اسماء و شئون مختلف ولایت حضرت ومراتب آن

سخنرانی سیّد مهدی میرباقری

سیر عوالم با وجود ائمّه(ع)

مطابق روایت حجب، خدای متعال نور مقدّس نبیّ اکرم(ص) را آفرید و بعد به ایشان فرمود:

«أَنْتَ‏ الْمُرَادُ وَ الْمُرِيد»1 هدف از خلقت، شما بودید و بعد هم به اذن الله اختیار عالم در دست شماست؛ شما هدف خلقت بودید و بعد هم نظام آینده در دست شماست. ارادة شما، ارادة من است و اصلاً محلّ مشیّت بودن، یعنی همین و این به معنی تفویض غلط که بگوییم خدای متعال عالم را به نبیّ اکرم(ص) واگذار کرده و خودش استعفا داده هم نیست؛ بلکه بدین معناست که نبیّ اکرم(ص) اراده‌اش عین ارادة خدای متعال است:

«وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللهَ رَمی»2

مطابق روایت، خدای متعال دوازده عالمِ حجاب آفرید که هر کدام عالمی است؛ عوالم حجب هستند که حجاب عزّت و قدرت و بقیّة حجبی که بین خدای متعال و ما است. همة اینها دون نبیّ اکرم(ص) است و از نور نبیّ اکرم(ص) آفریده شدند و ایشان در هریک از این عوالم، دوازده هزار سال وقوف و در هر عالمی، ذکری داشتند. حالا اذکارشان در آن روایت آمده که باید تأمّل بشود. تلقّی حقیر این است که حضرت در هر عالمی می‌رفتند با ذکر خودشان، با عبادت خودشان، آن عالم را نورانی می‌کردند و کار عالم را می‌ساختند و سپس عالم بعد خلق می‌شد، بعد ورود در آن عالم می‌کردند، دوازده هزار سال ذکری و عبادتی و آن عالم را هم نورانی می‌کردند، با پرتو عبادت ایشان نورانی می‌شد.

امیرالمؤمنین(ع)، خورشید درخشان تمام عوالم وجود

وقتی گفته می‌شود خورشید وجود مقدّس امیرالمؤمنین(ع) در شب میلادشان از «کعبه» ظهور کرده است، تعابیر مجازی نیست و حقیقتاً امیرالمؤمنین(ع) خورشید عالم است که در همة عوالم ظهور داشته و در عالم ما هم ظهوری پیدا کرده «نُورَ اللهِ‏ فِي‏ ظُلُمَاتِ الْأَرْض»؛3

امیرالمؤمنین(ع) از کعبه طلوع کردند و آرام آرام از افق بالا آمدند تا غدیر که بنا بود حقایق ولایت ایشان در عالم ظاهر بشود؛ امّا حجابی بر ولایت ایشان افتاد و تابش ایشان بر عالم ما فعلاً از پشت این حجاب و از ورای این ابر تیره است؛ تا ان‌شاالله دورة ظهور امام زمان(عج) برسد، حضرت این پرده را کنار بزنند و جمال جمیل امیرالمؤمنین(ع) بدون حجاب، به اندازة ممکن آشکار بشود. تا قبل از آن هم تقریباً معرفت حضرت ممکن نیست؛ البتّه بعد از ظهور امام زمان(عج) هم معرفت حضرت، در عوالم مختلف متفاوت است؛ یعنی انسان در عالم دنیا به حدّی از معرفت امیرالمؤمنین(ع) می‌تواند برسد و بیش از آن، دیگر دنیا ظرف تجلّی و ظهور امیرالمؤمنین(ع) نیست. بعد عوالم بعدی است؛ هر خبری که در این دنیا است، اخبار، معارف، حقایق و آنچه از عالم غیب آمده است، به امیرالمؤمنین(ع) برمی‌گردد:

«مَا لِلهِ عَزَّ وَ جَلَّ آيَةٌ هِيَ أَكْبَرُ مِنِّي وَ لَا لِلهِ مِنْ نَبَإٍ أَعْظَمُ مِنِّي»؛4 خبری بالاتر از وجود مقدس امیرالمؤمنین(ع) نیست. اگر خبری از عالم غیب آمده که ما باید بکوشیم باخبر بشویم، خبر، امیرالمؤمنین(ع) است. باید به نحوی انسان دست به ساحت ایشان برساند تا از آن اخبار غیبی مطلّع بشود. بخشی از این نبأ عظیم در دنیا ظاهر می‌شود؛ چه قبل از ظهور و رجعت و چه بعد از آن. البتّه عدّه‌ای معدود هستند که از حجاب‌های ظلمانی عبور می‌کنند و نور امیرالمؤمنین(ع) برای آنها در قلبشان ظاهر می‌شود؛ ولی مابقی، مثل ما که خورشید را از پشت ابر در روزهای ابری می‌بینیم، تنها از ورای حجاب می‌توانند این حقیقت را درک کنند و از این نبأ غیبی مطلّع شوند و به حقیقت توحید راه پیدا کنند.

زمانی که حجاب کنار می‌رود و حضرت بدون حجاب در عالم ظهور پیدا می‌کنند، آن وقت ان‌شاء الله، امکان برخورداری از ولایت حضرت و معرفت حضرت و این نعمت الهی فراهم می‌شود؛ طلوعی که در شب میلاد امیرالمؤمنین(ع) اتّفاق افتاده، در واقع، آغاز ظهور ایشان در عالم دنیاست که ان‌شاالله این ظهور ادامه پیدا می‌کند تا دورة رجعت که دوباره امیرالمؤمنین(ع) برگردند:

«أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ»5

این آیه تفسیر به امیرالمؤمنین(ع) شده است.

رجعت؛ مرحلة جدیدی از ظهور ائمّه(ع)

پس از آنکه نعمت ولایت به تمام خودش رسید:

«ِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي»،6 بنا بود امّت زیر چتر این نعمت قرار بگیرد؛ لیکن این نعمت را برداشتند و به جای آن، کلمة کفر را که خلفای جور هستند: «بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللهِ كُفْراً»،7 گذاشتند و عالم به ولایت کفر مبتلا شد.

بنا بود این نعمت ظاهر بشود و همه متنعّم به نعمت ولایت بشویم؛ آن نعمتی که بالاترین نعمت و بزرگترین نعمت است. فرمود:

«آلَاءُ اللهِ قُلْتُ لَا قَالَ هِيَ أَعْظَمُ‏ نِعَمِ‏ اللهِ‏ عَلَی‏ خَلْقِهِ‏ وَ هِيَ وَلَايَتُنَا»8 بالاترین نعمت همین است. بنا بود ما از این نعمت برخوردار شویم؛ امّا حجاب آمد. این حجاب که برداشته می‌شود، آن وقت دوباره این خورشید بدون حجاب در عالم ظهور می‌کند؛ در واقع، یک بار ائمّه(ع) در عالم آمده‌اند و عالم را نورانی کرده‌اند، منتهی از ورای حجاب بوده و هنوز حجاب برداشته نشده و در عصر ظهور، حجب ظلمانی برداشته می‌شود. امام یک بار دیگر در عالم ظهور می‌کنند؛ مثل خورشیدی که ابر از روی آن کنار می‌رود و بدون حجاب ظهور می‌کند. آن وقت وجود مقدّس حضرت را می‌شود به اندازة ممکن در این عالم دنیا شناخت. پس رجعت مرحلة جدیدی از ظهور ائمّه(ع) است که طلوع و تنزّلشان در این عالم با برنامة جدید و هدایت جدید است و عالم را به شکل دیگری پیش می‌برند.

وقتی ولایت امیرالمؤمنین(ع) در عالم ظاهر می‌شود «وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشی ٭ وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّی»،9 صبح، طالع می‌شود و حجاب شب ظلمانی ولایت ائمّة کفر برداشته می‌شود، عالم نورانی می‌شود، دوباره آنهایی که راه رفته هستند و یک بار با امیرالمؤمنین(ع) در این عالم مسیر طی کرده‌اند، مثل سلمان و مالک اشتر و آنهایی که با انبیاء مسیر طی کرده‌اند، دوباره برمی‌گردند و می‌آیند تا یک بار دیگر باید یک سیر و بهره‌مندی دیگری داشته باشند. تازه همة اینها که طی می‌شود، آن وقت نوبت به عالم برزخ می‌رسد و عالم قیامت و عالم بهشت. آنجاست که معرفت وجود مقدّس امیرالمؤمنین(ع) به اندازة ممکن برای مؤمنان و موحّدان فراهم می‌شود؛ چنان‌که مطابق روایات، حتّی انبیاء که به حسب ظاهر، سیرشان در این عالم تمام شده و رفتند در سماوات؛ ولی هر شب جمعه اتّفاقی می‌افتد که 124هزار پیامبر پایین می‌آیند؛ یعنی احساس می‌کنند دوباره باید برگردند در این دنیا و فیضی ببرند و به «کربلا» می‌آیند. به فرمودة خدای متعال هبوط می‌کنند (البتّه به هر معنای ممکن) و 124 هزار پیامبر و اوصیایشان می‌آیند؛ یعنی با اینکه دنیا را گذراندند و رفتند در سماوات، اتّفاقی می‌افتد و سفره‌ای برای حضرت امام حسین(ع) پهن می‌شود که 124 هزار پیامبر، دوباره هر شب جمعه می‌آیند.

فضائل امیرالمؤمنین(ع)، اسرار خفیّه

بسیاری از فضایل حضرت امیر(ع) گفته نشده است؛ چون واقعاً جزو اسرار است و قابل گفتن هم نیست و اگر هم گفته می‌شد، خوب فهم نمی‌شد. ابن‌ابی الحدید در جلد 9 «شرح نهج البلاغه»، 10 تا 15 روایت پشت سر هم، ذیل خطبه‌ای در فضایل امیرالمؤمنین(ع) آورده که روایات فوق العادّه‌ای هم هستند. یکی از آنها این است که وجود مقدّس نبیّ اکرم(ص) به حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«لَوْ لَا أَنْ تَقُولَ فِيكَ طَوَائِفُ مِنْ أُمَّتِي مَا قَالَتِ النَّصَارَی لِلْمَسِيحِ عِيسَی بْنِ مَرْيَمَ لَقُلْتُ فِيكَ الْيَوْمَ قَوْلًا لَا تَمُرُّ بِمَلَإٍ إِلَّا أَخَذُوا التُّرَابَ مِنْ تَحْتِ رِجْلَيْكَ؛10

اگر چنین نبود که جمعی از امّت من، سخنی را که نصارا در باب فرزند مریم گفتند (که او را خدا خواندند)، امروز سخنی را دربارة شما می‌گفتم که بر هیچ جمعی از مسلمان‌ها عبور نکنی، الّا اینکه خاک کفش تو را تبرّک بردارند.»

پس خیلی از فضایل حضرت امیر(ع) گفته نشده یا اگر هم گفته شده، در قالب سرّ و پوشیده گفته شده است و ظهورش می‌ماند برای خواص یا عوالم بعد که این موانع رفع بشود تا امکان ظهور آن حقایق باشد.

سراسر قرآن، فضائل امیرمؤمنان(ع)

چنان‌که گفته شد، در باب حضرت امیر(ع) خیلی چیزها گفته نشده است؛ آنچه هم که گفته شده، خیلی‌هایش سر به مهر است؛ مثل آیات «قرآن» که سراسر، فضایل حضرت امیر(ع) هستند. اهل سنّت مکرّر دارند که حدّاقل مثلاً 300 آیه در فضیلت امیرالمؤمنین(ع) است. حسکانی در «شواهد التّنزیل»، تعبیری دارد و از

ابن‌عبّاس نقل می‌کند که:

هیچ آیه‌ای در قرآن نیست که مؤمنان به «الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ» خطاب شده باشند، الّا اینکه شریکشان امیرالمؤمنین(ع) است؛ یعنی حقیقت خطاب به حضرت علی(ع) است و بقیّه به تبع ایشان، مخاطب این آیه می‌شوند. بنابراین قرآن هم سراسر فضایل امیرالمؤمنین(ع) است و اسامی حضرت در قرآن ذکر شده و بزرگان این اسامی حضرت را جمع کرده‌اند.

روایتی در «معانی الاخبار»، از خود حضرت(ع) نقل شده است که وقتی ایشان فضایل خودشان را ذکر می‌کنند، اسامی خودشان را در کتب آسمانی و در نزد افراد و اقوام می‌گویند تا می‌رسد به قرآن، کأنّه هر کتابی به اندازة خودش پرده از امیرمؤمنان(ع) برداشته و فضایل حضرت در آن گفته شده است. قرآن که کتاب جامع الهی و کتاب هدایت الهی است، خدای متعال با این اسامی، حضرت امیرالمؤمنین(ع) را یاد کرده است؛ چون اسامی معرّف و نشان‌دهنده بوده و اسمایی که برای هر موجودی است، نشان‌دهندة کمالات اوست. حضرت فرمودند: اسامی من در قرآن اینهاست؛ یعنی خدای متعال در این کتابش که اعظم کتب است، حضرت را با این اسماء یاد کرده است. اسامی مولی‌الموحّدین(ع) در قرآن کریم، فراوان هستند و شاید حدود 1000 اسم را در بعضی از کتب استفاده کرده‌اند و چنان‌که گفته شد، اهل سنّت حدود 300 اسم یا بیشتر را برای ایشان، در قرآن می‌شمارند.

اسامی اهل‌بیت، حقایق من عندالله

گاهی اوقات انسان اسمش در نزد قومی به یک چیزی است و آنها او را به این معرفت می‌شناسند. گاهی هم اسمی دارد در عالم بالاتر. اسم ما در عالم بالا در محضر خدای متعال شیعیان امیرالمؤمنین(ع) است؛ به این عنوان ما را می‌شناسند و این اسم ماست. گاهی اسم در نزد عالم دنیا و زمینی‌هاست؛ زمینی‌ها انسان را این‌طوری و با این کمالات می‌شناسند؛ امّا گاهی در عالم ملائکه است و در باب حضرت زهرا(س) دیده‌اید که اسامی ایشان عندالله، در محضر خدای متعال، 9 اسم است. گاهی ما اسم می‌گذاریم. ما ممکن است به یک آدم بی‌سواد هم بگوییم علّامه و این تسمیه به اندازة فهم خودمان هست. یک پله بالاتر بروید، پیش اهل علم می‌بینید این شخص علّامه که نیست، جاهل هم به حساب نمی‌آید. خدای متعال اسمی را برای شخصی می‌گذارد. یک بار ما می‌گوییم حضرت زهرا، فاطمه(س) است و به اندازة فهم خودمان می‌گوییم؛ یعنی شر از او دور است. یک بار خدای متعال کسی را فاطمه می‌نامد به خاطر اینکه «لِأَنَ‏ّ الْخَلْقَ‏ فُطِمُوا عَنْ‏ مَعْرِفَتِهَا».11 هیچ‌کس نمی‌تواند حضرت را بشناسد. خدا او را فاطمه می‌نامد. در نزد خدا، فاطمه است چون شر از او دور است. خدا او را فاطمه می‌نامد؛ چون همة شیعیانش را شفاعت می‌کند و از آتش نجات می‌دهد. اسامی عند الله معنی خودش را دارد؛ از اسم لفظی بگیرید تا اسم‌های باطنی، همه نشان‌دهندة فضایل هستند؛ در قرآن هم اسماء امیرالمؤمنین(ع) ذکر شده و این اسماء هم ظاهر و هم باطن دارند؛ اگر کسی بخواهد امیرالمؤمنین(ع) را بشناسد، از طریق این اسماء باید بشناسد. این اسماء این‌طور نیستند که فقط لفظ باشند؛ هرچند لفظ هم هستند و ما حضرت علی(ع) را با اسامی لفظی هم یاد می‌کنیم؛ ولی اسامی‌ای که در قرآن برای ایشان یاد شده است، مثل کلّ قرآن می‌ماند که ظاهر دارد و باطن و این باطن تا مقامات عالی است. اسامی امیرالمؤمنین(ع) در قرآن، یعنی خدای متعال با این اسامی، علیّ بن ابی‌طالب(ع) را معرفی می‌کند و این اسامی را برای ایشان(ع) می‌شناسد. اسم ائمّه(ع)، یعنی همین اسم ظاهری‌شان از عالم بالا می‌آمده. اسم حضرت زهرا(س) از عالم بالا آمده و خدای متعال او را فاطمه نامیده و نیز خدای متعال امیرالمؤمنین(ع) را علی نامیده؛ یعنی در محضر خدای متعال به این اسم نامیده می‌شوند.

سیر از ظاهر به باطن آیات قرآن، تنها راه شناخت امیرالمؤمنین(ع)

اسامی ظاهر و باطن دارد؛ یعنی این‌طور نیست که اگر کسی قرآن را باز کرد، علی‌شناس بشود؛ مگر به اسرار قرآن برسد «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَريمٌ في‏ كِتابٍ مَكْنُونٍ لا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ؛12 قرآن در کتاب مکنونی است. قرآن این‌طور نیست که دست همه به آن برسد.» در یک کتابی است که آن کتاب کنان و حجاب دارد؛ اگر این حجاب برداشته شد و کسی به باطن قرآن راه پیدا کرد، می‌تواند امیرالمؤمنین(ع) را بشناسد؛ آن هم با توصیف خدای متعال، با عناوین و اسمایی که خدای متعال برای ایشان(ع) ذکر کرده است. پس راه شناخت حضرت این است که انسان به قرآن راه پیدا کند؛ اوّلاً آیات را که تفسیر به حضرت شده و دربارة حضرت است، بفهمد، بعد هم این آیات را از ظاهر به باطن سیر کند؛ اگر توانست آن اسامی را که برای حضرت امیرالمؤمنین(ع) در قرآن است و نشان‌دهندة کمالات و صفات جلال و جمال حضرت امیرالمؤمنین(ع) است، از قرآن بفهمد و بعد هم به باطن آن اسامی برسد، ممکن است یک راهی به علی(ع) فی‌الجمله پیدا بشود و از طریق انوار قرآن، امیرالمؤمنین(ع) شناخته شود که «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدي لِلَّتي‏ هِيَ أَقْوَمُ».13

قرآن به اقوم الطّرق و بهترین طرق، ما را هدایت می‌کند که وجود مقدّس علیّ بن ابی طالب(ع) است.

ولایت امیرالمؤمنین(ع)؛ مهم‌ترین موعظة قرآن

به‌جاست که به چند نمونه از آیات مربوط به وجود مقدّس امیرالمؤمنین(ع) اشاره شود؛ آیة اوّل، آیة معروفی است که در سورة مبارک «سبأ» آمده و بزرگان هم خیلی روی این آیه تأکید می‌کنند و دستور خیلی مهمّی است. خدای متعال در قرآن می‌فرماید:

«قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلهِ مَثْنَی وَفُرَادَی؛14

من یک موعظه به شما می‌کنم، قیام لله کنید.»

که حضرت امام - رضوان الله تعالی - در دستور اخلاقشان، روی این آیه خیلی تأکید می‌کنند که مهم‌ترین موعظة خدای متعال است؛ قیام لله کنید و برای خدا، از سر نفس و دنیا و همة عوالم بر خیزید و حالا این «أَن تَقُومُوا لِلهِ» را در روایات معنا کرده‌اند و روایت را مرحوم کلینی در «کافی» نقل کرده‌اند که ابی‌حمزه از امام باقر(ع) دربارة این آیة شریفه «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ» سؤال کردند و حضرت فرمودند: «إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ ع هِيَ‏ الْوَاحِدَةُ الَّتِي‏ قَالَ‏ اللهُ‏ تَبَارَكَ‏ وَ تَعَالَی‏ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ.»15

من یک موعظه به شما می‌کنم خدای متعال از بین همة موعظه‌ها یک موعظه را اختیار کرده و به بشر موعظه می‌کند «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ» امام باقر(ع) هم معنا کرده‌اند. سخن، سخن امام باقر(ع) است. یک مفسّر عادّی آیه را معنا نکرده و بیان، بیان حضرت است. فرمودند: «من یک موعظه به شما می‌کنم که خودتان را به ولایت امیرالمؤمنین(ع) برسانید که اگر به این رسیدید، تمام نعمت است و همة نعمت در همین یکی است.»

ولایت امیرالمؤمنین(ع)، بردگی یا نهایت آزادگی

از امام صادق(ع) در مورد همین آیه «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلهِ مَثْنَی وَفُرَادَی» سؤال کردند و حضرت فرمودند: «يَعْنِي‏ الْوَلَايَةَ»، سپس راوی که عمربن یزید است، پرسید که چطور آیه این‌گونه معنا می‌شود؛ فرمودند:

«وقتی نبیّ اکرم(ص)، امیرالمؤمنین - ارواحنا فداه - را به ولایت نصب کرده و فرمودند: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» برخی اعتراض کردند که وجود مقدّس رسول‌الله(ص) هر روز یک تکلیف جدید روی دوش ما می‌گذارد «وَ قَدْ بَدَأَنَا بِأَهْلِ بَيْتِهِ يُمَلِّكُهُمْ رِقَابَنَا».16 امروز یک کار جدید کرده و همة ما را بَردة اهل‌بیت خود کرده است «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاه». ولایت برای ما جعل کرده و رقاب ما را تحت ولایت حضرت قرار داده است؛ خدای متعال در جواب این عدّه در قرآن نازل کرده است: «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ» یک موعظه به شما می‌کنم که همة مواعظی که من برای شما آورده‌ام، در این یک موعظه خلاصه می‌شود.

مطابق این آیه، وقتی ولایت بر حضرت قرار می‌دهد، رقاب همة ما تحت ولایت حضرت قرار می‌گیرد؛ منتهی این به معنی بردگی نیست. ولایت به معنی آزاد شدن از همة قیود است:

«يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي‏ كانَتْ عَلَيْهِمْ»17 یعنی ولایت حول نیست؛ این ولایت عین آزادی است و کما اینکه ولایت الله هم این‌طور است. اگر کسی بندة خدا شد و تحت ولایت الله قرار گرفت، تحت ولایت خدا قرار گرفتن که به معنی بردگی نیست؛ به معنی بندگی خدای متعال است که عین عزّت است و عین آزادی از همة قیود و اغلال است که بر انسان زده می‌شود.

ولایت علی(ع)، آخرین فرمان الهی

در روایتی در «احتجاج» طبرسی، از امیرالمؤمنین(ع)، «مَثْنَی وَفُرَادَی» معنی شده است و حضرت در آن روایت می‌فرمایند:

«خدای متعال تکلیف را آرام آرام نازل کردند؛ مثل خلقت سماوات که در دم هم خدای متعال می‌توانست سماوات را خلق کند؛ ولی فی ستة ایّام، در دوران‌هایی، آن را آفرید؛ آرام آرام دین را نازل کرد؛ اوّل توحید را نبوّت را دستورات را و آخر این تکلیف سخت را نازل کرد که به پیامبر فرمود: «بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتک؛18 اگر این یک ابلاغ را نکنی، رسالتت را به انجام نرسانده‌ای.» بعد از این همه دستوراتی که حضرت دادند، توحید و نبوّت و شرایع و نماز و زکات، عدّه‌ای آمدند و گفتند: «هَلْ‏ بَقِيَ‏ لِرَبِّكَ‏ عَلَيْنَا بَعْدَ الَّذِي‏ فَرَضَهُ شَيْ‏ءٌ آخَرُ يَفْتَرِضُهُ؛19 تکلیف دیگری هم مانده در دوش ما بگذارد یا همین‌هاست و بیش از این، دیگر تکلیفی نیست و اگر هست، ما را متذّکر بشوید که ما به آرامش برسیم و بدانیم که دیگر غیر از این، دستوری نیست. آن وقت قرآن نازل شد:

«قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ» «یعنی الولایة»؛ یکی دیگر مانده که همة حرف‌ها، این یک کلمه است و اگر به این یک موعظه رسیدید، قبلی‌ها را هم درک می‌کنید و اگر نرسیدید و این آخری را قبول نکردید، یعنی هیچ حرفی را از خدای متعال نپذیرفتید.»

کفر؛ انکار نعمت ولایت

وجود مقدّس امیرالمؤمنین(ع) و محیط ولایتشان یک ارتباطی با ولایت الله دارد و ارتباطش این است که: «وَلَايَتُنَا وَلَايَةُ اللهِ الَّتِي لَمْ يَبْعَثِ اللهُ نَبِيّاً قَطُّ إِلَّا بِهَا».20

این وجود مقدّس یک ربطی با خدای متعال دارد، یک ربطی با نبیّ اکرم(ص) دارد، یک ربطی با قرآن دارد و یک ارتباطی هم با امّت دارد؛ امّا ارتباطی که با خدای متعال دارد، در قرآن این است که ایشان ولایتشان، همان ولایت الله است و آیات متعدّدی از قرآن کریم به این پیوند اشاره دارد؛ از جمله آیة:

«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»21 که شأن نزولش وجود مقدّس امیرالمؤمنین(ع)است و فریقین این را نقل می‌کنند که خدای متعال فرمود: ولیّ شما خدا و رسول خدا و آن کسانی است که در حالت رکوع زکات می‌دهند. ابوذر نقل می‌کند:

در مسجد بودیم، کسی آمد. سائلی سؤال کرد. هیچ‌کس اجابت نکرد و امیرمؤمنان(ع) در حال نماز اشاره کردند انگشتر را از دست حضرت گرفت. نبیّ اکرم(ص) اینجا دعایی کردند که:

«خدایا! موسی کلیم از تو کمک خداست، شرح صدر خواست، برادرش را کمک حال او قرار دادی، فرمودی «سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخيكَ».22 پس خدایا! به من هم شرح صدر بده! مرا هم کمک کن و معینی برای من قرار بده!»

که بلافاصله اجابت و در شأن امیرالمؤمنین(ع) این آیه نازل شد و فرمود: «ولیّ شما، خدا و رسول هستند و آن کسانی که مؤمن هستند و اقامة نماز می‌کنند و در حال رکوع زکات می‌دهند.»

که البتّه فرمودند: «همة ما ائمّه این‌گونه هستیم و در حال رکوع انفاق کرده‌ایم و این فقط مصداقش امیرالمؤمنین(ع)نیستند.»

ذیل این آیه، روایات متعدّدی وجود دارد که به پیوند ولایت خدا با ولایت امیرمؤمنان، علی(ع) اشاره می‌کند؛ از جمله روایتی است که مرحوم کلینی نقل کرده‌اند که وقتی این آیه نازل شد که «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ» که خدای متعال، در طول ولایت خودش، برای علی بن ابی طالب(ع) ولایت جعل کرد؛ بعضی از اصحاب رسول‌الله(ص) در «مسجد مدینه» جمع شدند و با هم در باب این آیه گفت‌وگو کردند که تصمیم بگیرند و می‌گفتند اگر این آیه را قبول نکنیم، کافر شدن به کلّ اسلام است و اگر قبول کنیم و زیر بار علی(ع) برویم، ذلّت است. آنان زیر بار حضرت امیر(ع) رفتن را ذلّت می‌دانستند؛ مانند شیطان که او هم درکش همین بود. آنان می‌گفتند اگر این آیه را بپذیرید، باید زیر بال حضرت امیر بروید: يُسَلِّطُ عَلَيْنَا ابْنَ‏ أَبِي‏ طَالِبٍ.23 ما می‌دانیم وجود مقدّس نبیّ اکرم(ص) در این حرفی که می‌زنند، صادق هستند. حرف ایشان حرف درستی است و حرف خداست و از خودشان نیست؛ ولی ما زیر بار این حرف نمی‌رویم و این ذلّت را نمی‌پذیریم؛ لذا این آیه نازل شد: «يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَها وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُون‏»24 معرفت به نعمت پیدا کردند؛ ولی آن را انکار می‌کنند. مکرّر در آیات و روایات آمده است که ولایت امیرالمؤمنین(ع) حقیقت نعمت است که باید توضیح داده شود. اینها این نعمت را شناخته و انکار کرده‌اند؛ یعنی «يعرفون‏ ولاية عليّ‏ بن‏ أبي‏ طالب‏ و أكثرهم الكافرون بالولاية» فرمودند: «الکافرون بالولایة».25

پی‌نوشت‌ها: