دکتر همایون همّتی در صد و بیست و سومین نشست فرهنگ مهدوی عنوان کرد:
در عرفان‌های نوپدید، هدف نهایی خداوند نیست؛ انسان و لذّت‌های او محوریت دارد
یکصد و بیست و سومین نشست از نشست‌های ماهانة فرهنگ مهدوی «مؤسّسة فرهنگی موعود عصر(ع)» با موضوع «نقدی بر عرفان‌های بدلی و نوپدید معاصر»، تابستان سال جاری در «حوزة هنری» برگزار شد. همایون همّتی در این نشست، به سخنرانی پرداخت.
دکتر همایون همّتی، دارای دکترای تاریخ ادیان و عرفان و فوق دکترای فلسفة دین و الهیات معاصر در این نشست به شناسایی قربانی‌های عرفان‌های نوپدید و معرفی عرفان‌های اصیل ایرانی پرداختند.
همّتی در ابتدای سخنان خود گفت:
با عنوان بدلی خیلی موافق نیستم، در این عنوان، صبغة کلامی بر علمی غلبه دارد. چون بنده نمی‌خواهم بحث کلامی در این باب بکنم، معنویت‌های بی‌خدا و بدون دین و عرفان‌های سکولار چندین سال است که در دنیا رایج شده است.
همایون همّتی با اشاره به اصیل نبودن عرفان‌های جدید گفت:
این روش‌های نوپدید، معنویت‌های بی‌خدا هستند. بعد از جنگ‌های جهانی اوّل و دوم، جوامع اروپایی، از سویی در پی بحران‌زدگی شدید در اثر بیکاری، از دست دادن خانواده، فقر، یأس و پوچی و از سوی دیگر، ناکارآمدی فرهنگ کلیسا و کسادی آن، مردم به پوچ‌گرایی (نهیلیسم) گراییدند؛ چرا که به آرامش روحی نیاز داشتند. در چنین شرایطی، عرفان‌های نوپدید ایجاد شد. پروفسور بارکر، جامعه‌شناس عرفان‌پژوه، در یکی از کتاب‌های خود اعتراف کرده است که عرفان‌های نوپدید در واقع، عرفان‌های سکولار است. او میگوید: پس از جنگ‌های جهانی، بیش از ۸۶۰۰ فرقة شبه عرفانی در کشور «آمریکا» ایجاد شد.
همّتی سپس عنوان کرد:
چهار شخصیت بنیان‌گذاران عرفان‌های جدید هستند: امانوئل سویدنبرگ، فرانتس مسمر، هلنا بلاواتسکی و گورجیف که از گورجیف آثاری به فارسی نیز ترجمه شده است. در یک سخنرانی در «حسینیة ارشاد» با تفصیل بیشتری دربارة این اشخاص صحبت کرده‌ام. بخشی از آسیب‌های روحی مردم در آن زمان با قرص‌ها و داروهای خلسه‌آور به آرامش ظاهری می‌رسید و با جعل عرفان‌ها سعی در جبران برخی دیگر از ضعف‌ها و آسیب‌های روانی کردند. به دلایل سیاسی و ارتباطی و جهانی‌سازی و ... این عرفان‌ها به کشورهای مسلمان‌نشین، علی الخصوص «ایران» سرازیر شدند؛ از جمله این دلایل، فلج ساختن ذهن‌ها و اندیشه‌ها و مقابله با مذهب بی‌نقص شیعه بود.
وی در ادامه افزود:
با ورود این عرفان‌ها به ایران، به خصوص در میان دانشجویان، آسیب‌های جدّی به فرهنگ و تفکّر اسلامی وارد آمد و تحریفاتی وارد فرهنگ دینی مردم شد. امروزه بیش از ۳۰ هزار مکتب عرفان‌نما، سعی دارند از راه‌های مختلف، شادی، امید و لذّت دنیوی را مقصد نهایی انسان و ابلیس - دشمن مبین معرفی شده در «قرآن کریم» - را سرمنشأ خیر و شادی معرفی نمایند؛ از جمله تحریفات واردشده می‌توان به انقطاع از مردم و گوشه‌گزینی در غار و بیابان و ترک وظایف معیشتی نام برد که در دین اسلام، خلاف آن توصیه شده است.
این استاد حوزه و دانشگاه سپس اظهار داشت:
در عرفان حقیقی و اسلامی تعهّدورزی به خانواده و زندگی، راه بالا رفتن و کمال است و انقطاع حقیقی، انقطاع از متاع ناچیز دنیا و وابستگی به آن است. بی‌شک پادزهر این اباطیل، چیزی نیست جز عرفان اصیل اهل‌بیت(ع). عرفانی که از سوی اهل‌بیت معصوم(ع) خداوند را به مردم معرفی می‌نماید. «نهج‌البلاغه»، «دعای کمیل»، «مناجات خمسه عشر» و... معرفت‌های اصیل و غنی‌ای هستند که بهترین راه‌ها، از جمله تزکیه را راه ارتباط با خداوند متعال و سرچشمة خیر و نیکی معرفی می‌کنند.
همّتی همچنین گفت:
برای شناخت اعتقادات و باورهای شبه عرفان‌ها، نباید از مبانی و مبادی آن غافل شد. چرا این عرفان‌ها را عرفان‌های نیو اِیج (New Age) یا نوپدید می‌گویند؟ چون در این عرفان‌ها، جایگاه خورشید را در روزهای مختلف و در بروج مختلف بررسی می‌کنند و مثلاً می‌گویند امسال سال اسب یا مار است که در اثر این نسبت‌ها ایجاد شده است. اینها معتقدند کرة زمین و جهان ما از سال ۱۹۶۰ میلادی وارد برج دلو شده است و بنا بر پیش‌گویی‌های نجومی، عصر دلو را عصر ثابت نبودن و نسبیت‌یافتن همه چیز می‌دانند.
وی افزود:
حق و باطل، رذیلت و فضیلت و خوبی و بدی نزد هر کس متفاوت است و ملاک ثابتی برای شناخت آن وجود ندارد. از نظر عرفان‌های نوظهور عصر حاضر، عصر سیّال بودن ارزش‌هاست و از همین‌جاست که آنها به مباحثی وارد می‌شوند؛ از این قبیل که آیا خداوندی هست یا خیر؟ قیامتی هست یا خیر؟ روحی هست یا خیر و در نتیجه، هر کس به طریق هوس خود عقیده‌ای پیدا می‌کند. لذّت، رفاه، شادی و فردگرایی نتیجة این نسبیت‌گرایی است. شادی به هر قیمت، تمسخر مفهوم گناه، نفی مرجعیت و اتوریته به این معنا که کسی به ما بگوید، چه کار کن و چه کار نکن، برخی از پایه‌های عرفان‌های جدید است.
همّتی سپس عنوان کرد: در بیان ابن‌عربی، امام خمینی و برخی دیگر از عرفای اسلامی، عرفان نوعی خداشناسی است و علم بالله است؛ به عبارتی شناخت شهودی و نه عقلی خداوند متعال از اسماء و آیات و افعال اوست. در عرفان اسلامی برداشته شده از آموزه‌های اهل‌بیت(ع)، ذات خداوند شناخته‌شدنی نیست؛ امّا نشانه‌ها، آلاء، نعمت‌ها و اسماء خداوند را می‌توان با علم حضوری به صورت شهودی و با چشم دل دید و صفات خداوند را شناخت. بدین طریق، هر کس از طریق بندگی خالصانه و دوری از ارتکاب معاصی، با تزکیة جان، می‌تواند با چشم دل خداوندگار خویش را در آینة صفات و اسماء ببیند و پلّه پلّه به او نزدیک گردد. امام سجّاد(ع) می‌فرمایند:
«ذکر و شهود ما به قدر خود ماست و محدود است و نه به قدر خداوند.»
آشنایان ره عشق در این بحر عمیق
غرقه گشتند و نگشتند به آب آلوده
همایون همّتی همچنین خاطرنشان کرد:
حقیقت عرفان تخلّق و تحقّق است. عرفان عمل است.
حدیث عشق نداند کسی که در همه عمر
به سر نکوفته باشد در سرایی را
در عرفان‌های نوپدید، هدف نهایی خداوند متعال نیست و قدرت مافوقی را مطرح نمی‌کنند؛ بلکه انسان و لذّت‌های او محوریت دارد. عرفان‌های جدید آماس و ورم نفس است. معنویت تعریف شده توسط آنها، احساسات قابل لمس با حواس
پنج‌گانه است؛ چرا که روح به عنوان بعدی از انسان تعریف نشده است. در نتیجه بالاترین خلسة روحانی انسان، در حال آمیزش جنسی تعریف می‌شود؛ معنویتی بدون حفظ دین و دین‌داری.
جریانی عرفانی در آمریکا بود که امروز، این تفکّر را حتّی میان مسلمانان ایرانی نیز می‌بینیم. اکثر سران فرقه‌های این‌چنینی که در خانه‌های تیمی زندگی و جوانان را از خانواده‌هایشان جدا می‌کنند، چند تابعیتی هستند و تابعیت اسرائیل دارند. 6 ماه از سال را در «تل‌آویو» هستند. چند بار ازدواج کرده و طلاق گرفته‌اند. با برخی از اعضای مؤنّث گروهشان ارتباط نامشروع دارند. چندبار سابقة خودکشی دارند؛ مثلاً همین پائولو کوئیلو یا هلنا بلاواتسکی.
وی افزود:
با تکنیک‌های روانشناختی، افراد را از خود تهی می‌کنند تا هر مأموریتی به او دادند انجام دهد. سازمان‌های تروریستی، فراماسون‌ها و... از اینها استفاده می‌کنند.
کتاب «فرقه‌ها و جنبش‌های نوین دینی» که توسط «دانشگاه ادیان و مذاهب قم» ترجمه شده، در این‌باره کتابی خواندنی است.
نمط (روش) آخر کتاب «اشارات و تنبیهات» ابن‌سینا به عرفان پرداخته است. در این کتاب میگوید: آستان خداوند بلندتر از آن است که همچون چشمه افتاده بر سر راهی باشد که هر رهگذری برسد با سطلی آب بردارد. به جز یگانه‌های روزگار کسی بر او آگاهی پیدا نمی‌کند.
وی سپس گفت: برخی از اعتقادات مشترک در عرفان‌های جدید عبارتند از:
- به خداوند اعتقادی ندارند؛ بلکه به انرژی نامتعیّن بی‌شکل و بی‌رنگی در فضا اعتقاد دارند و سعی می‌کنند که با نمادها، لباس‌های مخصوص، داروها و... به آن دست بیابند؛
- اعتقاد به تناسخ به جای اعتقاد به قیامت و سرای آخرت؛
- معتقد به استفاده از جذّابیت‌های جنسی و جسمی، به خصوص به صورت نامشروع و در ملأعام هستند؛ علی‌الخصوص پیروان اشو در میان هندویان؛
- نفی دین و معنویت به طور کلّی؛
- عرفان را برای نشاط، آرامش و لذّت‌های جسمانی می‌خواهند.
همایون همّتی در ادامه، ضمن نشان دادن و معرفی کتاب‌های متعدّدی از جامعه‌شناسان اروپایی که در نقد عرفان‌های جدید و طرفداری از عرفان اصیل اسلامی نوشته شده‌اند، گفت:
این کتاب‌ها در حالی نوشته شده است که جوانان ما به غلط و با تبلیغ شبکه‌هایی از قبیل «بی.بی.سی» و... گمان می‌کنند که نقد عرفان‌های نوین، از سوی مسئولان مملکتی ایران انجام می‌شود و نگاه درستی به ریشه‌ها و مبانی این فرقه‌ها ندارند.
همّتی افزود:
اکثر سران عرفان‌های جدید، عضو محفل‌های مخفی فراماسونری هستند و با هدف تخریب ادیان و مذاهب در میان جوامع، به خصوص جوامع مسلمان وارد می‌شوند. وجود همین عرفان‌های منحرف و دنیاگرا، با همة کاستی‌ها و عیوبشان، نشانگر این است که بشر آواره و پریشان غربی یا غرب‌زده در فطرت خود، طلبی دارد و به دنبال معنویتی به واقع روحانی است و نیاز به پرستش و قدرتی ماورائی دارد.
وی همچنین گفت:
طبیعتاً اگر نیاز فطری بشر پاسخ درستی پیدا نکند، همانند گرسنه‌ای می‌شود که اگر غذای درستی نیابد، نجاست‌خوار می‌شود. بنابراین باید انسان را در بعد جسمانی و روحانی، به درستی شناخت و پاسخی از جنس عرفان اصیل به آن داد؛ وگرنه طبیعی است که بشر برای ارضای نیازهای فطری خویش به دنبال هر پاسخی بگردد. دشوار بودن متون عرفان اصیل و سخت پذیرفته شدن توسط اساتید عرفان، از جمله تقصیرهای ما در رابطه با جوانان است که راه آنها را به عرفان حقیقی مسدود می‌سازد و در نتیجه، پای آنان را به جلسات و حلقه‌های دراویش می‌گشاید.