بحران موجود و راهکارهای اصلاح جمعیت درایران(4)

صالح قاسمی

اصالت‌ یافتن رفاه فردی و کاهش جمعیت

گاهی محروم بودن از این احساس به جهت نگاه اشتباهی است که انسان به این سختی‌های فرزندآوری دارد. در نگاه مادّی‌گرایی غربی، اصالت با رفاه است. هر چیزی که با رفاه منافات داشته باشد، باید کنار برود. مقصود از رفاه هم رفاه مادّی است. فرزند، مانع رفاه است؛ پس باید کنار گذاشته شود یا اینکه به تعدادی از فرزند باید بسنده کرد که با رفاه فرد منافات نداشته باشد. به همین دلیل هم می‌بینیم بسیاری از خانواده‌های غربی، دیر صاحب فرزند شده و وقتی هم که صاحب فرزند می‌شوند، تربیت او را به‌گونه‌ای مدیریت می‌کنند که با رفاه آنان منافات نداشته باشد؛ مثلاً به جای اینکه با او بازی کنند، برای او بازی رایانه‌ای می‌خرند یا او را به مهد می‌فرستد که کمتر مانع رفاه پدر و مادر شود. متأسّفانه تفکّر رفاه‌طلب غربی در برخی از ما مسلمانان هم تأثیر گذاشته و نوع نگاه ما را به فرزند‌دار شدن تغییر داده است.

امّا واقعاً از نگاه دینی، رفاه اصالت دارد؟ آیا معنای اصالت رفاه، آن است که باید زندگی را به گونه‌ای مدیریت کرد که انسان به رفاه برسد؟ اصلاً از نگاه دینی رفاه به معنای مادّی آن، دست‌یافتنی است؟ خدای بی‌همتا در «قرآن» بی‌نظیرش می‌فرماید:

«لاأُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ ٭ وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ ٭ وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ ٭ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ في‏ كَبَد؛1

سوگند به این شهر و حال آن که تو در این شهر جای داری! سوگند به پدری [چنان] و آن کسی را که به وجود آورد! به راستی که انسان را در رنج آفریده‌ایم.»

چقدر زیباست که خداوند متعال برای آنکه یک مسئلة واضح را بیان کند، قسم می‌خورد! به نظر می‌رسد به قدری انسان در این مطلب به بی‌راهه رفته و دچار

توهّم شده که باید خدا قسم بخورد تا انسان باور کند که در حال اشتباه است.

نادرة زمانه، علّامه طباطبایی(قدّس سرّه) در کتاب شریف «المیزان» در تفسیر این آیه می‌نویسد:

این تعبیر که خلقت انسان در کبد است، به ما می‌فهماند رنج و مشقّت، از هر سو و در تمامی شئون حیات دنیا بر انسان احاطه دارد و این معنا بر هیچ خردمندی پوشیده نیست که انسان در پی به دست آوردن هیچ نعمتی برنمی‌آید؛ مگر آنکه خالص آن را می‌خواهد؛ خالص از هر نقمت و دردسر و خالص در خوبی و پاکیزگی؛ ولی هیچ نعمتی را در دنیا به دست نمی‌آورد؛ مگر آمیخته با ناملایماتی که عیش او را منغض (تیره) می‌دارد و نعمتی مقرون با جرعه‌های اندوه و رنج، علاوه بر مصائب روزگار و حوادث ناگواری که چون شَرَنگی کشنده، کام جانش را تلخ می‌کند.2

تغییر ارزش‌های نسل قدیم و جدید و کاهش جمعیت

بیش از 50% نسل جدید حدّاکثر یک فرزند دارند؛ امّا بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که80% نسل قدیم، حدّاقل سه فرزند داشته‌اند. در بررسی‌های آماری که انجام شده، 240.565 زن، در نسل جدید (متولّدین 50 به بعد) و 197.567 زن نیز در نسل قبل (متولّدین قبل از 50) مورد بررسی قرار گرفته‌اند و این افراد، زنانی هستند که حدّاکثر یک بار تجربة ازدواج را داشته‌اند. این دو نسل به عنوان نسل جدید و قدیم در نظر گرفته شدند و در فاصلة زمانی بررسی‌های آماری انجام شد که به نتایج جالب و قابل توجّهی انجامید. نتایج به دست آمده بسیار متفاوت از الگوی فرزندآوری در نتایج حاکی از آمار کلّ جامعه است که در گذشته اعلام شده. بر همین اساس دو سرشماری سال‌های 85 و 90 مورد بررسی قرار گرفتند و در سرشماری سال 85، 5/26% از نسل جدید بدون فرزند، 2/31% دارای یک فرزند و 8/22% دارای دو فرزند بوده‌اند. در سرشماری سال 90 آمارها نسبت به سرشماری سال 85 کمی متفاوت بوده؛ در نسل جدید تعداد افراد بدون فرزند 5/23%، تک‌فرزند 3/31% و دو فرزند 2/27% بوده است. در سرشماری سال 90، 3/33% کلّ جامعه حدّاکثر یک فرزند داشته‌اند که این آمار در نسل جدید 8/54% و در نسل قدیم نیز 3/7% بوده است که بسیار متفاوت و کمتر از نسل جدید است. در خصوص افرادی که حدّاکثر سه فرزند داشته‌اند، باید گفت: در کلّ جامعه این نسبت 3/67% بوده؛ این در حالی است که در نسل جدید 8/92% و در نسل قبل نیز 4/36% بوده است؛ به طوری که ملاحظه می‌شود اختلاف زیادی میان این دو نسل وجود دارد.

45% از کلّ جامعه، حدّاقل سه فرزند داشته‌اند که در نسل جدید 7/17% و در نسل قدیم 3/78% بوده است. 2/31% کلّ جامعه حدّاقل چهار فرزند داشته‌اند که این آمار در نسل جدید 7% و در نسل قدیم 4/62% بوده است؛ به طوری که می‌توان گفت بیش از 60% نسل قدیم حدّاقل چهار فرزند داشته‌اند. در نسل جدید 9/2% و 4/47% نیز در نسل قدیم حدّاقل پنج فرزند داشته‌اند و در کلّ جامعه نیز این آمار 23% بوده است؛ به طوری که می‌توان گفت نیمی از جامعه حدّاقل پنج فرزند داشته‌اند. تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد دلیل این تفاوت در تعداد فرزندان نسل‌های قدیم و جدید، سبک زندگی و به تبع آن رفتار باروری نسل‌ها بوده که برای مقایسة این دو نسل انتخاب شده‌اند.

سزارین و کاهش انگیزة باروری مجدّد و کاهش موالید

متأسّفانه طیّ سالیان اخیر، جرّاحی سزارین شیوع بسیاری پیدا کرده است و این در حالی است که مردم از عوارض جدّی این جرّاحی و همین‌طور آثار آن در کاهش میزان باروری، غافل و بی‌اطّلاع هستند.

آمارهای تأسّف ‌برانگیز سزارین در ایران

آمارهای سزارین در سال‌های اخیر در کشور ما روند صعودی این شاخص مهم را در بسیاری از نقاط کشور، به ویژه شهرهای بزرگ نشان می‌دهد؛ در حالی‌که طبق گزارش «سازمان جهانی بهداشت» در کشورهای پیشرفته، تنها 5 تا 15% زایمان‌ها به طریق سزارین انجام می‌شود. در کشور ما آمار رسمی سزارین در سال‌های اخیر حدود 30% بوده است؛ هرچند برخی متخصّصان معتقدند آمارهای واقعی، بالاتر از این حد است؛ در حالی که در «اروپا»، زایمان با روش سزارین 10 تا 30% زایمان‌ها را شامل می‌شود، این وضعیت در «ایران»، افزایش و رشد قابل ملاحظه‌ای نسبت به زایمان طبیعی دارد؛ به طوری که 40 تا 60% زایمان‌ها در کشور، امروزه با روش سزارین انجام می‌شوند که از آمار استاندارد جهانی، خیلی بیشتر است. شاید تعجّب کنید اگر بشنوید آمار بیمارستان‌های کشور، نشان می‌دهد حدود 75% زایمان‌های سزارین، غیرضروری و انتخابی بوده است. ترس از بین رفتن سلول‌های مغز بر اثر فشار زایمان، ترس از به‌هم ریختگی اندام مادران و مهم‌تر از همه ترس از درد غیرقابل تحمّل، موجبات این گرایش را در بین مادران جوان فراهم کرده است. آمار می‌گوید در ایران در سال 79 حدود 35% از کلّ زایمان‌ها به روش سزارین بود. در سال‌های بعد این رقم سیر صعودی پیدا کرد و در سال 82 آمار سزارین در بیمارستان‌های دولتی 29%، در بیمارستان‌های دولتی غیردانشگاهی 44% و بیمارستان‌های خصوصی 88% شد. مدیر «انجمن مامایی کشور» هم اعلام کرده: 60% زایمان‌های زنان ایرانی سزارین است در حالی که به طور طبیعی فقط باید 10 تا 15% زایمان‌ها به صورت سزارین انجام شود، امّا متأسّفانه عمل‌های سزارین در برخی بیمارستان‌های خصوصی به 100% رسیده و در بیمارستان‌های دولتی در «تهران» و در شهرستان‌ها این عمل 60 تا 70% کلّ زایمان‌هاست.

فاصلة ما از این لحاظ هم با کشورهای دیگر عجیب و باورنکردنی است: 85% زایمان‌ها در «ایرلند» به طور طبیعی انجام می‌شود. در «سوئد» 40% زایمان‌ها طبیعی است و در منزل به وسیلة ماما صورت می‌گیرد و در «امارات متحّده» 89% زایمان‌ها به شکل طیبعی انجام می‌شود.

بسیاری از مادران باردار تصوّر می‌کنند که در عمل سزارین کمتر درد کشیده و زایمانی راحت‌تر دارند. در صورتی که سزارین یک جرّاحی کامل بوده و عوارض همة اعمال جرّاحی از جمله درد پس از عمل، عفونت، چسبندگی و لخته شدن خون در رگ‌ها دارد.

امروزه در تحقیقات مختلف این امر ثابت شده است که تولّد انتخابی و سزارین، خود موجب کاهش انگیزة باروری مجدّد می‌شود. ضمن آنکه هزینه‌های آن نیز برای خانواده‌ها، نظام سلامت و سازمان‌های بیمه‌گر بیشتر و سنگین‌تر است. در مادری که در بیهوشی و با جرّاحی، نوزاد را به دنیا می‌آورد؛ آن هم قبل از اینکه جنین آمادة تولّد باشد و بدون طیّ کردن پروسة زایمان، انگیزة بارداری مجدّد در مادر نیز از بین می‌رود؛ امّا بالعکس مادرانی که زایمان طبیعی دارند، نه تنها دارای فرزندان سالم‌تری هستند، بلکه تمایل بیشتری برای بارداری مجدّد و بزرگ شدن خانواده دارند.

نازایی بعد از زایمان نیز در ایران به اوج خود رسیده است، چون استفادة بیش از حد از سزارین باعث شده است تا خطر نازایی به وجود بیاید؛ چرا که پزشکان معمولاً توصیه می‌کنند بعد از سزارین، داشتن بیش از دو فرزند برای مادر خطرناک است و به صلاح نیست آنها برای بار سوم باردار شوند.

عدم اطّلاع‌رسانی کافی دربارة درمان قطعی برای ناباوری‌ها

تقریباً تمام ناباوری‌ها قابل درمان هستند. به طور کلّی، بین 10 تا 15% زوجین جوان دچار ناباروری هستند. بین 40 تا 45% ناباوری مربوط به مردان، 40% مربوط به زنان و بین 10 تا 15% نازایی‌ها علّت مشخصی ندارند.

با کمال تأسّف در کشور ما بسیاری از زوجین به دلیل شرم و حیای زیاد، از طرح موضوع خودداری کرده و به دنبال درمان آن نیستند. اگر نازایی به واسطة روش‌های تخصّصی درمان نشود، از روش‌های کمک باروری، مانند ICSI، IVF، ‌IUI، اهدای تخمک، اهدای جنین و رحم جایگزین استفاده می‌شود که کاربرد از این روش‌ها بسته به علل ناباوری و شرایط مربوطه دارد. Gift ،Zift Zona hatching ،IVM و سایر روش‌های نوین و پیشرفتة درمان ناباوری هستند که از طرق آزمایشگاهی و تغییرات مختلف روی تخمک یا اسپرم، نازایی معالجه می‌شود که خوشبختانه تمامی این روش‌ها اکنون در ایران برای زوجین نابارور قابل دستیابی است. موفّقیت روش‌های کمک باروری در ایجاد حاملگی، حدود 38% است.

متأسّفانه به علّت عدم اطّلاع‌رسانی کافی دربارة وجود این سطح از علوم پیشرفته و امکان درمان هر نوع ناباروری، بسیاری از زوج‌های جوان که ابتدا صاحب فرزند نشده‌اند، هیچ اقدام عملی و درمانی جدّی برای درمان معضل ناباروری خود نکرده‌اند و از چرخة تولید مثل خارج شده‌اند که این موضوع نیز در کاهش موالید و جمعیت کشور بی‌تأثیر نیست.

ارائة آمار نادرست و غیرعلمی دربارة سنین مناسب باروری

محقّقان به این سؤال پاسخ می‌دهند: بهترین سن برای بچّه‌دار شدن کدام است؟

مدّتی پیش خبری منتشر شد مبنی بر اینکه متخصّصان زنان و زایمان می‌گویند زنانی که از سی و پنج سالگی به بالا بچّه‌دار می‌شوند، از دستور طبیعت سرپیچی کرده‌اند و ممکن است از کردة خود پشیمان شوند. متخصّصان«انگلیسی» که این ادّعا را کرده بودند، طیّ تحقیقاتشان متوجّه شدند در این کشور طیّ بیست سال گذشته بارداری در زنان سی و پنج ساله به بالا به طور چشمگیری افزایش یافته و سنّ متوسط زنانی که برای نخستین‌بار بچّه‌دار می‌شوند، از بیست و شش سال به بیست و نه سال رسیده است.

آنها طیّ مقاله‌ای در «بریتیش مدیکال ژورنال» نوشتند: بهترین سن برای آبستن شدن، از هجده تا چهل سالگی است. همچنین آنها در مقالة خود اعلام کردند: مشکلات آبستنی از سی و پنج سالگی تا چهل سالگی به طور تدریجی افزایش می‌یابد و پس از چهل سالگی درصد این خطرات بالا می‌رود.

اگرچه خبرهایی مثل باردار شدن یک زن رومانیایی در شصت و هشت سالگی و ساخت اسپرم از مغز استخوان، می‌تواند آدم را به این فکر بیندازد که دیگر محدودیتی برای باروری در هیچ سنّ و سال و هیچ شرایطی وجود ندارد، امّا محقّقان می‌گویند: بهترین سن برای آبستن شدن از هجده تا چهل سالگی است.

به اعتقاد بسیاری از پزشکان و متخصّصان مجرّب داخلی و خارجی، آغاز سنین بارداری از هفده سالگی است و نوزده سالگی سنّ ایده‌آل برای شروع بارداری زنان است و با فاصلة هر سه سال یک‌بار، هر خانواده می‌تواند چندین فرزند سالم داشته باشد.

اگر این الگو در کشور پیاده شود، نه با رشد منفی جمعیت و پیر شدن جامعه و نه با افزیش ناگهانی و گستردگی جمعیت مواجه می‌شویم. به هر حال، هنوز هجده تا چهل سال پرطرفدارترین سال‌ها برای بچّه‌دار شدن در بین محقّقان است که متأسّفانه گاهی در رسانه‌ها و توسط برخی کارشناسان، بیست الی سی سالگی را تنها سنین مطمئن بارداری معرفی می‌کنند که این موضوع در محدود کردن سال‌های باروری و درنتیجه کاهش جمعیت، نقش بسزایی داشته و دارد.

عدم رعایت بهترین فاصله بین دو بارداری و کاهش جمعیت

جدیدترین مطالعات نشان داده‌اند فاصلة خیلی کم یا خیلی زیاد بین بچّه‌ها باعث بروز مشکلاتی در دومین کودک شده و احتمال این مشکلات بسیار زیاد می‌شود. خیلی اوقات فاصلة زیاد میان فرزندان هم، مشکل‌ساز است.

محقّقان دانشگاه «کلمبیا» معتقدند که اگر فاصلة میان بچّه‌ها کمتر از هجده ماه یا بیشتر از پنجاه و نه ماه باشد، امکان بروز مشکلات متعدّد برای فرزند دوم افزایش می‌یابد.

اگر فاصلة میان بارداری‌ها کمتر از هجده ماه باشد، به ازای هر یک ماهی که این فاصله کوتاه‌تر می‌شود، خطر تولّد نوزاد نارس تا دو درصد و خطر تولّد نوزاد با وزن کم، تا 3/3% افزایش می‌یابد.

از طرف دیگر، اگر فاصلة بارداری‌ها بیش از پنجاه و نه ماه یا پنج سال باشد، خطر تولّد نوزاد نارس تا 6/0% و نوزاد با وزن کم تا 9/0% بیشتر می‌شود. شاید به همین دلایل است که متخصّصان زنان و زایمان معتقدند برای فاصله‌گذاری میان بچّه‌ها باید عاقلانه تصمیم گرفت. از طرفی اعضای خانواده باید از نظر جسمی، روحی و مالی به وضعیت مناسب‌تری برسند و وقت کافی برای هر بچّه بگذارند. اگر این فاصله زیاد باشد، علاوه بر بروز خطرات جسمی، مادر دچار سالخوردگی و بی‌حوصلگی شده و امکان رشد و پرورش مناسب فرزند جدید را ندارد.

استدلال این است که وقتی فاصلة سنّی بچّه‌ها بسیار زیاد باشد، امکان برقراری ارتباط و بازی با هم در آنها کم می‌شود. به همین دلایل است که متخصّصان معتقدند برای فاصله‌گذاری بین بچّه‌ها باید عاقلانه تصمیم گرفت؛ ضمن اینکه امکان بروز خطرات ژنتیکی هم در کودک دوم مطرح است. همة این ملاحظات و درنتیجه عدم رعایت الگوی مناسب برای فاصله‌گذاری در باروری‌ها، باعث کاهش کیفیت فرزندآوری و در نهایت، باعث کاهش جمعیت می‌شود.

عدم باور دینی راسخ مبنی بر رزّاق بودن خداوند

امروزه شاید یک عدّه باشند که به خاطر مشکلات اقتصادی و معیشتی کاری کنند؛ همانند «اعراب» جاهلیت؛ امّا با این تفاوت که آنان فرزندانشان به دنیا می‌آمدند، بعد آنها را می‌کشند؛ ولی امروزه این ترس باعث شده که پیش از بارداری یا قبل از تولّد، از به دنیا آوردن فرزند جلوگیری شود.

خداوند متعال به این اشخاص می‌فرمایند:

«وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبيرا؛3

و فرزندان خود را از ترس فقر مکشید. ما آنان را و خود شما را روزی می دهیم و کشتن آنان خطایی بزرگ است.»

ظاهراً آنچه از آیات شریفه برمی‌آید، اینها دو گروه بوده‌اند: یک عدّه از آنها از فقر و تنگدستی خود هراسی نداشتند و به فکر تنگدستی فرزندان خود بودند که خداوند به این گروه می‌فرمایند:

«نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ؛4

ما آنان و شما را روزی می‌دهیم.»

و یک عدّه هم بودند که از تنگدستی خود می‌ترسیدند و فرزندان را باعث فقر می‌دانستند که خداوند به اینها می‌فرماید:

«وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ إِيَّاهُمْ؛5

فرزندان خود را از ترس فقر نکشید. ما شما و آنان را روزی می‌دهیم.»

در اینجا خداوند خود، اینها را مقدّم می‌دارد و می‌فرماید: «نَرْزُقُكُمْ» و در ادامه، به ذکر روزی فرزندان (إِيَّاهُمْ) می‌پردازد.

جایگاه اعتقادات دینی ما و رابطة آن با مسئلة جمعیت بحث مفصّلی دارد؛ امّا به طور خلاصه باید گفت که اسلام دین عقل و منطق است و جز سعادت بشر هیچ هدفی ندارد.

در آیة 6 سورة «هود» می‌فرمایند:

«وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللهِ رِزْقُها؛

هیچ جنبنده‌ای نیست در زمین؛ مگر خداوند روزی‌اش را بر خود واجب کرده است.»

این آیه جواب کسانی است که نگران محدودیت غذا و روییدنی‌ها درجهان هستند و طبق نظریة مالتوس، طرح کاهش جمعیت را ضروری می‌دانند. ما روایات متعدّدی از اهل‌بیت(ع) داریم که افراد را به آوردن فرزند تشویق و نگرانی آنها را برای روزی فرزندان برطرف می‌کنند.

به بیان قرآن و روایات علاوه بر عوامل مادّی یا ارادة انسان که در سرنوشت، سختی و گشایش زندگی نقش دارند، عوامل معنوی و قدسی مهم و اساسی در خوشبختی و سعادت بشر دارند.

خداوند در سورة «اعراف» آیة 96 می‌فرماید:

«وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ؛

اگر مردم ایمان می‌آورند و تقوا پیشه می‌کردند (و راه خدا را در پیش می‌گرفتند) برکات آسمان و زمین را برایشان می‌گشودیم.»

و در آیات ابتدای سورة «طلاق» می‌فرمایند:

«وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛6

کسی که از خدا بترسد و متقّی باشد، خدا برای او گشایش قرار می‌دهد و روزی‌اش را خارج از مسیر عادی می‌رساند.»

امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«هرکس از تنگدستی و عائله‌مندی ازدواج را ترک کند، به خدا بدگمان است.» و باز می‌فرمایند:

«زن و فرزندان، روزی‌شان را با خودشان می‌آورند.»

در تاریخ داریم که بکر بن صالح نزد امام موسی ‌بن‌ جعفر(ع) آمد و گفت: پنج سال است که از فرزندآوری اجتناب می‌کنم! زیرا از روزی دادن به آن عاجزم. امام فرمودند:

«شما بچّه بیاور، خداوند روزی‌اش را می‌رساند.»

از این آیات و روایات به دست می‌آید که اسلام بر افزایش جمعیت تأکید دارد. البتّه همواره رشد و کمال جامعة اسلامی و پیشرفت مادّی و معنوی آن، اصلی مسلّم در حاکمیت اسلامی بوده و هست.

عدم احساس مسئولیت نسبت به آیندة اسف‌بار کاهش جمعیت

همة انسان‌ها اعتقادات و باورهایی دارند که بر اساس آن، مقدّسات و مسئولیت‌هایی برای خود ترسیم می‌کنند. مسئولیت‌های فردی، خانوادگی، اجتماعی و اعتقادی از همین قبیل است. حال می‌بینیم که همة کارشناسان جمعیت و دلسوزان و علما، ما را از آیندة روند کاهش جمعیت کشورمان برحذر می‌دارند؛ ولی متأسّفانه عدّه‌ای تمام این پژوهش‌های علمی و هشدارهای استراتژیک را ندیده و نشنیده می‌گیرند و با چند بهانة شخصی و عافیت‌طلبانه، هیچ مسئولیتی در قبال آیندة نظام و کشورمان به عهده نمی‌گیرند و تنها راحتی، لذّت و تراکم امکانات برای خود را بر تأمین مصالح آیندة کشور ترجیح می‌دهند که این همان، عدم احساس مسئولیت نسبت به آیندة فرزندانمان می‌باشد.

عدم احساس مسئولیت نسبت به آیندة دشوار فرزندانمان با نداشتن عمو و دایی

اکنون 4/14% از خانوارهای ایرانی بدون فرزند هستند. همچنین 33% خانوارهای

ایرانی حدّاکثر دارای یک فرزند هستند. کاهش جمعیت، مثل یک دشمن تا دندان مسلّح، تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی آیندة فرد را با خطر مواجه می‌کند. علاوه بر خطرات امنیتی، اقتصادی و فرهنگی، عواقب اجتماعی و خانوادگی تحدید نسل نیز قابل بررسی است. با توجّه به آمار، تک‌فرزندی در حال افزایش است و تک‌فرزندها که پدر و مادر شوند، باید بچّه‌هایشان با خاله و دایی و عمو و عمّه خداحافظی کنند و درکی از داشتن آنها ندارند.

امّا حالا بعد از دو دهه، مسئولان هر از گاهی در میان سخنرانی‌ها و اظهارنظرهایشان از کاهش نرخ جمعیت می‌گویند؛ از اینکه اگر وضع به همین روال کنونی که همان تک‌فرزندی در خانواده‌ها است، پیش رود، در آیندة نه چندان دور باید فرزندان خانواده‌های ایرانی با خاله، عمّه، عمو و دایی خداحافظی کنند.

این مقوله همان چیزی است که در بسیاری از برنامه‌ها و فیلم‌های غرب امروز کاملاً مشهود است و ما در این فیلم‌ها اثری از خویشاوندی به نام عمو، دایی، خاله و عمّه و... نمی‌یابیم و این تنهایی، میراثی است که ما امروز برای آیندگانمان به جای گذاششته‌ایم.

عدم ازدواج زوجین بعد از فوت همسر تحت عنوان وفاداری

بر اساس یک باور غلط قدیمی، ازدواج نکردن و مجرّد ماندن زن یا مردی که همسرش از دنیا رفته است، به وفاداری تعبیر و تعریف می‌شود. بر اساس آمار موجود، تعداد قابل توجّهی از خانم‌هایی که در سنین ایده‌آل باروری هستند و متأسّفانه همسرشان را از دست داده‌اند، به صورت تنها زندگی کرده و با ازدواج نکردن می‌خواهند وفاداری خود را به همسرانشان ثابت کنند. متأسّفانه در مجموع 2.300.000 نفر از کلیّة گروه‌های سنّی در اثر فوت همسر، به صورت مجرّد، در حال زندگی هستند.13

البتّه فشار افکار عمومی و بستگان و برخی قوانین، مثل بهره‌مندی از حقوق همسر تا زمانی که خانم ازدواج نکرده باشد نیز مزید بر این علل شده است. این باور اشتباه دیرینه که هیچ دلیل عقلی یا نقلی برای آن نداریم، یکی از علّت‌های مؤثّر در کاهش جمعیت است و تعدادی از افراد مستعدّ باروری کشور را از دایرة تولید مثل خارج می‌نماید. به یک سؤال شرعی در همین رابطه توجّه فرمایید:

وقتی همسرم زنده بود، به ایشان عهد کردم و قسم خوردم که بعد از مرگ ایشان هرگز ازدواج نکنم. الآن بعد از سال‌ها درگذشت ایشان، احتمال زیاد دارد به دلیل نداشتن همسر به گناه بیفتم. چگونه خودم را حفظ کنم و از سویی مرتکب بی‌وفایی نشوم؟

پاسخ: عهد و قسم مذکور به شرطی لازم‌الاجرا است که شرعی باشد؛ مثلاً یکی از شرایط قسم شرعی این است که قسم بر ترک کاری نخورد؛ در حالی‌که انجام آن کار در نزد بیشتر مردم بهتر و پسندیده‌تر از ترکش باشد و البتّه در این سؤال قسم بر ترک ازدواج، امر رایجی نیست و ازدواج کردن در نزد مردم بهتر از ترکش است. بنابراین پایبندی به این عهد و قسم واجب نیست و شخص می‌تواند ازدواج مجدّد داشته باشد.7

پی‌نوشت‌ها: