌الحجّه و محرّم)، تبعيــد كردن زنان شهرة بدنام و زناكار، از جمله اقدامات و سنّت‌هايی بود كه عبدالمطّلب آنها را تبليغ كرد و بر آنها تأكيد ورزيد.11

هنگام بازسازی چاه زمزم، عبدالمطّلب به دلیل کارشــکنی‌های قریش، نذر کرده بود چنانچه خداوند ده پســر به او عطا کنــد، به شــکرانة آن، یکی از آنها را برای خدا در پیشــگاه کعبه قربانی کند، اتّفاقاً قرعه به نام عبدالله، دهمین پســر او و پــدر پیامبر اکرم(ص) افتاد؛ ولی با فشار مردم و سران قریش، عبدالمطّلب ناچار شد راه‌حلّی برای این مشکل بیابد و ســرانجام به جای عبدالله، صد شــتر قربانی

کرد.12

در کتاب «فروغ ابديــت» این ماجرا قطعی و نشــانة عظمت و قاطعيت و وفاداری جنــاب عبدالمطّلب قلمداد شده اســت؛13 امّا برخی محقّقان بنا به دلایلــی آن را جعلی می‌دانند؛ زیرا: اوّلاً داستان برخورد عبدالمطّلب با ابرهه، فرماندة حبشی بهترين گواه بر كمال عقل و درايت عبدالمطّلب است كه می‌رســاند چنين كار مضحكی از وی بعيد بوده است؛ ثانیاً عبدالمطّلب در زمان جاهليت ســنّت‌هایی داشت كه در اسلام نيز تثبيت شد. شخصی اين‌چنيــن، هرگز نــذری آن‌چنان نمی‌كند؛ ثالثاً چطور ممكن اســت مردی با اين بزرگواری نذر به چيزی كند كه در بیشتر شرايع آسمانی نهی شده بود و در نزد عقل بسيار زشت و از بزرگترين جنايات به شمار می‌رفته است؟ نذر كردن و كشتن فرزندان به عنوان نذر برای معبود از ســنن بت‌پرستان و ستاره‌پرســتان (صابئين) بوده و خداوند در «قرآن مجيد» سورة انعام، آیة 137 آن را از جمله اعمال شنيع آنها شمرده و فرموده اســت: «بدين‌گونه بسياری از مشركان خوش داشتند كه اولاد خود را بكشند.»14

مراقبت در دوران طفولیت

آنگاه که پیامبر اکرم(ص) با تولّد خود دنیا را روشن کرد، هفت روز بیشتر از مادر خود شیر ننوشــید.15 بعد از آن، جناب عبدالمطّلب - که پــس از وفات پدر ارجمند پیامبر(ص)، کفالت ایشــان را به عهده گرفته بود - حضرت را به داخل کعبه برد؛ در حالی‌که به درگاه خداوند راز و نیاز می‌کرد، به خاطر عطای چنین فرزندی خداوند را شکرگزاری نمود. سپس از کعبه بیرون آمد و او را به مادرش ســپرد تا دایه‌ای شایسته برایش پیدا شود،16 تا اینکه سعادت شیردهی به رسول خدا (ص) نصیــب بانویی از قبیلة «بنی‌سعد» به نام حلیمه شد؛ گرچه قبلاً چهار ماهی ثویبه اســلمیه آن گرامی را شیر داده بود.17

ســپس عبدالمطّلب گفت: حليمه! من به دو شــرط اين كودك را به تو می‌سپارم؛ اوّل اينكه او را در روزهای جمعه به نزد ما بياوری تــا ببينيم و آرامش بگيريم؛ دوم اينكه به اين نوزاد يتيم نيكی كنــی و تا می‌توانی از مهر و محبّت مادرانــه دريغ نكنی. آنگاه كودك را آورد و پس از هفت شــوط به دور كعبه به حليمه تســليم نمود.

هنگامی كه حليمــه دايگی پيامبر را پذيرفت، خانواده‌اش فقط 22 گوسفند داشتند؛ امّا هنگامی كه آن حضرت را می‌خواستند به خاندان عبدالمطّلب تحويل دهنــد، به بركت قــدوم آن گرامی، شمار گوسفندان و شتران آنان از هزار گذشته بود.18

تکریم پيامبر(ص)

عبدالمطّلب پــرورش و حمايت از پيامبر(ص) را در ســخت‌ترين ســال‌های زندگی و دورانی كــه پدر و مادرش را از دســت داده بود، بــه عهده گرفت. او تمام هســتی‏اش را در راه حفظ و پاسداری از وجود مقدّس پيامبر(ص) بــه كار گرفت و با جان و دل، حضرتش را گرامی داشــت. در حقيقــت، عبدالمطّلب نقــش پدر و مادر پيامبر را ايفا نموده و بيشــترين تأثير را در شاكلة وجودی آن حضرت در مدّت هشــت ســال اوّلية زندگی رســول خدا(ص) به جا گذاشت. در کتاب «کمال‌الدّين» شیخ صدوق آمده اســت: در ساية خانة کعبه براي عبدالمطّلب فرشــي مي‌گســتراندند که احدي به خاطر حرمــت عبدالمطّلب بــر آن جلوس نمي‌کرد و فرزندان عبدالمطّلب مي‌آمدند و اطراف آن فرش مي‌نشستند تــا عبدالمطّلب بيايد. گاه مي‌شــد که رســول خدا(ص) در حالي‌که پســر کوچکــي بود، مي‌آمد و بر آن فرش مي‌نشســت و اين جريان بر عموهــاي آن حضرت، که همــان فرزنــدان عبدالمطّلب بودند، گران می‌آمد و ممانعــت می‌کردند.

عبدالمطّلب که آن وضع را مشــاهده مي‌کرد، مي‌گفت: پسرم را واگذاريد که او را مقامي بس بزرگ خواهد بود. مــن روزي را مي‌بينم که او بر شــما سيادت و آقایي خواهد کرد.

اين را مي‌گفت و سپس او را برداشته و کنار خود مي‌نشــانيد و دســت بر پشت او مي‌کشــيد و او را مي‌بوسيد و مي‌گفت: من از ايــن فرزند پاک‌تر و خوشبوتر نديده‌ام... آنگاه متوجّه ابوطالب - که با عبــدالله از يک مادر بودنــد، مي‌شــد و مي‌گفــت: اي ابوطالب! به راســتي که براي اين پسر مقام بزرگي اســت. از او مراقبت کن و از وي دست باز مدار که او تنهاست و براي او همانند مادري مهربان باش که صدمه‌اي به او نرسد. سپس او را بر دوش خود سوار مي‌کرد و هفت بار اطراف خانه طواف مي‌داد19

تربیتِ حامیان نبیّ مکرّم اسلام

جنــاب عبدالمطّلب نه تنهــا خود از وجود پیامبر اکرم(ص) تا آخریــن نفس حمایت کــرد، بلکه فرزندانش نیز چنین بودند. گذشــته از جناب عبــدالله، ابوطالب، حمزه و عبّاس از مهم‌تریــن حامیان حضرت رسول(ص) بودند.

ابوطالب

وی، پدر امــام علی(ع)، عمــوی پیامبــر اسلام و از بزرگان مکّه و طایفة «بنی‌هاشــم» است. دربارة شــخصیت و عظمت ابوطالب همین بس که او با افتخار، سرپرستی پیامبر را بر عهده گرفت و تــا آخرین نفس، از بــرادرزادة ارجمنــدش حمایت کــرد. او منصب ســقایةالحاج را بر عهده داشت و پس از وفات پدرش عبدالمطّلب، سرپرستی برادرزاده‌اش، محمّد(ص) را از هشت ســالگی بر عهده گرفت و در ماجرای رســالت پیامبر(ص) به شدّت از او حمایت کرد. ادلّة قاطعی بر ایمان ابوطالب به اسلام و نبوّت رسول خدا(ص) وجود دارد.

اشعار و قصایدی به ابوطالب منسوب بوده که در دیوان او گردآوری شــده است.

او در ۲۶ رجب سال دهم بعثت درگذشت و در «قبرســتان حجون» به خاک سپرده شد.

َ

حمزة بن عبدالمطلب

حمزه ملقّب به اسدالله، اسد رسول الله و سیّدالشّهداء، از حامیان مهمّ دعوت پیامبر اکرم(ص)بود. او حتّی در زمانی که هنوز مسلمان نشده بود، از پیامبر(ص) در

مقابل آزار مشرکان حمایت می‌کرد.

وی از متنفــذان قریش بــود و از این‌رو، با مسلمان شــدنش، از میزان آزار قریش نسبت به پیامبر(ص) کاسته شد. او «در شعب ابی‌طالب» همراه مسلمانان بود و در غزوه‌های بدر و احد شرکت داشت و در «احد»، در سال سوم هجری به شهادت رسید.

عبّاس بن عبدالمطّلب

وی در کودکــی و نوجوانی هم‌بازی پیامبر(ص) بود. او پیش از مسلمان شدن نیز سعی داشت از پیامبر(ص) حمایت کند. مشــهور آن اســت که وی پس از هجرت، اسلام آورد؛ امّا در «پیمان عقبه» که پیش از هجرت بود، از پیامبر(ص) حمایت کرد. وی در ســال 32 هجری از دنیا رفت و در «بقیع» دفن شد.

در ماجرای جنــگ حنين همة مردم گریختنــد و اطراف پيامبــر را خالی کردنــد؛ جز هفــت نفــر از فرزندان عبدالمطّلب كــه عبــارت بودند از: عبّاس و پســرش فضــل، علی(ع) و برادرش عقيل، ابوسفيان، ربيعه و نوفل، سه پســر حارث بن عبدالمطّلب. پيامبر خــدا(ص) در حالی‌كه با شمشــير آختــه‌اش دشــمن را می‌پراكندند و بر قاطرش دلدل نشسته بودند، می‏فرمودند:

أنَا النِبُّّي لاكََذِب / أنَا ابن عبدُالمطّلب؛

من قطعاً پيامبرم و اين، دروغ نيست / من پسر عبدالمطّلب هستم.20

وفات

روز 27 جمادی الاولی ســال هشتم عام‌الفیل، حضــرت عبدالمطّلب از دنیا رفــت.21 روز درگذشــت جناب عبدالمطّلب، هشت سال و دو مــاه و 10 روز از عمر مبارک حضرت محمّد(ص) گذشــته بود.22 امّ ایمن گفته است رسول خدا(ص) به دنبال جنازة عبدالمطّلب می‌رفت و پیوسته می‌گریســت تا وقتی که جنــازه را در محلّة «حجون» بردنــد و درکنار قبــر جدّش، قصــی بــن کلاب دفن کردند.23

پی‌نوشت‌ها: