خیرالبریّه

نویسنده : عبدالرحيم مبارك

مترجم : گروه پژوهش و ترجمه موعود

ولادت اودر«کعبه»

حاکم در «المستدرک علی الصّحیحین»، می‌گوید:

اخبار متواتری وارد شده است مبنی بر اینکه فاطمه بنت اسد(س)، امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب(ع)) را در داخل کعبه به دنیا آورد.1

و حافظ کنجی شافعی در «کفایةالطّالب»، به اسناد خود از جابر بن عبدالله می‌گوید: از رسول خدا(ص) در مورد میلاد علیّ بن ابی‌طالب(ع) پرسیدم. فرمودند:

«از من در مورد بهترین مولود شبیه به مسیح(ع) سؤال کردی. همانا خداوند تبارک و تعالی علی را از نور من و مرا از نور خود آفرید و هر دوی ما از یک نور هستیم. سپس خدای عزّوجلّ ما را از پشت آدم(ع) به پشت‌های پاک و رحم‌های پاکیزه منتقل نمود و من از هیچ پشتی به پشت دیگر منتقل نمی‌شدم؛ مگر آنکه علی نیز با من منتقل می‌شد. پس همواره این‌گونه بود تا اینکه (خداوند) مرا در بهترین رحم، یعنی آمنه(س) و علی را نیز در بهترین رحم، یعنی فاطمه بنت اسد(س) قرار داد... (تا اینکه سخنشان به اینجا می‌رسد). پس هنگامی که شب تولّد علی فرارسید، زمین نورانی و ابوطالب خارج شد؛ درحالی‌که می‌گفت: ای پروردگار این شب تاریک و ماه فروزان و نورانی! بخشی از امر پنهان خود را برای ما روشن کن! نظر تو در مورد نام این کودک چیست؟ شنید هاتفی می‌گوید:

اهل‌بیت پیامبر مصطفی(ص)! شما به یک فرزند نیکو اختصاص یافتید. همانا اسم او از مقام شامخ اعلی است. او علی است که از اعلی مشتق شده است.»2

و حافظ کنجی شافعی می‌گوید: حافظ ابو عبدالله محمّد بن محمود نجّار در ملاقاتی که با او در «بغداد» داشتم، به ما خبرداد و گفت: ملاقاتی با صفّار در «نیشابور» داشتم. گفت: عمّه‌ام عایشه به من خبر داد که ابن‌شیرازی به ما خبر داد، حاکم ابو عبدالله محمّد بن عبدالله حافظ نیشابوری به ما خبر داد و گفت:

امیرالمؤمنین علیّ بن ابی‌طالب در شب جمعه سیزدهم رجب، سال سی‌ام عام الفیل در «مکّه» در «بیت‌الله الحرام»، متولّد شد و هیچ مولودی قبل و بعد از او در بیت‌الله الحرام متولّد نشد و این بیانگر کرامت و جایگاه والا و عظیم اوست.3

حافظ خطیب ابن‌مغازلی به اسناد خود از علی بن الحسین(ع) روایت کرده است که فرمودند:

«ما به زیارت قبر جدّمان(ص) رفته بودیم و من در کنار پدرم نشسته بودم و در آنجا زنان فراوانی حضور داشتند. در این هنگام، یکی از آن زنان به سوی ما آمد. به او گفتم: خدا تو را رحمت کند! کیستی؟

گفت: من زیده دختر قریب بن العجلان از بنی ساعده هستم.

به او گفتم: چیزی برای گفتن به ما داری؟

گفت: آری. به خدا! مادرم امّ عماره، دختر عبادة بن نضلة بن مالک بن العجلان ساعدی برای ما تعریف کرد که روزی در میان زنان عرب بود که به‌ناگاه ابوطالب درهم‌ریخته و غمگین نزد ما آمد. به او گفتم: تو را چه شده است ابوطالب؟ گفت: فاطمه بنت اسد را درد زایمان شدیدی گرفته است. سپس دو دست خود را بر روی صورتش گذاشت. در همین حال بود که محمّد(ص) به آنجا آمد و به او گفت: «چه شده است تو را ای عمو؟» پاسخ داد: فاطمه بنت اسد از درد زایمان شکایت دارد. پس دست او را گرفت و او را درحالی‌که فاطمه بنت اسد نیز همراه او بود، به سوی «کعبه» برد و او (فاطمه بنت اسد) را در کعبه نشانید. سپس گفت: «بنشین به نام خدا!» پس او از آن درد کاملاً راحت شد و پسری شاد و پاکیزه و پاک شده که در زیبایی چهره همانند او را ندیده بودم، به دنیا آورد و ابوطالب او را علی نامید و پیامبر(ص) آن کودک را برداشت و هر دو را به منزلشان رساند.»

علی بن الحسین(ع) فرمودند:

«به خدا سوگند! من هرگز چیزی بهتر از این نشنیده بودم.»4

علّامه ابن‌ صبّاغ مالکی گفت:

علی(ع) در روز جمعه سیزدهم ماه رجب، سال سی‌ام عام الفیل، 23 سال قبل از هجرت - و

گفته شده 25 سال و 12 سال قبل از بعثت - و گفته شده 10 سال، در مکّة مشرّفه در داخل بیت‌الحرام متولّد شد و جز او احدی در بیت‌الحرام متولّد نشده بود و این فضیلتی است که خداوند او را به خاطر اجلال و بالا بردن مرتبة او و آشکار کردن کرامت، او را بدان مخصوص گردانیده است و علی(ع) یکی از هاشمیان و اوّلین فرزند از نسل هاشم بود که هم از سوی پدر و هم از سوی مادر هاشمی بود.5

علّامه سبط جوزی در «تذکرة الخواص» می‌گوید:

روایت شده است که فاطمه بنت اسد(س) در هنگام بارداری به علی(ع)، در حال طواف بیت بود که درد زایمان او را گرفت. پس در کعبه برای او باز و او داخل شد و در آنجا وضع حمل کرد.6

موضوع ولادت امیرالمؤمنین(ع) در کعبه را علمای اعلام و تاریخ‌‌نویسان و سیره‌نگاران، به جز آنهایی که ذکر کردیم نیز روایت کرده‌اند که برخی از آنها عبارتند از: حمّویی در «فرائد السّمطین»،7 شبلنجی در «نور الابصار»،8 مسعودی در «مروج الذّهب»،9 حافظ ذهبی در «تلخیص المستدرک»،10 محمّد بن طلحه شافعی در «مطالب السّؤول»11 و بسیاری از افراد دیگر.12

سخن نویسنده: احادیث زدودن کعبه از بت‌ها توسط امیرالمؤمنین(ع) به زودی خواهد آمد و قبلاً گذشت که علی(ع) به منزلة کعبه است که همه به سوی او می‌روند و او به سوی کسی نمی‌رود و اینکه نگاه به او(ع) عبادت است؛ همان‌طور که نگاه به کعبه عبادت است.

همانا خدای تعالی او را علی نامید

حافظ خوارزمی در «مقتل الحسین(ع)»، به اسناد خود از ابی سلمی، چوپان شتر رسول خدا(ص) روایت کرده است که گفت: شنیدم رسول خدا(ص) می‌فرمودند:

«شبی که مرا به آسمان بردند، خداوند جلیل جلّ و علا به من فرمودند:

«آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ؛13

پيامبر [خدا] بدانچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده، ايمان آورده است.»

گفتم: «وَ الْمُؤْمِنُون‏؛14 و مؤمنان.»

فرمودند: «راست گفتی‌ای محمّد! چه کسی را جانشین خود در میان امّتت قرار دادی؟»

گفتم: «بهترین آنها.»

فرمودند: «علیّ بن ابی‌طالب؟»

گفتم: «آری. ای پروردگار!»

فرمودند: «ای محمّد! من به خوبی بر زمین توجّه کردم و از آن، تو را برگزیدم. پس نامی از نام‌های خود را برای تو جدا کردم. از این‌رو، در هیچ مکانی از من یاد نمی‌شود؛ مگر اینکه تو نیز به همراه من یاد می‌شوی. پس من محمودم و تو محمّدی. سپس بار دوم توجّه کردم و علی را برگزیدم و نامی از نام‌های خود را برای او جدا کردم. پس من اعلی هستم و او علی است. ای محمّد! من تو را خلق کردم و علی و فاطمه و حسن و حسین و امامان از نسل او را از جنس نور خود آفریدم و ولایت شما را بر اهل آسمان‌ها و اهل زمین عرضه کردم. پس هر کس آن را بپذیرد، در نزد من، از مؤمنان است و هر کس آن را انکار کند، در نزد من، از کافران است...»15

ما قبلاً آنچه را حافظ کنجی از جابر بن عبدالله روایت کرده بود و آنچه ابوطالب گفته بود و ابیاتی که در پاسخ او داده شده بود، ذکر کردیم، به آن مراجعه کنید.

قندوزی در «ینابیع المودّة»، از «مودّة القربی» از همدانی از عبّاس بن عبدالمطّلب نقل کرده است که گفت:

هنگامی‌که فاطمه بنت اسد(س) علی(ع) را به دنیا آورد، او را به نام پدر خود، اسد نامید؛ امّا ابوطالب به این نام‌گذاری راضی نبود. از این‌رو، گفت بیا شب‌هنگام به کوه «ابوقبیس» برویم و از خالق گنبد خضراء (خداوند) بخواهیم؛ شاید ما را از نام او باخبر کند. هنگامی‌که شب هنگام فرارسید، عازم کوه ابوقبیس شدند و ابوطالب(ع) خواستة خود را به خداوند در قالب این دو بیت شعر عرضه کرد:

ای پروردگار این شب تاریک!

و سپیده‌دم روشن و نورانی!

پس برای ما از فرمان قطعی خود روشن نما

این کودک را چه بنامیم

به ناگهان، ابوطالب(ع) صدای مبهمی از آسمان شنید و به بالا نگریست و به یک‌باره لوحی، همانند زبرجد سبز را که بر روی آن، چهار سطر نگاشته شده بود، مشاهده کرد. پس با هر دو دست آن را گرفت و به شدّت به سینه چسباند. بر روی این لوح نوشته شده بود:

«من شما دو تن را به فرزندی پاکیزه مخصوص گرداندم که پاک و برگزیده و رضی است و نام از سوی (خدای) قاهر، علی است که از نام علیِ خدا جدا شده است.»

پس ابوطالب(ع) را سروری عظیم فراگرفت و برای خدای تبارک و تعالی به سجده افتاد و ده شتر را عقیقه کرد و این لوح در بیت‌الله الحرام آویخته بود و بنی هاشم به آن، بر قریش افتخار می‌کردند تا اینکه ناپدید شد16 و این واقعه در زمان پیکار حجّاج بن زبیر رخ داد.17

سخن نویسنده: قبلاً ذکر کردیم که نام او قبل از خلقت آسمان‌ها و زمین و پیش از خلقت آدم(ع)از سوی خدا، بر عرش نوشته شده بود و اینکه نام او بر در بهشت نگاشته شده و اینکه علی(ع) در زمانی، امیرالمؤمنین نامیده شد که آدم میان روح و جسد بود و اینکه انبیاء(ع) بر ولایت پیامبر(ص) و ولایت علی(ع) مبعوث شدند، مراجعه کنید.

همانا خدای تعالی پبامبرش(ص) را برای تربیت علی(ع) برگزید

ابو الفرج اصفهانی در «مقاتل الطّالبین»، به اسناد خود از سهل بن سعد ساعدی روایت کرده است که گفت:

در میان نام‌های علی(ع)، محبوب‌ترین نام در نزد او، ابوتراب بود و هرگاه به آن نام خوانده می‌شد، شادمان می‌شد و جز رسول خدا(ص) کسی او را به این نام نمی‌خواند.

رسول خدا(ص) علی(ع) را در خردسالی، در سالی که قریش دچار قحطی شده بود، گرفت و حمزه، جعفر و عبّاس، طالب را تقبّل کرد تا از این طریق، از سنگینی بار هزینة زندگی پدرشان بکاهند و خود عقیل را به خاطر علاقه‌ای که به او داشت، برداشت و رسول خدا(ص) فرمودند:

«آن کسی را برگزیدم که خدا برای من برگزید؛ علی را.»18

خوارزمی به اسناد خود از محمّد بن اسحاق روایت کرده است که گفت:

اوّلین مردی که به رسول خدا(ص) ایمان آورد و نماز خواند و آنچه را از سوی خداوند آمده بود، تصدیق کرد. علیّ بن ابی‌طالب(ع) در سنّ ده سالگی بود و از جمله نعمت‌های خدا به علیّ بن ابی‌طالب(ع) این بود که او قبل از اسلام، در دامان رسول خدا(ص) بود.19

طبری در تاریخش، به اسناد خود از مجاهد روایت کرده است که گفت:

از نعمت‌های خدای عزّوجلّ بر علیّ بن ابی‌طالب(ع) و آنچه از خیر در مورد او اراده کرد و انجام داد، این بود که قریش دچار قحطی شدید شده بود و ابوطالب(ع) خانوادة پرجمعیتی داشت. از این‌رو، رسول خدا(ص) به عبّاس، که از ثروتمندترین افراد بنی‌هاشم بود، فرمودند:

«ای عبّاس، برادرت ابوطالب عیال فراوان دارد و تو خود شاهد آنچه در این قحطی به سر مردم آمد، هستی. پس بیا با هم برویم و از خانوادة او بکاهیم. من یکی از اهل خانة او را انتخاب می‌کنم و تو فرد دیگری را تقبّل کن.»

عبّاس گفت: باشد.

پس هردو عازم خانة ابوطالب(ع) شدند و به او گفتند: قصد ما این است که از تعداد عیالات تو بکاهیم تا زمانی‌که آنچه مردم بدان مبتلا هستند، برطرف شود.

گفت: عقیل را برای من باقی بگذارید و در مورد بقیه، هر کاری می‌خواهید، انجام دهید.

پس رسول خدا(ص) علی(ع) را برداشت و با خود برد و عبّاس، جعفر را گرفت و با خود همراه کرد. بدین‌سان، همواره علیّ بن ابی‌طالب(ع) با رسول خدا(ص) بود تا اینکه خداوند او را به پیامبری مبعوث کرد و علی(ع) از او پیروی و به او اقرار و او را تصدیق نمود و همواره جعفر، نزد عبّاس بود تا اینکه اسلام آورد و از او بی‌نیاز شد.20

حافظ ابونعیم در «حلیّة الاولیاء» به اسناد خود از علی(ع) روایت کرد که فرمودند: «رسول خدا(ص) فرمودند:

«ای علی! همانا خداوند امر کرده است که تو را به خود، نزدیک گردانم و به تو بیاموزم تا آن را حفظ کنی و نگاه داری و این آیه نازل شد:

«وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَة؛21

و گوش‌های شنوا آن را نگاه دارد.» پس تو گوشی شنوا برای علم من هستی.»22

واحدی در«اساب النّزول»، و ابن ‌مغازلی در «مناقب الامام علی(ع)»، به اسناد خود از بریده روایت می‌کند که گفت: رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمودند:

«همانا خداوند به من امر کرده است که تو را به خود نزدیک گردانده و دور نگردانم و اینکه به تو بیاموزم و تو نگاه داری و این حقّی بر خداست که تو نگاه داری. پس آیة «وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَة» نازل شد.»23

توجّه خاصّ رسول خدا(ص) به علی(ع)

ابن ابی‌شیبه در «المصنّف»، به اسناد خود از علی(ع) روایت کرده است که فرمودند:

«این‌گونه بود که من هرگاه از رسول خدا(ص) می‌پرسیدم، به من اعطا می‌کرد و هنگامی‌که سکوت می‌کردم، او شروع به صحبت با من می‌کرد.»24

احمد در «فضائل الصّحابه»، به اسناد خود از زاذان روایت کرد که گفت:

از علی(ع) در مورد خودشان سؤال شد. پاسخ دادند:

«من از نعمت پروردگارم سخن می‌گویم، به خدا سوگند! هرگاه من سؤال می‌کردم، به من اعطا می‌شد و هنگامی‌که سکوت می‌کردم، آغاز به سخن می‌شد؛ از این‌رو، در میان پهلوهای من دانشی فراوان قرار دارد.»25

ترمذی به اسناد خود از عبدالله بن عمرو جملی روایت کرده است که گفت: علی(ع) فرمودند:

«این‌گونه بود که هرگاه از رسول خدا(ص) سؤالی می‌کردم، به من اعطا می‌کرد و هنگامی‌که سکوت می‌کردم، او شروع به سخن می‌کرد.»26

ابونعیم در «حلیّة‌الاولیاء»، به اسناد خود از ابی بختری روایت کرده است که گفت:

«از علی(ع) در مورد خودشان سؤال شد. پاسخ دادند: این‌گونه بود که هرگاه من سؤال می‌کردم، به من اعطا می‌شد و هرگاه سکوت می‌کردم، سخن او شروع می‌شد.»27

بلاذری به اسناد خود از ابی سعید خدری روایت می‌کند که گفت:

علی(ع) از ارتباطی با رسول خدا(ص) داشت که هیچیک از مردم از آن برخوردار نبود.28

بلاذری به اسناد خود از عبدالله بن محمّد بن عمر بن علی از پدرش روایت کرده است که گفت: به علی(ع) گفته شد:

تو را چه شده است که از همة اصحاب پیامبر(ص) بیشتر حدیث داری؟

فرمودند:

«زیرا هنگامی‌که من از او می‌پرسیدم، به من خبر می‌داد و هنگامی‌که سکوت می‌کردم، او شروع به صحبت با من می‌کرد.»29

کنجی شافعی به اسناد خود از عبدالله بن حسین روایت می‌کند که گفت: هنگامی که آیة «وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَة» نازل شد، رسول خدا(ص) فرمودند:

«ای علی! از خدای عزّوجلّ خواستم که آن را گوش تو قرار دهد.»

علی(ع) فرمودند:

«پس از آن، من هیچ چیزی را فراموش نکردم و دیگر فراموشی به من راه ندارد.»30

حافظ ابونعیم به اسناد خود از علی(ع) روایت کرده است که فرمودند:

«به خدا سوگند! آیه‌ای نازل نشد؛ مگر اینکه من دانستم در چه مورد و کجا نازل شده است؛ همانا پروردگارم قلبی بسیار عاقل و زبانی بسیار سؤال کننده به من عنایت کرد.»31

زینتی که خدای تعالی علی(ع) را به آن آراست

طبرانی در «المعجم الاوسط»، به اسناد خود از عمّار بن یاسر روایت می‌کند که گفت: شنیدم رسول خدا(ص) به علی(ع) می‌فرمودند:

«همانا خداوند تبارک و تعالی تو را به زینتی آراست که بندگان را به مانند آن نیاراست. همانا خدای تعالی افراد مسکین و درمانده و نزدیک شدن به آنها را محبوب تو نمود و تو را امامی برای آنان قرار داد که از آنها راضی باشی و آنها را پیروانی برای تو قرار داد که از تو راضی باشند. پس خوشا به حال کسی که تو را دوست داشته باشد و تصدیق کند و وای بر کسی که تو را دشمن دارد و تکذیب کند! پس هر کس تو را دوست داشته باشد و تصدیق کند، همسایگان خانه‌ات و رفقای تو در بهشتت خواهند بود و امّا آن کس که تو را دشمن دارد و تکذیب نماید، حقّی بر خدای عزّوجلّ است که آنها را در جایگاه کذّابین

قرار دهد.»33

احمد در «فضائل الصّحابة»، به اسناد خود از علی بن ربیعة بن الوالی، از علیّ بن ابی‌طالب(ع) روایت می‌کند که ابن ‌التّیاح به نزد او آمد و گفت: ای امیرالمؤمنین! بیت‌المال مملوّ از زرد و سفید (طلا و نقره) شده است.

فرمودند: «الله اکبر.»

پس علی(ع) به همراه ابن التّیاح برخاست تا اینکه به بیت‌المال مسلمانان رسیدند. آنگاه فرمودند:

«هذا جَنَايَ و خِيارُه فيه

وَ كُلُّ جانٍ يَدُه إلی فِيه؛

این چیدة دست من است و برگزیدة او در آن است و دست هر چیننده‌ای در آن است.

ای ابن التّیاح! بزرگان «کوفه» را نزد من آر.»

سپس مردم فراخوانده شدند و او تمامی آنچه را که در بیت‌المال بود، بخشید و در همان حال می‌فرمودند:

«ای زرد و سفید! غیر از مرا برگزینید!»

تا اینکه هیچ دینار و درهمی در آن باقی نماند. سپس دستور پاکیزگی آن را داد و دو رکعت نماز در آن خواند.34

احمد به اسناد خود از «مجمع التّیمی»، روایت کرده است:

همانا علی(ع) دستور تقسیم بیت‌المال را می‌داد و آن را جارو می‌کرد. آنگاه آن را پاکیزه می‌کرد. سپس نماز می‌خواند، به امید آنکه شاهدی برای او در روز قیامت باشد که اموال مسلمانان را از آنان دریغ نداشته است.35

طبرانی به اسناد خود از عبدالله بن یحیی روایت کرده است که در روز «بصره»، برای علی(ع) طلا یا نقره آوردند. ایشان زبان به شماتت گشوده و فرمودند:

«ای سفید و زرد! غیر مرا برگزین. اهل«شام» را فردا، هنگامی‌که بر تو مسلّط شدند، اختیار کن.»

سخن او بر مردم گران آمد و این موضوع را برای او گفتند. مردم را فراخواند و هنگامی‌که بر او وارد شدند، فرمودند:

«همانا دوستم(ص) فرمودند: ای علی! همانا تو و شیعیانت در حالی در برابر خداوند قرار خواهید گرفت که راضی و مرضی هستید و دشمنانت خشمگین و در حال اقماح36 به سوی تو خواهند آمد.»

سپس دست خود را جمع کرد و بر گردن گذاشت تا به آنها نشان دهد که اقماح چگونه است.37

سخن نویسنده: و اخیراً حدیث ابی الحمراء از پیامبر(ص) را ذکر کردیم که زهد امیرالمؤمنین(ع) و زهد یحیی بن زکریّا را به یکدیگر تشبیه فرموده بود.

پی‌نوشت‌ها: