خدا چه می‌خواهد؟

سخنی شگفت و عمیق و در عین حال کوتاه از امام باقر(ع) نقل شده که شایسته است به آن بپردازیم.

در آغاز این بیان نورانی، حضرت امام محمّدباقر(ع)، با لفظ «لا والله»، سوگند یاد می‌کنند و با این سوگند، اهمیّت و تأکید مطلب را می‌رسانند. سپس با عبارتی دیگر که آن هم تأکیدی است، خواستة خداوند متعال از مردم را چنین بیان می‌فرمایند:

«لَا وَ اللهِ مَا أَرَادَ اللهُ‏ تَعَالَى‏ مِنَ النَّاسِ إِلَّا خَصْلَتَيْنِ أَنْ يُقِرُّوا لَهُ بِالنِّعَمِ فَيَزِيدَهُمْ وَ بِالذُّنُوبِ فَيَغْفِرَهَا لَهُم‏؛1

به خدا سوگند! خداوند متعال از مردم فقط دو کار را خواسته است؛ به نعمت‌ها اعتراف کنند تا نعمتشان را بیفزاید و به گناهان اقرار کنند تا آن گناهان را بیامرزد.»

در برخورد نخست، ممکن است این سؤال و ابهام پیش آید که حجّت خدا و امام معصوم، همة تکلیف ما را در این دو مطلب، خلاصه می‌کنند؟ امّا با درنگ، برخی ابهام‌ها برطرف می‌شود و درس‌های جالبی از این کلام استفاده خواهد شد، از جمله:

1. اقرار، چه به نعمت و چه به گناه، نیازمند معرفت و فرع بر آن است و از این‌رو، نقش بی‌بدیل معرفت در ادای حقّ بندگی و عمل به آنچه خالق یکتا از ما خواسته است، روشن می‌شود؛

2. این کلام نورانی همة اقرار بشر را شامل می‌شود؛ بنابراین همة انسان‌ها در هر رتبة ایمانی و معرفتی، نیازمند شناخت نعمت و نیز شناخت گناهان و اقرار به آن دو هستند؛

3. استمرار وظیفة اقرار به نعمت و گناه، چنین نتیجه‌ای دارد که از جانب خداوند متعال، نعمت پیوسته سرازیر است که به شناخت و اقرار نیاز دارد و از سوی دیگر، از جانب ما نیز پیوسته گناه و خطا صادر می‌شود که آن هم نیازمند شناخت و اقرار است.

«خَيْرُكَ‏ إِلَيْنَا نَازِلٌ‏ وَ شَرُّنَا إِلَيْكَ صَاعِدٌ؛2

[خداوندا]، خیر تو پیوسته به سوی ما فرود می‌آید و شرّ ما پیوسته به سوی تو بالا می‌رود.»

حال که نعمت پیوسته سرازیر است و از جانب ما گناه پیوسته صادر می‌شود، همة ما بندگان همیشه موظّف به توبه و بازگشت به سوی خداوند رحمان هستیم؛ البتّه باید در نظر داشت که گناه برای همة افراد بشر، یکسان تعریف نشده و نمی‌شود و هرکس در هر مرتبه‌ای از ایمان و معرفت، وظایف و مراتبی بر عهده دارد که کوتاهی در آنها، خود نوعی گناه و سرپیچی است. از این‌روست که بزرگان هم از توبه بی‌نیاز و استثنا نبوده‌اند. البتّه دربارة انبیاء و چهارده معصوم(ع) که سراسر نور و عبودیت هستند، این بیان و این جریان، متفاوت است و توبة آنان رنگ و معنای دیگری می‌یابد که این قلم و این مجال را یاری بیان آن نیست.

«اللهمَ تُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ‏ أَنْتَ‏ التَّوَّابُ‏ الرَّحِيم‏.»

پی‌نوشت‌ها: