تبيين چگونگی ارتباط آخِرْزمان و ظهورامام مهدی(ع)

عبدالهادی مسعودی

بر پاية شماری از روايات، ظهور امام مهدی(عج) در آخِرْزمان روی می‌دهد. اين احاديث، متعدّدند و از جملة آنها می‌توان به اين حديث نبوی اشاره كرد:

«شما را به مهدی بشارت باد! در آخِرْزمان، در سختی و زلزله‌ها می‌آيد. خداوند، زمين را برايش از عدل و داد می‌گسترد.»1

اين حديث و احاديث مشابه آن، وقوع نهضت مهدوی را در آخرين قطعة زمان، اعلام كرده‌اند كه مفهومی به ظاهر روشن است؛ امّا مرزبندی دقيق آن، نياز به جمع‌آوری نشانه‌های فراوانی دارد كه اگر به دقّت گِرد آيند، شايد بتوان روزگار آخِرْزمان را به گونة تقريبی و نه دقيق، شناسايی كرد و چگونگی ارتباط آن را با ظهور امام مهدی(عج) روشن نمود.

پرسش مطرح در اين زمينه، اين است كه آيا آخِرْزمان، تنها يك ظرف تاريخی برای وقوع قيام مهدوی است كه از آن گسترده‌تر و مشتمل بر آن است يا ظهور و قيام امام عصر(عج) با آخِرْزمان، يعنی آخرين حلقة روزگار، پيوندی فراتر و ژرف‌تر داشته و حتّی تطابق كامل دارد؟ و آيا نشانه‌های ظهور امام مهدی(عج) همان نشانه‌های رسيدن زمان به انتهای خود و بر پا شدن قيامت است يا تفاوت دارد؟ به نظر می‌رسد دسته‌بندی احاديث در بردارندة اصطلاح آخِرْزمان، ما را در رسيدن به پاسخ، ياری رساند.

دسته ‌بندی احاديث آخِرْزمان‌

احاديث پُرشماری به وسيلة فَريقين نقل شده كه دربردارندة اصطلاح آخِرْزمان هستند و در ابواب متعدّد و متفرّق كتاب‌های حديثی آمده‌اند. اين احاديث را گردآورده و دسته‌بندی كرده‌ايم؛ ولی تنها احاديثی به صورت كامل عرضه می‌شوند كه ناظر به ظهور و قيام امام مهدی(عج) هستند. از دسته‌های ديگر به ارائة يك نمونه بسنده شده است:

1. چند حديث، بعثت پيامبر خاتم، محمّد(ص) را در آخِرْزمان دانسته‌اند؛ مانند اين حديث:

«عيسی(ع) گفت: معبود من! او كيست تا او را راضی كنم كه رضايت تو در آن است؟

فرمود: «او محمّد است كه فرستادة خدا به سوی همة جهانيان است. از همة آنها مقامش به من، نزديك‌تر و شفاعتش پذيرفته‌تر است. خوشا به حال آن پيامبر و خوشا به حال امّت او! اگر به راه و روش او مرا ديدار كنند. همة زمينيان، او را می‌ستايند و آسمانيان، برايش آمرزش می‌طلبند. امانتدار و خجسته است. پاكيزه و پاك [نهاد] است. بهترينِ آيندگان در نزد من است.2 در آخِرْزمان است. هر گاه ظهور كند، آسمان، سَرِ مَشك‌هايش را شُل می‌كند و زمين، گُل‌های خود را می‌رويانَد تا مردمان، بركت ببينند و بر هر چه دست نهد، آن را برايشان با بركت می‌سازم. پُرهمسر و كم‌فرزند است. در «مكّه»، در جايگاه بنيادگذاری [كعبه به وسيلة‌] ابراهيم، سكونت دارد.»3

2. حديثی نبوی، ظهور خوارج شورشگر بر امام علی(ع) را در دورة آخِرْزمان دانسته است. متن آن را از زبان خود امام علی(ع) می‌آوريم:

«شنيدم پيامبر خدا(ص) می‌فرمايند:

در آخِرْزمان، گروهی می‌آيند كه تازه‌سال و كم‌خردند. بهترين سخنان مردمان را بر زبان می‌رانند؛ ولی از اسلام بيرون می‌روند، آن‌گونه كه تير از هدف در می‌گذرد. ايمانشان، از گلويشان فروتر نمی‌رود. هر كجا آنها را يافتيد، بكُشيد كه كُشتنشان برای كشندة آنان روز قيامت، پاداش در پی دارد.»4

3. چند حديث، به وقوع رويدادها و بيان برخی اوصاف آخِرْزمان و مردم آن پرداخته‌اند كه قابل انطباق بر عصر غيبت حجّت خدا هستند؛ مانند اين حديث ابوبصير از امام باقر(ع):

«پيامبر خدا(ص) روزی نزد گروهی از يارانشان دو بار فرمودند:

«بار خدايا! برادرانم را به من بنمايان.» ياران گِرد ايشان گفتند: ای پيامبر خدا! آيا ما برادران تو نيستيم؟! فرمودند:

«نه، شما همراهان من هستيد؛ برادرانم كسانی در آخِرْزمانند كه به من ايمان آورده‌اند با آنكه مرا نديده‌اند. خداوند، نام آنان و نام پدرانشان را به من شناسانده، پيش از آنكه از پشت پدرانشان و رَحِم مادرانشان بيرون بيايند. هر يك از آنان در پايداری بر دينش، رنجی بيشتر از [با كف دست‌] پيراستن شاخة [پُر خار] درخت قتاد در شبِ تاريك يا بر كف گرفتن چوب سوزان درخت غضا را تحمّل می‌كند.»5و6

4. احاديثی كه بر وقوع ظهور امام مهدی(عج) و قيام ايشان در آخِرْزمان، دلالت دارند. تعداد اين احاديث، از بقيّة احاديث، بيشتر است كه در باب مربوط به خود آمده‌اند.7

5. حوادثی كه به روزگار پيش از قيامت، ناظر هستند و حوادث انتهايی عمر دنيا را بازگو می‌كنند. اين احاديث نيز پُرشمارند و با مفهوم قرآنی أشراط السّاعة،8 به معنای نشانه‌های قيامت، مرتبط هستند. در حديثی به نقل از حُذَيفة بن اسيد غفّاری می‌خوانيم:

در ساية ديواری در مدينه نشسته بوديم و پيامبر خدا(ص) در اتاقی بودند. نظرشان به ما افتاد و فرمودند: «چه می‌كنيد؟» گفتيم: با هم صحبت می‌كنيم. فرمودند: «از چه؟» گفتيم: از قيامت. فرمودند:

«شما قيامت را نخواهيد ديد تا آنكه پيش از آن، ده نشانه ببينيد: سر زدن آفتاب از مغرب، دجّال، جنبندة مخصوصی بر روی زمين و سه فرو رفتن در زمين: يكی در «خاور»، يكی در «باختر» و يكی در «جزيرةالعرب» و خروج عيسی بن مريم و خروج يأجوج و مأجوج. در پايان عمر دنيا، آتشی از درون زمين در «يمن» بيرون می‌آيد كه هيچ كس را پشت سرِ خود نمی‌گذارد و مردم را به صحرای محشر می‌راند. هر جا كه بايستند، آتش هم می‌ايستد و آنان را به محشر می‌رانَد.»9

جمع‌بندی احاديث‌

همان‌گونه كه مشاهده می‌شود، اختلاف بدوی و سادة اين احاديث، با همين دسته‌بندی حل می‌شود. اگر ما مفهوم آخِرْزمان را يك دورة تاريخی كش‌دار و طولانی بدانيم، آنگاه نقطة آغاز آن می‌تواند عصر بعثت محمّد(ص)، خاتم پيامبران و نقطة پايان آن، رستاخيز و وقايع پيش از قيامت باشد. در اين صورت، همة وقايع گفته شده در بالا، در درون اين ظرف تاريخی جای می‌گيرند؛ زيرا همة اين‌ حوادث پس از بعثت حضرت محمّد(ص) و پيش از قيام رستاخيز، رُخ داده يا خواهند داد.

اين، بدان معناست كه دورة آخِرْزمان، دورة خيلی كوتاهی نيست و هيچيك از اين حوادث، به تنهايی، همة دورة آخِرْزمان را پوشش نمی‌دهد؛ بلكه همة اين رويدادها، بخشی از آن هستند و در درون آن، روی می‌دهند.

شايد سؤال پیش بیاید كه در احاديثی از پيامبر اكرم(ص)، ايشان فاصلة بعثت خويش و رستاخيز، يعنی كلّ آخِرْزمان را به اندازة فاصلة ميان انگشتان اشاره و ميانة خود دانسته10 يا در حديثی ديگر، نسبت باقیماندة عمر دنيا را به مقدار سپری شده از آن، مانند نسبت مدّت عصر تا غروب آفتاب به طول روز، دانسته است.11

پاسخ آن است كه اگر مقصود حديث از عمر دنيا، دورة تاريخی و تمدّنی بشر باشد، آنگاه با توجّه به تاريخ چند هزار سالة بشر، بخش كوچكی از آن نيز چند قرن را در بر می‌گيرد و اگر مقصود، عمر طبيعی كرة زمين يا همة دنيا باشد كه ميليون‌ها سال تخمين زده شده است، آنگاه بخش كوچكی از آن، هزاران سال می‌شود.

ترتيب تاريخی حوادث برشمرده شده نيز به روشنی نشان می‌دهد كه دورة غيبت امام مهدی(عج)، ظهور امام و قيام و حكومت حضرت حجّت(عج) با آخِرْزمان، تطابق كامل ندارد؛ بلكه هر يك، بخشی از آخِرْزمان و قطعه‌ای از اين دورة تاريخی است كه در پی هم می‌آيند. به سخن ديگر، آخِرْزمان، پيش از غيبت حجّت خدا، يعنی از روزگار حضرت محمّد(ص) آغاز شده و تا دورة ظهور، ادامه دارد و روزگار قيام و حكومت و رجعت را پوشش خواهد داد؛ هر چند ممكن است انتهای رجعت و حكومت بر پا شده به وسيلة امام مهدی(عج) بر انتهای آخِرْزمان، منطبق بوده،

به رستاخيز، متّصل شود. با اين بيان، می‌توان حوادث ناظر به إشراط الساعة را كه در احاديث متعدّدی بازگو شده‌اند، از حوادث ناظر به قيام امام مهدی(عج)، جدا نمود و تنها به حوادث مربوط به قيام پرداخت. با گردآوری اين پيشامدها، می‌توان به گونه‌ای تخمينی، به پيش‌بينی تقريبی دوری و نزديكی ظهور پرداخت. برای اين كار، به تعيين مفهوم اوّلْ‌زمان نيز نياز داريم.

مفهوم اوّلْ ‌زمان‌

اوّل و آخِر، دو مفهوم نسبی هستند و از اين‌رو، معانی آنها نسبت به مبدأهای سنجش گوناگون، قابل تغيير است. برای نمونه، در برخی احاديث پيامبر اكرم(ص)، ايشان خود را در اوّلْ‌زمان و ظهور امام مهدی(عج) را در آخِرْزمان دانسته‌اند كه حديث زير، از آن جمله است:

«مهدی اين امّت از ماست؛ هنگامی كه دنيا آشفته و نابسامان می‌شود و فتنه‌ها پشت سر هم می‌آيند و راهزنی می‌شود و يكديگر را غارت می‌كنند و نه بزرگ به كوچك رحم می‌كند و نه كوچك بزرگ را محترم می‌شمارد، اين هنگام است كه خدای عزّ و جلّ، مهدی ما، نهمين فرزند از نسل حسين(ع) را بر می‌انگيزد تا دژهای گمراهی را فتح كند و دل‌های غافل [مُهرخورده] را در آخِرْزمان با ضرب تازيانه بيدار كند [بگشايد]؛ همان‌گونه كه من در اوّلْ‌زمان، به آن پرداختم و زمين را از عدالت، پُر می‌كند؛ همان گونه كه از ستم پُر شده است.»12

اين احاديث، بخشی از مطالب گفته شده، يعنی اطلاق آخِرْزمان بر عصر بعثت پيامبر خاتم(ص) را دچار مشكل می‌نمايد؛ امّا با بررسی بيشتر و دست‌يابی به احاديث ديگر كه مفهوم اوّلْ‌زمان را بر زمان‌های دورتری، مانند روزگار نوح(ع)13 و اصحاب كهف14 اطلاق كرده‌اند و نيز برخی احاديث ديگر،15 می‌توان چنين گفت:

اوّلْ‌زمان، مفهومی نسبی است. اين مفهوم، گاه نسبت به دوران اوّلية تاريخ، نظر دارد؛ يعنی روزگاری كه آدم(ع) پا به زمين نهاد و پيامبران نخستين، مانند آدم(ع) و نوح(ع) مبعوث شدند تا تمدّن انسانی را پايه‌گذاری كنند و گاه نيز به اوّلين قطعة زمانی از آخرين حلقة تمدّن بشر كه به وسيلة پيامبر خاتم(ص) بنياد نهاده شد و در پايان خود با ظهور منجیّ بشر، بر همة آئين‌های ديگر غلبه می‌يابد.

خاطرنشان می‌كنيم اين مفهوم را نبايد بر اوّلْ‌زمان حقيقی و طبيعی تطبيق دهيم؛ زيرا با توجّه به عمر چندين ميليون سالة زمين و دنيا، سرآغاز آن و در نتيجه، ميانه و انتهای آن برای ما انسان‌ها مبهم و مفهومی ناشناخته است و ارجاع و نام بردن از آن، شايستة سخن معصومان(ع) نيست؛ زيرا به نظر می‌رسد ايشان در صدد ارائة مفاهيم تاريخی و نه طبيعی در اين زمينه بوده‌اند تا با راهنمايی و روشن نمودن ذهن ما نسبت به رويدادهای تاريخی، با آمادگی نسبی به دوره‌های پُر پيچ و تاب تاريخ در آييم و از فتنه‌ها و پيشامدهای سخت آن به سلامت برهيم.

در هر صورت، مفهوم آخِرْزمان، اگر با مفهوم اوّلْ‌زمان تاريخی به معنای روزگار هبوط آدم(ع) و بعثت پيامبران نخستين سنجيده شود، می‌تواند معنايی وسيع‌تر داشته باشد و دورة نسبتاً طولانی عصر بعثت پيامبر(ص) تا رستاخيز را در بر بگيرد و اگر در مقابل اوّلْ‌زمان، به معنای روزگار بعثت محمّد(ص) قرار گيرد، می‌تواند به هر دو دورة روزگار غيبت و ظهور و نيز دورة پيش از رستاخيز، اطلاق شود. در هر حال و در هر يك از اين دو معنا، مفهوم آخِرْزمان، در بردارندة دورة غيبت و قيام امام مهدی(عج) و نيز حوادث پيش از رستاخيز است.

حوادث آخِرْزمان‌

احاديث در باب حوادث آخِرْزمان، به حوادثی مانند نورانی شدن فضای ميان مشرق و مغرب، وقوع زلزله‌ها، فتنه‌های پياپی، راهزنی و غارت و رحم نكردن بزرگسال به خردسال و به يكديگر، بلاهای حكومتی و كشته شدن نفس زكيّه، اشاره دارند.

گفتنی است كه به دليل تكرار برخی از اين وقايع و قابليت صدق آنها بر مصداق‌های متنوّع كه ناشی از عدم تعيين دقيق و مرزبندی آنهاست، نمی‌توان به توقيت دقيق ظهور پرداخت؛ هر چند به طور اجمالی و مبهمْ می‌توان نزديك شدن به ظهور و قيام را حدس زد. گفتنی است سخن از يكْ يكِ اين وقايع و مقدار دلالت آن بر نزديكی امر قيام، در جای خود آمده است.16

در پايان، ذكر اين نكته لازم است كه اصطلاح آخِرْزمان در «قرآن» نيامده است؛ امّا می‌توان اشاره‌هايی به مفهوم آن را در آيات مربوط به ارث بردن و جانشينی انسان در زمين يافت كه مفسّرانی، مانند علّامه طباطبايی، رشيد رضا و سيّد قطب به آن پرداخته‌اند؛ مانند اين دو آيه:

«قالَ مُوسی‌ لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ؛17

موسی به قوم خود گفت: از خدا ياری جوييد و استقامت پيشه كنيد كه زمين، از آنِ خداست و آن را به هر كس از بندگانش كه بخواهد، واگذار می‌كند و سرانجام [نيك] برای پرهيزگاران است.».

«وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ؛18

در «زبور»، بعد از ذكر (تورات) نوشته‌ايم كه اين زمين را بندگان صالح من به ميراث خواهند برد.»

در اين نگرش، قرآن بی آنكه نامی از آخِرْزمان ببرد، به ظهور دولت حق و غلبة عمومی آن بر همة مشركان و وراثت صالحان زمين، پرداخته است كه چون ظرفی جز آخِرْزمان برای آن تصوّر نمی‌شود و راهی جز حكومت جهانی و عدالت‌گستر مهدوی برای آن ترسيم نگشته است، می‌تواند اشاره به قيام مهدوی باشد. شايد بتوان آنچه در «انجيل» و «تورات» دربارة وقايع آخِرْزمان و ظهور منجی آمده است، تأييدی بر اين نگرش دانست.19

پی‌نوشت‌ها: