مهارت‌های زندگی درسیرة رضوی

محمّدرضا شرفی

برخی از اندیشمندان در تعریف خلّاقیت گفته‌اند: فرآیندی ذهنی است که مستلزم خلق اندیشه‌هایی تازه یا یکپارچگی جدیدی میان اندیشه‌های موجود است. از نگاه علمی، دستاوردهای تفکّر خلّاق که گاه منتسب به تفکّر واگرا می‌گردد، بیشتر با دو ویژگی اصالت و اختصاصی بودن شناخته می‌شود.

ویژگی‌های افراد خلّاق

ویژگی‌هایی را برای افراد خلّاق می‌توان در نظر گرفت و همة افراد خلّاق در صفاتی مشترک هستند؛ صفاتی که عبارت است از:

1. ریزبینی: ریزبینی، بیانگر حسّاسیت فرد در برابر دیده‌ها، شنیده‌ها و اندیشه‌هایی است که با آن برخورد می‌کند. افراد اندیشه‌گرا به اموری که بسیاری آن را نادیده می‌گیرند، با دقّت می‌نگرند؛

2. استقلال: افراد خلّاق خود را از فشارهای اجتماعی که دیگران گرفتار آن هستند، رها ساخته‌اند و وقت خود را صرف اینکه مردم در ابن‌باره چه خواهند گفت، نمی‌کنند؛

3. انعطاف‌پذیری: افراد خلّاق قادرند در برداشت خود انعطاف‌پذیر باشند و بر دیدگاه خود پافشاری لجوجانه نکنند؛

4. توانایی نظم بخشیدن به تجارب: افراد خلّاق می‌توانند به تجارب و یافته‌های خود، نظم خاصّی ببخشند؛

5. حسّ سرنوشت: افراد خلّآق می‌توانند کارهای دلخواه و ضروری خود را برای مدّت طولانی انجام دهند. این توان روحی را حسّ سرنوشت نامیده‌اند.

مهارت تفکّر خلّآق در سیرة رضوی

همان‌گونه که گفته شد، افراد خلّاق می‌توانند طراوت و حسّاسیت ذهن خود را حفظ کنند و متناسب با موقعیت‌های جدید، رفتار نوآورانه بروز دهند.

نمونة اوّل: مرحوم کلینی و برخی دیگر از محدّثان به اسناد خود از یسع بن‌حمزه، یکی از اصحاب علیّ بن‌موسی‌الرّضا(ع) نقل کرده است:

روزی در مجلس آن حضرت، حضور داشتم. در این میان، شخصی وارد شد و پس از سلام به حضرت گفت: یا بن‌رسول‌الله، من از دوستان شما اهل‌بیت(ع) هستم و اکنون مسافر «کعبه»ام؛ امّا پول و آذوقة سفر خود را از دست داده‌ام و چیزی برایم باقی نمانده است که بتوانم به شهر و دیار خود بازگردم. چنانچه مقدور باشد، مرا کمک کنید تا به دیار خود برگردم و چون مستحقّ صدقه نیستم، هنگام رسیدن به منزل خود، آنچه را به من لطف نموده‌اید، به نیابت از شما به فقرا صدقه خواهم داد.

حضرت فرمودند: «بنشین، خداوند مهربان تو را مشمول رحمت خویش قرار دهد!» سپس مشغول صحبت با اهل مجلس شدند و پاسخ مسئله‌های ایشان را بیان

فرمودند. هنگامی‌که مجلس سؤال و جواب به پایان رسید و مردم رفتند، من و یکی دو نفر دیگر، نزد حضرت باقی ماندیم.

امام فرمودند: «اجازه می‌دهید به اندرون بروم؟»

سلیمان جعفری گفت: قدوم شما مبارک باد، شما خود صاحب اجازه‌اید.

حضرت از جای خود برخاستند و به داخل اتاقی رفتند، پس از لحاظی از پشت در فرمودند: «آن مسافر خراسانی کجاست؟»

شخص خراسانی گفت: اینجا هستم.

امام دست خویش را از بالای در اتاق دراز نمودند و فرمودند: «بیا این دویست درهم را بگیر و آن را کمک‌هزینة سفر خود گردان و لازم نیست به جایش صدقه دهی.»

چون مسافر خراسانی پول‌ها را گرفت، خداحافظی کرد و بیرون رفت. امام از اتاق بیرون آمدند و کنار ما نشستند.

سلیمان جعفری گفت: یا بن رسول‌الله، جان ما فدایت باد، چرا چنین کردی و خود را مخفی نمودی؟

امام فرمودند: «چون نخواستم آن شخص غریب نزد من سرافکنده گردد و احساس خواری کند.»1

همان‌گونه که دیدیم، یکی از ویژگی‌های افراد خلّآق ریزبینی و حساسیّت به اموری است که دیگران به آن توجّه نمی‌کنند. در این نمونه، امام(ع) به گونه‌ای به آن فرد خراسانی کمک کردند که رو در روی او قرار نگیرند تا مبادا آن شخص احساس حقارت و سرشکستگی کند. امری که دیگران به آن حسّاسیتی نشان ندادند و از رفتار امام شگفت‌زده شدند.

نمونة دوم: آن حضرت در پاسخ به گلایة یکی از دوستانشان، به نام یونس بن‌عبدالرّحمن که از اظهارنظرهای ناآگاهانة دیگران آزرده خاطر بود، فرمودند: «مردم هرچه می‌خواهند بگویند، این‌گونه مسائل و سخنان اهمیّتی ندارد؛ زمانی که امام تو، از تو راضی باشد، جای هیچ نگرانی‌ای نیست.»2

در این نمونه، یکی دیگر از ویژگی‌های افراد خلّاق را در گفتار امام آشکارا می‌بینیم؛ استقلال و اثر نپذیرفتن از فشارهای اجتماعی.

نمونة سوم: شیخ کلینی از سلیمان جعفری نقل کرده است که می‌گوید: من با امام رضا(ع) در شغلی بودم. وقتی خواستم به منزل بروم، حضرت فرمودند: «با من برگرد و امشب نزد من بمان.»

سپس با آن حضرت داخل [خانه] شدم. آن حضرت به غروب آفتاب نظر کرد و غلامان خود را دید که برای ساختن مکانی مشغول کار گل هستند. ناگهان مرد سیاه‌پوستی را دید که از ایشان نیست.

حضرت فرمودند: «کار این مرد با شما چیست؟»

گفتند: ما را کمک می‌کند و ما هم به او مزد می‌دهیم.

حضرت فرمودند: «برای مزدش گفت‌وگو کرده‌اید؟»

گفتند: نه، هرچه به این مرد بدهیم، از ما راضی می‌شود.

حضرت برای این کار غضب سختی کردند.

من گفتم: فدای تو شوم، برای چه خودتان را اذیّت می‌کنید؟

حضرت فرمودند: «من مکرّر ایشان را از مثل این کار نهی کردم.

بدان‌که احدی برای تو بدون مقاطعه [توافق] کار کند، [حتّی اگر] تو برای آن کارش اجرتش را سه برابر زیاد کنی، [بازهم] گمان می‌کند که تو مزدش را کم دادی و [در صورتی‌که] اگر با او مقاطعه کردی، پس به او مزدش را دادی، تو را به آنکه [به توافق] وفا کردی، ستایش می‌کند و اگر بر مزدش یک حبّه زیاد کردی، [قدر] آن را می‌داند و آن زیادت را در نظر می‌گیرد.»3

در تحلیل نمونة مذکور، یادآوری می‌شود که یکی از ویژگی‌های تفکّر خلّاق، ریزبینی و حسّاسیت فرد خلّاق در برابر اموری است که بسیاری از افراد معمولی، آنها را نادیده می‌گیرند.

براین اساس، ملاحظه می‌شود که حضرت به مسئله‌ای اشاره نموده و تأکید می‌کنند که برای اطرافیان، بی‌اهمّیت بوده و آن را امری ناچیز می‌پنداشتند.

پی‌نوشت‌ها: