مهدویت ازدیدگاه فریقین(2)

عبّاس استاد آقایی

ولادت امام مهدی(عج)

اشاره

از شمارة پیشین مجلّه مطلبی را با عنوان «مهدویت از دیدگاه فریقین» آغاز کردیم که از شیوه‌ای نو در بررسی مطالب محقّقانه برخوردار است.

سبک نگارش این مطلب که به صورت پرسش و پاسخ بین دو نفر (نویسنده و یک عالم وهّابی) است، در فهم مطلب مؤثّر می‌باشد. ضمن آنکه خوانندة محترم از پیگیری بحث خسته نمی‌شود، در حین بحث، می‌تواند برای پرسش‌های خود نیز جواب مناسب دریافت کند.

ادامة بحث پیشین را در زیر با هم پی می‌گیریم:

ایشان گفتند: در بین منابع اهل سنّت، مسئلة ولادت حضرت مهدی(عج) چگونه است؟ متأسّفانه وهّابیت تلاش فراوانی انجام می‌دهد تا ولادت منجیّ عالم بشریت، حضرت مهدی(عج) را منکر شود.

گفتم: اینکه عدّه‌ای از اهل سنّت می‌گویند وجود نازنین امام عصر(عج) هنوز متولّد نشده و در آخرالزّمان متولّد خواهد شد، از اساس باطل است؛ چرا که اوّلاً) روایات نبوی متعدّدی در کتب عامّه وجود دارد که امامان دوازدگانه را با نام‌های آنان به طور روشن معرفی کرده‌اند. پس سخن آنان باطل است.

ثانیاً) در کتب عامّه، شواهد تاریخی و گزارش‌های بسیاری وجود دارد که ولادت آن حضرت و ایّام کودکی او را نقل کرده‌اند:

1. حافظ سلیمانی حنفی می‌گوید: خبر معلوم نزد محقّقان و موثّقان این است که ولادت قائم(عج) در شب پانزدهم شعبان (255ه‍ .ق.) در شهر «سامرّاء» واقع شده است.1

2. خواجه محمّد پارسا در کتاب «فصل الخطاب»، می‌نویسد:

یکی از اهل‌بیت ابو محمّد عسکری(ع) است که فرزندی جز ابوالقاسم که قائم، حجّت، مهدی و صاحب‌الزّمان نامیده می‌شود، باقی نگذاشت. او در نیمة شعبان سال 255ه‍ .ق. متولّد شد. مادرش نرجس(س) نام دارد. او هنگام شهادت پدرش، پنج سال داشت.

3. ابن خلکان در «وفیات الاعیان» می‌نویسد: ابوالقاسم محمّد، فرزند حسن عسکری(ع)، فرزند علی هادی(ع)، فرزند محمّدجواد... دوازدهمین امام از ائمّة دوازدگانة شیعه است که به حجّت معروف است. ولادت او روز جمعه، نیمة شعبان 255ه‍ .ق. است.2

4. ذهبی نیز در سه کتاب از کتاب‌هایش به ولادت امام مهدی(عج) اشاره کرده و در کتاب «العبر»، در ضمن بیان حوادث سال 256ه‍ .ق. می‌نویسد: در این سال، محمّد بن حسن بن علی الهادی، فرزند محمّد جواد، فرزند علی الرّضا، فرزند موسی الکاظم، فرزند جعفر الصّادق علوی حسینی به دنیا آمد. کنیه‌اش ابوالقاسم است و رافضیان او را الخلف الحجة، مهدی، منتظر و صاحب الزّمان می‌نامند و او آخرین امام از ائمّة دوازدگانه است.3

5. خیرالدّین زرکلی(متوفّای 1396ه‍ .ق.) از علمای معاصر اهل سنّت نیز در کتاب «اعلام» می‌نویسد: او در سامرّاء به دنیا آمد و هنگام وفات پدرش، پنج سال داشت و گفته شده که در شب نیمة شعبان سال 255ه‍ .ق. به دنیا آمده و در سال 265ه‍ .ق. غایب شده است.4

6. محمّد بن علی حمزه می‌گوید: از حضرت عسکری(ع) شنیدم که فرمودند:

«ولیّ خدا و حجّت او بر بندگان و خلیفة من در شب نیمة شعبان 255ه.ق به هنگام سپیده‌دم، به دنیا آمد.»5

7. ابن حجر هیثمی (متوفّای 974ه‍ .ق.) می‌نویسد: ابوالقاسم محمّد الحجّة و عمره عند وفاة أبیه خمس سنین، لکن آتاه الله الحکمة و یسمی القائم المنتظر. ابوالقاسم، محمّد الحجة؛6

هنگام رحلت پدر، پنج ساله بود؛ ولی خداوند به وی حکمت عطا کرده است و قائم منتظر نامیده شده است.

به علاوه اینکه آیت‌الله صافی در کتاب «مهدویت»، بیش از 77 نفر از علمای عامّه را نام می‌برد که هریک به نحوی ولادت آن حضرت را بیان کرده‌اند.7

در کتاب «الاصالة المهدویة فی الاسلام»، نام 112 نفر از علمای عامّه آمده است که به ولادت حضرت مهدی(عج) اعتراف کرده‌اند. همچنین در کتاب «دفاع عن الکافی» نیز نام 128 تن از علمای عامّه ذکر شده است که نسبت به ولادت امام مهدی(عج) شهادت داده‌اند.

بنابراین اگر برخی از اهل سنّت می‌گویند: حضرت مهدی(عج) به دنیا نیامده است، ادّعایی بی‌اساس است که با گفته‌ها و نوشته‌های بزرگان خودشان سازگار نیست؛ پس نتیجه اینکه ولادت حضرت مهدی(عج) امری مسلّم و قطعی است که خود اهل سنّت هم بدان واقف هستند.

در آخر، اسامی هفت نفر از علمای عامّه را از ابتدای قرن پنجم تا آخر قرن سیزدهم که دربارة حضرت مهدی(عج) مطالب یا روایاتی نوشته‌اند و نیز بعضی از نوشته‌های آنها را می‌آوریم:

1. ابوسالم کمال الدّین محمّد بن طلحه بن محمّد بن الحسن شافعی (متوفّای 652ه‍ .ق.) در کتاب «مطالب السئول فی مناقب آل الرّسول(ص)» چنانچه از نامش پیداست، در مناقب ائمّة دوازدگانة شیعه، مطالبی آورده است (او نیز آل پیامبر(ص) را منحصر در دوازده امام شیعه می‌داند.) در باب دوازدهم که دربارة امام دوازدهم است، چنین می‌نویسد:

الباب الثانی عشر فی ابالقاسم محمّد بن الحسن الخالص بن علی المتوکّل بن القانع (یکی از القاب امام جواد(ع)) بن علی الرّضا بن موسی الکاظم بن جعفر الصّادق بن محمّد بن الباقر بن علی زین‌العابدین بن الحسین الزّکی بن علی المرتضی امیرالمؤمنین بن ابی‌طالب، المهدی، الحجة الخلف الصّالح المنتظر و رحمة الله و برکاته.

نویسندة کتاب که شافعی مذهب است، دیدگاه‌های بسیار نزدیکی با شیعه دارد و نظرات او دربارة امامان معصوم(ع) در برخی موارد مانند شیعیان است؛ از جمله در مورد خصوصیات امام مهدی(عج) می‌گوید: موعود اسلام، همان محمّد بن الحسن العسکری است.8

ظاهر این است که نزدیکی باور او به شیعه، باعث شده است که وی کتابش را به شرح حال و بیان فضائل و ذکر تاریخ دوازده امام معصوم اختصاص دهد و دوازده باب را به تعداد امامان معصوم(ع) بیاورد و دربارة زندگی و تاریخچة آنان بحث کند. جالب است که او دوازدهمین باب را طبق ترتیب ویژه، به امام عصر(عج) اختصاص داده و از منابع عامّه، دوازده حدیث را با سندهای مختلف دربارة حضرت ولیّ‌عصر(عج) بیان نموده است.9

2. سبط بن جوزی (متوفّای 654ه‍ .ق.) در کتاب «تذکرة الخواص»، معروف به «تذکّر خواصی فی ذکر الحجّة المهدی(ع)» چنین می‌نویسد:

هو محمّد بن الحسن بن علی بن محمّد بن علی بن موسی‌الرّضا بن جعفر بن محمّد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب علیه (و علیهم) السلام و کنیه ابوعبدالله و ابوالقاسم و هو الخلف الحجة صاحب الزّمان القائم و المنتظر و التّالی و هو آخر الائمة.

او ابتدا اسامی دوازده امام را به ترتیب نقل کرده و پس از آن، کنیه و القاب حضرت مهدی(عج) را ذکر می‌کند و می‌گوید او آخرین امام (شیعه) است.

آنگاه این حدیث را با سندش از ابن عمر نقل می‌کند که پیامبر(ص) فرمودند:

«یخرج فی آخرالزّمان رجل من ولدی اسمه کاسمی و کنیته ککنیتی، یملأ الارض عدالاً کما ملئت جوراً فذلک هو المهدی؛

در آخرالزّمان، مردی از فرزندانم خروج می‌کند که اسمش مانند اسم من، کنیه‌اش مانند کنیة من است. زمین را پر از عدل می‌کند؛ همان‌گونه که پر از ستم شده و او همان مهدی است.»

او این حدیث را مشهور می‌داند. سپس چند روایت دیگر نقل کرده و دربارة رفع استبعاد از طول عمر آن حضرت، مثال‌هایی از معمّرین تاریخ آورده و پس از نقل شعری در مدح ائمّه(ع) می‌نویسد: و من شروط الامام أن یکون معصوماً لئلاً یقع فی الخطا و لانهّم حجج الله علی عباده و من شرط الحجة العصمة من کلّ وصمه انتهی ذکر الائمة؛

از شروط امام این است که معصوم باشد تا در خطا واقع نشود. (او به حق، معنای عصمت را عصمت از خطا دانسته است؛ نه عصمت از گناه و این عصمت است که از جانب خداوند به بندگان برگزیده‌اش داده می‌شود. اگر پیشوایان امّت در خطا

واقع شوند یا سهو و نسیان به آنان دست دهد، دود آن، به چشم پیروان آنها می‌رود که گفتارشان را وحی منزل می‌دانند، خطا و سهو یا نسیان برای هر انسانی طبیعی است و معصوم کسی است که از چنین نقصی هم مصون باشد و این نخواهد شد؛ مگر با عنایت خاصّة الهی) دیگر آنکه حجّت‌های خدا بر بندگان می‌باشند و شرط حجّت بودن، مصون بودن از هر عیب است و در آخر می‌نویسد: تمام شد یاد ائمّه(ع).

۳. محمّد بن يوسف بن محمّد گنجی شافعی در سال 6۵۸ هجری کشته شد و سبب کشته‌شدنش، نوشتن کتابی به نام «كفاية الطّالب في مناقب امیر المومنین علی بن ابی‌طالب(ع)» بود. با آنکه مستندات آن، محدّثان عامّه می‌باشند، با این حال به جرم این گناه نابخشودنی در ۲۹ رمضان در «مسجد جامع دمشق» کشته شد. آری. این است رفتار کسانی که دم از پیروی از سنّت رسول خدا(ص) می‌زنند با کسانی که حق می‌گویند.

این دانشمند اهل سنّت کتابی دارد به نام «البيان في أخبار صاحب الزّمان(عج)» که ما فقط به ذکر عناوین ابوابی از آن اکتفا می‌کنیم و این عناوین اجمالاً بیان‌کنندة عقاید نویسندة آن دربارة امام مهدی(عج) می‌باشد:

1. دربارة خروج حضرت در آخرالزّمان؛

۲. دربارة این حدیث نبوی که «مهدی باید از عترت من و از فرزندان فاطمه(س) است.»؛

۳. دربارة این حدیث که مهدی(عج) از سادات اهل بهشت است؛

4. دربارة امر پیامبر به پیروی از مهدی(عج)؛

5. دربارة اینکه آن حضرت را یاری می‌کنند؛

6. دربارة مدّت سلطنت آن حضرت بعد از ظهور؛

۷. دربارة اینکه او در نماز، در جایگاه امام و عیسی(ع)، مأموم خواهد بود؛

۸. پیامبر(ص) مشخّصات مهدی(عج) را بیان می‌فرمایند؛

۹. پیامبر تصریح می‌فرمایند که مهدی(عج) از فرزندان حسین(ع) است؛

۱۰.دربارة جود و بخشش بی‌حدّ مهدی(عج)؛

۱۱. دربارة کنیة او و اینکه خُلق و خویَش شبیه پیامبر(ص) می‌باشد.

او در باب اوّل چنان‌که گذشت، استدلال می‌کند که پدر حضرت مهدی(عج) همان امام حسن عسکری(ع) است.

4. ابراهيم محمّد بن المؤیّد الحمویی الخراسانی (متوفّای 732ه‍ .ق.) در کتاب «فرائد السّمطین فی فضا المرتضی و البتول و السبطين و الائمّة من ذريتّهم» روایات زیادی در مورد حضرت مهدی(عج) نقل می‌کند؛ از جمله روایاتی که این عالم اهل سنّت نقل می‌کند، این است:

«حضرت مهدی دارای غیبت است و نیز هر که خروج مهدی(عج) را انکار کند، به آنچه که بر محمّد(ص) نازل شده، کافر گشته است.»

همچنین:

«انتظار فرج افضل عبادات است.»10 در ضمن همین روایت، به مسئلة ولایت و وصایت ائمّة اثناعشر(ع) اشاره شده و در بعضی از آنها اسامی آن بزرگواران نیز آمده است.

مؤلّف، این روایت را در باب 11 از سمط دوم از فوائد السّمطین در ضمن ۱۵ عنوان نقل کرده و در آخر آن، با سندش از ابن عبّاس چنین روایت می‌کند که رسول خدا(ص) فرمودند:

«انّ علی بن ابی‌طالب(ع) امام امّتی و خليفتي عليها من بعدی و من ولده القائم المنتظر الذّي يملاءُ الله به الأرض عدلاً و قسطاً كَما مُلِئَت ظُلماً و جَوراً و الذّي بَعَثَني بِالحَقِّ بَشيراً إنَّ الثّابِتينَ عَلى القولِ به في زمان غیبته لاعزَّ من الكبريت الأحمر - فقام اليه جابر بن عبدالله الأنصاري، فقال یا رسول الله و للقائم من ولدك غيبه؟ قال ای و ربّی ليمحص الله الذّين آمنوا و يمحق الكافرين یا جابر! انّ هذا الأمر من أمر الله و سرٌّ من سر الله علته مطويه عن عباده فایاک و الشك في فان الشك في امر الله كفر؛

همانا علیّ بن ابی‌طالب(ع) پیشوای امّتم و بعد از من، جانشین من در میان آنهاست و از فرزندانش قائم منتظر است. آن کس که به دست او، خدا زمین را از قسط و عدل پر می‌کند؛ همان‌گونه که از ظلم و جور پر شده است. قسم به آن‌کس که مرا به عنوان بشارت‌دهنده به حق برانگیخت! آنان که در زمان غیبتش، بر امامت او ثابت هستند، بسیار اندک هستند.» جابر بن عبدالله انصاری برخاست و گفت: یا رسول الله! آیا قائم از فرزندانت، غیبت دارد؟ فرمودند:

«آری. به پروردگارم قسم! همانا خداوند به همین غیبت، مؤمنان را آزموده و کافران را نابود می‌کند. این امر از امر خدا و سرّی از سرّ او بوده و علمش از بندگان مخفی است. مبادا در آن به شک افتی که شک در امر خدا، کفر است!»

۵. ابن طولون از دانشمندان قرن دهم (متوفّای ۹۵۳ه‍ .ق.) و از اهالی «دمشق» می‌باشد. او در کتابش به نام «ائمّة الاثناعشر» دربارة امام دوازدهم چنین می‌نویسد:

و ثانی عشر هم ابنيه (یعنی ابن الحسن العسكري) محمّد بن الحسن و هو ابوالقاسم محمّد بن علي الهادي ابن محمّد الجواد ابن... علی بن ابی‌طالب رضی الله عنهم»

و او را همان مهدی می‌داند؛ آنگاه شعری را نقل می‌کند که در آن، اسامی آن بزرگواران آمده است.

6. ابن حجر هیثمی مکّی در کتاب «الفتاوى الحديثية» می‌نویسد: پیامبر(ص) فرمودند:

«من کذّب بالمهدي، فقد کفر؛

هرکه مهدی(عج) را تکذیب کند، محقّقاً کافر است.»

و قتل منکر آن حضرت را واجب می‌داند و برای تأیید آن، به روایتی استدلال می‌کند که دلالت بر خروج حضرتش می‌نماید (شاید می‌خواهد بگوید که منکر آن حضرت، منکر روایات مسلّم است و در حقیقت، این شخص منكر قول رسول خدا(ص) است که آن کفر می‌باشد یا آنکه می‌خواهد بگوید مسئلة خروج مهدی(عج) جزو ضروریات دین اسلام است و منکر آن، در حقیقت منکر یکی از ضروریات است که آن در حکم کفر است).

۷. شیخ سليمان بن ابراهیم قندوزی حنفی (متوفّای ۱۲۹۹ه‍ .ق.) در کتاب «ينابيع المودة لذوي القربي» روایات متعدّدی دربارة حضرت مهدی(عج) را نقل کرده است؛ از جمله در باب 6۵ می‌نویسد: مدّت زندگانی حسن عسکری بعد از پدرش که رضوان خدا بر آن دو باد! شش سال بود و پسری غیر از ابوالقاسم محمّد المنتظر، ملقّب به قائم و حجّت و مهدی و صاحب‌الزّمان و خاتم الائمّة اثنی عشر در نزد امامیه باقی نگذاشت.

میلاد او، شب نیمة شعبان 255ه‍ .ق. بوده و مادرش کنیزی بود به نام نرجس. او (حضرت مهدی) هنگام فوت پدرش پنج ساله بود و تا کنون پنهان است و او همان محمّد منتظر، پسر حسن عسکری(ع) می‌باشد که نزد خواصّ اصحاب و افراد مورد وثوق اهلش شناخته شده است.

او همچنین از باب ۷۱، بخش‌هایی را به آن حضرت اختصاص داده و روایات متعدّدی از طرق مختلف، چه از خاصّه و چه از عامّه، می‌آورد که نقل همة آنها در این مختصر نمی‌گنجد.

علّامه قبیسی می‌نویسد: حافظ ابوجعفر محمّد ین جریر طبری گفت: در حجّة الوداع پیامبر(ص) فرمودند:

ای مردم! «فَآمِنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذي أَنْزَلْنا»؛11 سپس فرمودند:

«نور در من است. سپس در علی(ع) و بعد در نسل وی تا قائم مهدی(عج) می‌باشد.»

ایشان گفتند: با این همه اسناد محکم دربارة ولادت آن حضرت، پس چرا برخی از اهل سنّت در این مسئله دچار انکار شده‌اند؟

مخفی بودن ولادت آن حضرت

آمدن مهدی(عج) در همان زمان نبیّ اکرم(ص) و صدر اسلام، امری مسلّم و شایع و مورد توجّه مسلمانان بود و حاکمان وقت هم از آن بی‌اطّلاع نبودند و شنیده بودند که مهدی موعود(عج) از نسل فاطمه(س) و امام حسين(ع) متولّد می‌شود و حکومت ستمگران به دستش منقرض خواهد شد و تمام زمین را از عدل و داد پر خواهد کرد؛ به ویژه روایات متعدّدی که هم اهل سنّت و هم شیعه نقل کرده‌اند که می‌گویند: او نهمین از فرزندان امام حسين(ع) است.

دولت عبّاسی از این امر بیم داشتند و در صدد بودند که هر طور شده، این خطر را از حکومت خود دفع کنند. به همين جهت خانه‌های بنی‌هاشم، به ویژه خانة امام حسن عسکری(ع) را به شدّت تحت کنترل خود داشتند. معتمد عبّاسی به تعدادی از زنان قابله مأموریت داده بود که در خانة بنی‌هاشم، به ویژه خانة امام عسکری(ع) رفت و آمد کنند و مراتب را گزارش دهند. حتّی به خانة امام عسکری(ع) هم اکتفا نکرده و دستور داد تمام خانه‌های شهر را با دقّت تمام بررسی کنند.

لذا ولادت حضرت مهدی(عج) به خاطر شرایط سخت آن زمان، مخفی بود. ایشان حدود پنج سال قبل از شهادت امام عسکری(ع)، یعنی 255ه‍ .ق. در شب نیمة شعبان در حالی‌که تا روز قبل آن، آثار حمل در مادر حضرت مهدی(عج) برای دیگری ظاهر نبود، به دنیا آمدند. در طول این پنج سال، امام عسکری(ع) فرزند خود را تنها به خواصّ شیعیان نشان می‌دادند و او را امام و حجّت بعد از خود معرفی می‌کردند. با این وضعیت، طبیعی است که دیگران، از جمله اهل سنّت که از اهل‌بیت پیامبر(ص) فاصله گرفته بودند، از ولادت آن حضرت با خبر نشوند.

ادامه دارد...

پی‌نوشت‌ها: