از «شعر مذهبی» تا «شعر معنوی»

رضا اسماعيلي

اشاره:

بی هیچ مقدّمه‌ای، در این یادداشت قصد دارم به رمزگشایی وجوه دیگری از شعر دینی و آئینی بپردازم؛ وجوه و ابعادی که ما را در شناخت کامل‌تر این گونة ادبی یاری می‌کند. در واقع هدف اصلی از نگارش این یادداشت، تبیین و تحلیل وجوه تمایز «شعر مذهبی» و «شعر معنوی» است. شاید بعضی قائل به چنین تفکیکی نباشند و بگویند معنویت، جزء تفکیک‌ناپذیر هر مذهبی است. به همین اعتبار هر شعر مذهبی، صبغة معنوی هم دارد. بله. بخش اوّل این گزاره درست است. گوهر و جوهر مذهب، معنویت است؛ ولی چنان‌که در ادامه به آن خواهیم پرداخت، مذهبی بودن و معنوی بودن، همیشه ملازم یکدیگر نیستند.

ویژگی‌های شعر معنوی

مهم‌ترین ویژگی‌هایی که برای شعر و شاعران معنوی می‌توان برشمرد، عبارتند از:

1. شعر معنوی، حاصل جمع تعهّد ادبی و تعهّد دینی و انسانی است؛ آمیزه ای از«جوشش و کوشش»، «چه گفتن و چگونه گفتن».

2. شاعر معنوی متّصف به صفاتی است که در «آیة 227 سورة شعراء» برای شاعران اصیل آئینی برشمرده شده است: ایمان (اخلاص)، عمل صالح، ذکر کثیر و انتصار.

3. شاعر مذهبی نگاه آفاقی به جهان دارد، شاعر معنوی «نگاه انفسی» و معرفتی.

4. شاعر مذهبی از بیرون سفارش می‌گیرد، شاعر معنوی از درون. شعر معنوی «قربة الی الله» است، شعر مذهبی«قربة الی الناس» و«قربة الی الدنیا».

5. شاعر مذهبی توجیه‌کنندة «وضع موجود» است، شاعر معنوی اصلاح‌گر وضع موجود و ترسیم‌کنندة «آینده موعود» است.

6. شعر مذهبی عرصة تقابل و رویارویی «عشق وعقل» است، شعر معنوی پایتخت تعامل و هم‌افزایی عشق و عقل.

7. بنیان شعر مذهبی بر نیازسنجی و اولویت‌سنجی «صنفی» است، پایة شعر معنوی بر اولویت‌سنجی «فطری و انسانی».

از منزل«صورت» تا ملکوت «سیرت»

خداوند در «آیة 14 سورة حجرات» می‌فرماید:

«قالَتِ الْاَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُوْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا اَسْلَمْنا وَ لَمّا یَدْخُلِ الْاِیمانُ فِی قُلُوبِکُم؛

اعراب بادیه‌نشین گفتند: ایمان آورده‌ایم، به آنها بگو: شما ایمان نیاورده‌اید، بگویید اسلام آورده‌ایم؛ ولی هنوز ایمان وارد قلب شما نشده است.»

فرق شاعر مذهبی با شاعر معنوی نیز مثل فرق «اسلام آوردن» با «ایمان آوردن» است. شعر معنوی بر خلاف شعر مذهبی که مشّاطه‌گر «صورت» است، سخنگوی سیرت، آینه‌دار حقیقت و سرچشمة بصیرت است. غایت و نهایت شعر مذهبی توصیف و تجلیل است و غایت و نهایت «شعر معنوی» تبیین و تحلیل.

شاعر مذهبی در پلّة اوّل دین‌داری که اقرار به زبان و پذیرش صوری احکام و اعتقادات است، متوقّف مانده است و دین و آئین در چشم او به مجموعه‌ای از شعائر و مناسک خشک عبادی خلاصه می‌شود؛ ولی شاعر معنوی، انسانی است که معنویت به واسطة «ایمان» و «معرفت دینی» در درونش نهادینه شده و به معنا و حقیقت دین راه برده است. از همین‌رو، شعر مذهبی بیشتر به صورت دین می‌پردازد؛ ولی شعر معنوی به سیرت دین. شعر مذهبی از بزرگان دین «تندیس مصیبت» می‌سازد، شعر معنوی «تندیس عزّت»؛ چرا که هدف غایی و نهایی شعر مذهبی مدح و منقبت و سوگ و مرثیه است؛ ولی هدف غایی و نهایی «شعر معنوی»، تربیت و تزکیه است که هدف اصلی همة پیامبران الهی، از آدم(ع) تا خاتم(ص) بود؛ چنان‌که در حدیثی از رسول اکرم(ص) می‌خوانیم: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛ به راستی که من مبعوث شدم تا کرامت‌های اخلاقی را کامل و تمام کنم.»1

غلبة «مذهبیت» بر «معنویت» در شعر آئینی

با واکاوی و کالبدشکافی کارنامة شعر آئینی، به این نتیجه می‌رسیم که بعد از انقلاب - منهای دهة شصت - شعر ما مذهبی‌تر شده؛ ولی معنوی‌تر نشده است؛ چرا که اگر شعر ما معنوی‌تر شده بود، می‌باید امروز شعر توحیدی و نبوی از پُربرگ و بارترین شاخه‌های شعر آئینی می‌بودند که متأسّفانه اینچنین نیست. این نشانه، گواه صادقی بر درستی این ادّعاست. آری. بعد از دهة شصت به علت توجّه افراطی به پوستة دین (شعائر و مناسک) و غفلت از وجوه معرفت‌شناسانه در شعر دینی و آئینی ما، مذهبیت از معنویت سبقت گرفت؛ یعنی پیش و بیش از آن که روح معنویت در کالبد شعر آئینی ما حلول کند، روح مذهبیت در کالبد آن حلول کرده است. در نتیجه در بسیاری از موارد، موضوع شعر ما مذهبی شده؛ ولی موضع شعر ما نه. افزایش کمّی زیرشاخه‌های شعر آئینی نیز مؤیّد این معناست؛ یعنی بسیاری از شاعران علی‌رغم پرداختن به اکثر مناسبت‌های مذهبی در طول سال، جان و جهان شعرشان از معنویت اصیل دینی خالی است. از همین‌روست که حلقة گمشدة شعر آئینی روزگار ما «توحید» است و این شاخه از شعر آئینی در مقایسه با سایر زیرشاخه‌ها، نحیف‌تر و فقیرتر است؛ زیرا در این حوزه سفارشی در کار نیست که بر مبنای آن شاعر دست به تولید اثر بزند. از همین‌رو شاعران ما در شعر آئینی به همة موضوعات می‌پردازند، جز «خدا» که اصل و اساس و عصاره همة معارف دینی است.

«تربیت مذهبی»، «تربیت معنوی»

در شعر مذهبی زمانة ما توجّه به شعائر و مناسک دینی خیلی زیاد شده است؛ ولی متأسّفانه در پس پشت این ظاهر دینی، معنویت اصیل و ناب در شعرها کمتر دیده می‌شود. علت این امر، تقدّم «تربیت مذهبی» بر «تربیت معنوی» است. تربیت مذهبی ظاهر ما را مذهبی می‌کند، تربیت معنوی باطن ما را. شخصیت‌هایی امثال فردوسی، مولانا، ناصرخسرو، سعدی و حافظ که جان و جهان شعرشان سرشار از معارف اصیل توحیدی، حکمی و اخلاقی است، محصول تربیت معنوی هستند. از همین‌روست که به مثنوی مولانا «مثنوی معنوی» می‌گوییم و از حافظ با عنوان «لسان الغیب» نام می‌بریم؛ ولی بعضی از شاعران روز و روزگار ما که شعرشان انباشته از واژه‌های دینی است، ولی جز مدح و منقبت و سوگ و مرثیه حرف دیگری برای گفتن ندارند، شعرشان مصداق «شعر مذهبی» است.

ما در تاریخ ادبیات، شاعر نجیبی به نام پروین داریم که به صورت صریح و مستقیم دربارة بسیاری از بزرگان دینی شعری نگفته است؛ ولی وقتی در مضامین اشعارش دقیق می‌شویم، سیمای یک شاعر مؤمن و باورمند را می‌بینیم که بیش از همة ما که دربارة تک‌تک بزرگان دینی شعر گفته‌ایم، دغدغة دین و آئین دارد و بیش از همة ما حقیقت و جان و جهان دین را دریافته است. پروین محصول«تربیت معنوی» و اشعارش مرامنامة «سبک زندگی اسلامی» است. او به راستی و درستی الگوی کامل یک شاعر اصیل آئینی است.

در اینجا خالی از لطف نیست که برای تأکید بر این دقیقه - بازگشت به شعر معنوی - به بازخوانی بخشی از کتاب «با چراغ و آینه» ادیب و سخن‌شناس نام‌آور معاصر، دکتر شفیعی کدکنی با عنوان «معجزة پروین» بنشینیم:

پروین عضو خانواده‌ای از خانواده‌های شعر فارسی است که در آن خانواده، حرمت خرَد و اخلاق و شرف انسانی، اساس ارزش‌ها را تشکیل می‌دهد؛ خانوادة فردوسی، ناصرخسرو، سعدی و نظامی. هر وقت جامعة ایرانی بیمار شود، از قلمرو و نفوذ این خانواده خود را بر کنار می‌دارد و هرگاه روی در ساختن و رشد فرهنگی داشته باشد‌، خود را به پناه این خانوادة هنری می‌رساند. پدر این خانواده فردوسی است و فرزندان رشیدش عبارتند از: ناصرخسرو، نظامی، سعدی و ابن‌یمین و بهار و دختر جوانشان پروین اعتصامی. این خانوادة شعری با یک خانوادة بزرگ دیگر، رقابت و در عین حال، خویشاوندی دارد: خانوادة سنایی و عطّار و مولوی. فرهنگ «ایران»، تعالی و رشد خلّاقیت خویش را در پرتو رقابت این دو خانواده به دست آورده است. معیار سلامت جامعة ما را در طول تاریخ، باید از رهگذر نزدیکی و دوری به این دو خانواده جست. وقتی هنر و خلّاقیت ما از این دو خانواده یا یکی از این دو خانواده دور شده باشد، آثار بیماری روحی و انحطاط در آن آشکار است (شعر عصر تیموری و صفوی و قاجاری)...شعر پروین روز به روز و ساعت به ساعت می‌بالد و در شریان‌های فرهنگ ایرانی، جایگاه خویش را استوار می‌کند؛ زیرا شعر او شعر خرد و آزادی و شرف انسانی است. ادبیاتی که از این سه محور برکنار بماند، هر قدر زرق و برق ایماژهایش چشم جهان را کور کند، عمری نخواهد داشت. انبوه استعاره‌های هرز و پا در هوای شعر عصر صفوی را از یاد نبریم که چندین هزار شاعر خرد و کلان به بار آورد و در هر گوشة دیوان‌های هریک از ایشان، صدها و هزارها استعارة تجریدی پا در هوا، بر روی هم خوابیده و در حال پوسیدن است.2

اشاره به افق «آیندة موعود»

شعر مذهبی لهجه‌ای منفعل دارد و بیشتر توجیه‌کنندة «وضع موجود» است؛ امّا شعر معنوی لهجه‌ای معترض دارد و برای تحقّق «آیندة موعود» تلاش می‌کند. بنیان شعر معنوی، بر«اصلاح‌گری» و «روشنگری» دینی است. از همین‌روست که در شعر معنوی نقد و آسیب‌شناسی دینی جایگاهی رفیع دارد؛ حال آنکه خطّ قرمز شاعر دینی، نقد و «آسیب‌شناسی» است و جان و جهان شعرش سرشار از کژتابی‌های مضمونی و اعتقادی.

شاعر مذهبی با این استدلال که بدون اذن و عنایت اهل بیت(ع) و روح القدس نمی‌توان به حریم شعر آئینی پا نهاد و در مدح و منقبت آنان شعر گفت، شعر آئینی را در هاله‌ای از تقدّس می‌پیچد و به هیچ‌کس اجازة ورود به حوزة نقد و آسیب‌شناسی آن را نمی‌دهد؛ امّا شاعر معنوی بر این اعتقاد و باور است که آسیب‌شناسی از جنس امر به معروف و نهی از منکر است و برای رشد و ارتقای کیفی شعر آئینی، باید تابوی «نقدناپذیری» آن را شکست؛ چرا که شعر آئینی نیز همچون همة گونه‌های ادبی، برای باروری و بالندگی بیشتر، نیازمند نقد و آسیب‌شناسی است.

شوربختانه، به رغم همة تأکیداتی که در آموزه‌های دینی بر توحید و یگانه‌پرستی شده است، امروز یکی از بزرگترین آفاتی که شعر آئینی ما را تهدید می‌کند، بحث «غالی‌گری» یا غلو در این گونة ادبی است. امروز به خاطر توقّف قافلة شعر آئینی در منزل محبّت و عدم پیوند محبّت با معرفت و بصیرت دینی، این قافله سر از ترکستان «غالی‌گری» در آورده و از جان و جهان بسیاری از شعرهای ما بوی کفر و شرک به مشام می‌رسد و رفته‌ رفته شعر آئینی ما به شعری «ضدّ آئینی» تبدیل می‌شود! شعری که «پیشانی‌نوشت» آئینی دارد؛ امّا سرشت و سرنوشت آئینی، نه! «موضوع» دینی دارد؛ امّا «موضع» دینی، نه. حال آنکه ترکیب معجزه‌آسای«محبّت با معرفت» است که روح انسان را متحوّل می‌کند و به پیروی و تبعیت از خاندان رسالت وا می‌دارد؛ ولی وقتی تنها با عصای محبّت در این مسیر به پیش می‌رویم، در باتلاق «غالی‌گری» و «شرک» فرو می‌غلطیم که نتیجة محتوم آن، چیزی جز گمراهی و ضلالت نیست. به این معنا که به جای بازخوانی و فراگیری بزرگترین درس پیامبر(ص) که بت‌شکنی و یکتاپرستی است، می‌آییم از پیامبر(ص)، علی(ع)، حسین(ع) و دیگر بزرگان دینی بت می‌سازیم و به جای خداپرستی، به معصوم‌پرستی می‌نشینیم!

عرصة هم‌افزایی«عقل» و«عشق»

شعر مذهبی عرصة تقابل و رویارویی «عشق وعقل» است، شعر معنوی، پایتخت تعامل و هم‌افزایی عشق و عقل. شاعر مذهبی می‌گوید:

تا توانی با خرد بیگانه باش

عقل را غارت کن و دیوانه باش!

امّا شاعر معنوی با چشم تکریم به عقل می‌نگرد و در ستایش «تفکّر» و «اندیشیدن» می‌گوید:

ای برادر! تو همان اندیشه‌ای

مابقی خود استخوانی و ریشه‌ای

جهد کن تا پیر عقل و دین شوی

تا چو «عقل کل» تو باطن بین شوی3

متأسّفانه به رغم همة تأکیدی که در اسلام بر اندیشه و اندیشه‌ورزی شده است و خداوند گروهی را که در آیات الهی تعقّل و تدبّر نمی‌کنند «اولئک کالانعام بل هُم اَضل؛4 چهارپایانی که در گمراهی به سر می‌برند؛ بلکه گمراه‌تر از آنان» می‌خواند، امروز در شعر پارسی و به بهانة تکریم عشق، آن‌قدر «عقل مُکرم» را ذلیل و خاک بر سر کرده‌ایم که نسل امروز برای اندیشه‌ورزی و عقلانیت، محلّی از اعراب قائل نیست. به خاطر همین تلقینات غلط، امروز در جامعه «عاقل بودن»، ضدّ ارزش و «مجنون بودن» به ارزش تبدیل شده است؛ به طوری که مخاطب شعر پارسی، عقل را موجودی طفیلی، فضول و مزاحم می‌داند که باید کمر به قتلش بست و بنیانش را بر باد داد! در حالی که در آموزه‌های اصیل دینی می‌خوانیم که اوّلین آفریدة خدا «نور» و «لوح و قلم» بوده است که دلالت بر عقل و دانایی می‌کند. چنان‌که در قرآن نیز می‌خوانیم: «اللهُ نُورُ السَّمَوَتِ وَالْأَرْضِ»5

این عادت ادبی شایستة ما به عنوان یک ایرانی مسلمان نیست که با دست عرفان، دائم بر سر عقل بزنیم و عقل مُکرم را در شعر و ادبیات به حاشیه رانده و خانه‌نشین کنیم. در آموزه‌های دینی هیچ‌گونه تقابلی بین فلسفه و عرفان و «عقل و عشق» نیست. بر اساس نصّ صریح آیات قرآن و همچنین احادیث و روایاتی که از بزرگان دین برای ما به یادگار مانده است، عقل و عشق در جهان‌بینی اسلامی مُکمل یکدیگرند و بدون استمداد از حضرت عقل، نمی‌توان در عشق به کامیابی و در زندگی به سعادت و رستگاری دست یافت.

آمیزه‌ای از«جوشش» و«کوشش»

شعر مذهبی از آنجا که بیشتر محصول سفارش و متّکی بر انگیزه‌های بیرونی است، ریشه در «کوشش» صرف دارد؛ شعری است «ساختنی» و «پرداختنی» با مؤلّفه‌هایی چون زبان‌آوری، صنعتگری و دلبرانگی. از همین‌رو بدون جشنواره، سوگواره، کنگره و همایش نمی‌تواند به زندگی خود ادامه دهد. این شعر هویّت مستقلّی ندارد و بر مبنای «آنچه شما خواسته‌اید»، مطابق با ذوق و ذائقة جشنواره‌ها و سوگواره‌ها شکل می‌گیرد. از این منظر، در شعر مذهبی تقدّم با «چگونه گفتن» است، در شعر معنوی با «چه گفتن».

امّا «شعر معنوی» از آنجا که منبعث از فطرت حقیقت‌جوی شاعر است، همچون شعر حافظ، آمیزه‌ای از«جوشش و کوشش» است؛ شعری است که در بستر«جوشش» و کشف و شهود و با تکانه‌های تکاپو به بار می‌نشیند و در کارگاه کوششی مؤمنانه صیقل می‌خورد.

به تعبیر دیگر می‌توان گفت که شعر مذهبی بیشتر محصول «جلوت» است؛ ولی شعر معنوی محصول «خلوت». شاعر مذهبی تابعی از تشویق و تنبیه و عقاب و ثواب است و نیاز به جلوه‌فروشی و دیده شدن دارد؛ ولی شاعر معنوی بی‌نیاز از تشویق و تنبیه است و برای امری قدسی که شایستگی پیروی دارد، حرکت می‌کند.

قصیده‌ای به بهای«قصر»ی در آخرت!

عمل مذهبی نوعی معامله و داد و ستد با خداست؛ ولی عمل معنوی، عملی منبعث از معرفت دینی و بر پایة اخلاص است. جانمایة «عمل معنوی»، «ایمان» و میوة ایمان «تقوا»ست. از همین‌رو عمل معنوی، مصداق «عمل صالح» است که برای رضای خدا، بدون چشمداشت و بر اساس یک انگیزه و نیاز درونی انجام می‌گیرد.

مُحرّک شاعر مذهبی برای سرودن در اکثر موارد، ثواب و پاداش است. گاه این پاداش دنیوی است (شرکت در جشنواره، کسب رتبه، صلة نقدی و...) و گاه اخروی (جنات تجری من تحتها الانهار، درخواست شفاعت و...)؛ زیرا شاعر مذهبی هنوز به این حقیقت روشن ایمان نیاورده است که:

تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مکن

که دوست خود روش بنده پروری داند6

شعر مذهبی محصول نوعی حسابگری دینی است و شاعر آن بر اساس همین حسابگری‌ها برای اهل بیت(ع) شعر می‌گوید؛ یعنی بیتی می‌گوید و بیتی در آخرت را طلب می‌کند؛ قصیده‌ای می‌گوید و قصری در آخرت را قصد می‌کند! این جنس از عبادت به قول حضرت امیر(ع)، عبادت تاجرمآبانه است؛ یعنی من با خدا وارد نوعی داد و ستد شده‌ام. برای خاندان رسالت شعر می‌گویم که در دنیا به من بگویند «شاعر آئینی»،«ذاکر آل الله»، «مدّاح اهل بیت» و... یک قداستی در جامعه برای خودم دست و پا کنم، موقعیت و جایگاهی که به وسیلة آن بتوانم خودم را بالا بکشم.

مولی الموحّدین علی(ع) در حدیثی می‌فرمایند:

«وَ قَوْمٌ عَبَدْوا اللهَ حُبّا لَهُ فَتِلْکَ عِبادَةُ الاْحْرارِ وَهِیَ اَفْضَلُ الْعِبادَةِ؛

عبادت سه گونه است: عبادت بردگان که ناشی از ترس است، عبادت تاجران که برای رسیدن به بهشت است و عبادت آزادمردان.»

و آنگاه می‌فرمایند:

«وَ قَوْمٌ عَبَدْوا اللهَ حُبّا لَهُ فَتِلْکَ عِبادَةُ الاْحْرارِ وَ هِیَ اَفْضَلُ الْعِبادَةِ؛

و گروهی خدا را به خاطر دوستی (و عشق) او می‌پرستند. پس این‌گونه عبادت، عبادت آزادمردان است و برترین عبادت هم همین است.»7

امّا شعر معنوی «قربة الی‌الله» است و به‌ دنبال جان، نه‌ در سودای آب و نان. از همین‌رو شاعر معنوی چشم به تحسین حضرت حق دوخته است‌ و غیر از کرامت دوست، صله‌ای قبول نمی‌کند.

«شعر معنوی»، فرزند «معرفت دینی» است

شعر معنوی، فرزند سیر و سلوکی مؤمنانه و معرفت‌شناسانه است. شاعر معنوی خدا را برای این می‌پرستد که او را شایستة پرستش یافته، شایستة عشق‌ورزیدن یافته، شایستة اطاعت‌کردن یافته و عاشق خدا و همة چیزهایی است که رنگ خدایی دارند. او مثل سعدی به همة عالم هستی به این اعتبار که آثار و آیات صنع الهی هستند، عشق می‌ورزد:

به جهان خُرّم از آنم که جهان خُرّم از اوست

عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست8

شاعر معنوی فقط شعر نمی‌گوید؛ بلکه شاعرانه و عاشقانه زندگی می‌کند. از همین‌رو، آزارش به یک مورچه هم نمی‌رسد؛ چرا که در نگاه او همة آیات هستی،

جلوة جلال و جمال پروردگار یکتاست و هیچ چیزی در عالم خلقت بدون حکمت خلق نشده است:

من نمی‌دانم

که چرا می‌‌گویند: اسب حیوان نجیبی است، کبوتر زیباست

و چرا در قفس هیچ کسی کرکس نیست

گل شبدر چه کم از لالة قرمز دارد؟

چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید

.....

و نخواهیم مگس از سر انگشت طبیعت بپرد

و نخواهیم پلنگ از در خلقت برود بیرون

و بدانیم اگر کرم نبود، زندگی چیزی کم داشت

و اگر خنج نبود، لطمه می‌خورد به قانون درخت

و اگر مرگ نبود، دست ما در پی چیزی می‌گشت9

برای شاعر معنوی، بندگی و پرستش خدا، یعنی زندگی در بهشت. خدمت به مردم، یعنی زندگی در بهشت. تفکّر و اندیشیدن، یعنی زندگی در بهشت. همة اینها برایش بهشت است. شاعر معنوی خدا را در همین عالم با چشم جان می‌بیند و با خدا زندگی می‌کند. بین او و خدا هیچ پرده‌ای نیست. او در بهشت حضور خدا به سر می‌برد و به دنبال بهشت نسیه نیست:

من که امروزم بهشت نقد حاصل می‌شود

وعدة فدای زاهد را چرا باور کنم؟10

«بندگی خدا» برای شاعر معنوی مصداق بهشت نقد است. عمل صالح برای شاعر معنوی مصداق بهشت نقد است. خدمت به بندگان خدا مصداق بهشت نقد است. او با عمل صالح، بهشت را از ملکوت آسمان‌ها به زمین آورده و در همین دنیا به سرمنزل مقصود که «سعادت» و «رستگاری» است، رسیده است.

و خدایی که در این نزدیکی است...

از آنجا که زیرساخت شعر معنوی «ایمان قلبی» است و شاعر آن، سالکی صادق و ذاکر، شعر مذهبی تجلّی‌گاه صدهزاران معنای بکر و بدیع است؛ چنان‌که عطّار - که رحمت خدا بر او باد - گفته است:

راهرو را سالکِ ره، فکر اوست

فکرتی کان مستفاد از ذکر اوست

ذکر باید گفت تا فکر آورد

صد هزاران معنی بکر آورد11

شعر معنوی در الهامی معرفت‌شناسانه ریشه دارد. الهامی از جنس حکمت. از همین‌رو در آئینة شعر معنوی، سیمای دنیا و آخرت را بی‌پرده می‌توان به تماشا نشست. در نگاه شاعر معنوی، عالم تجلّی‌گاه «وحدت» است و بین دنیا و آخرت هیچ فصلی نیست. او خدا را «در همین نزدیکی» می‌بیند؛ در بوی گل، در طراوت شبنم، در بالیدن یک جوانه و در زمزمة آبشار:

یار بی پرده از در و دیوار

در تجلّی است یا اولی الابصار12

ولی دنیا و آخرت در نگاه شاعر مذهبی و صورت پرست از هم جداست؛ چون او نفسش را مثل دیواری بین دنیا و آخرتش حجاب قرار داده است؛ در حالی که اگر چشم باطن بین داشت، می‌فهمید که اگر خودش را خط بزند و از میانه برخیزد، بی‌واسطه به خدا می‌رسد:

میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست

تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز13

از همین‌روست که شاعر مذهبی بیشتر به «فصل» و «فاصله» می‌اندیشد و در تنور عصبیت‌های دینی می‌دمد؛ امّا شاعر معنوی به «وصل» و «اصل» می‌اندیشد و به دنبال « تقریب مذاهب»، «وحدت کلمه» و تألیف قلوب است.

نکوهش مکن چرخ نیلوفری را

هم‌چنان که اشاره شد، برای شاعر معنوی بین دنیا و آخرت هیچ پرده و حجابی نیست. در نگاه او، آخرت ادامة همین دنیاست؛ چنان‌که حضرت رسول اکرم(ص) می‌فرمایند: «الدنیا مزرعة الآخرة.»14 انسان معنوی خوب می‌داند که «عالم محضر خداست» و در بهشت حضور خدا زندگی می‌کند. او «ابن الوقت» به معنای درست کلمه است؛ یعنی به برکت «خودشناسی» و «خداشناسی» در لحظة زندگی می‌کند و هم‌زمان دنیا و آخرت را نقدِ نقد در اختیار دارد. او نماز را به طمع بهشت نمی‌خواند؛ بلکه برای او بهشت چیزی غیر از نماز نیست. او عمل صالح را به طمع به دست آوردن «جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ» انجام نمی‌دهد؛ بلکه بهشت برای او چیزی غیر از عمل صالح نیست. منظورم از «نقد» چنین چیزی است؛ هم‌چنان که اشاره شد برای انسان معنوی هیچ حجاب و دیواری بین دنیا و آخرت نیست و «آخرت، ادامة دنیاست». به خاطر برخورداری از چنین معرفت زلالی، انسان معنوی انسانی خوش‌بین و مثبت‌اندیش است و هیچگاه با چشم بد به روزگار نگاه نمی‌کند و «چرخ فلک» را متّهم به جفا و بدکرداری نمی‌کند.

چون ارادة کسی جز خدا را در ادارة عالم هستی دخیل نمی‌داند. در نظر او روزگار، تجسّم عینی اراده و حکمت پروردگار است و نکوهش چرخ نیلوفری، به نوعی نکوهش اراده و حکمت الهی است؛ چنان‌که در حدیثی نبوی می‌خوانیم:

«لا تَسُبُّوا الدَّهرَ، فإنَّ الله َ یقولُ: أنا الدَّهرُ، لیَ اللَّیلُ اُجِدُّهُ و اُبلِیهِ؛

به روزگار ناسزا مگویید؛ زیرا خداوند می‌فرماید: «روزگار من هستم. شب از من است و من آن را نو می‌کنم و کهنه می‌گردانم.»15

حکیم ناصرخسرو نیز در نهی از سرزنش روزگار می‌گوید:

نکوهش مکن چرخ نیلوفری را

برون کن ز سر باد و خیره‌سری را

بری دان از افعال چرخ برین را

نشاید ز دانا نکوهش بری را

همی تا کند پیشه، عادت همی کن

جهان مر جفا را، تو مر صابری را

هم امروز از پشت بارت بیفگن

میفگن به فردا مر این داوری را

چو تو خود کنی اختر خویش را بد

مدار از فلک چشم نیک اختری را

به چهره شدن چون پری کی توانی؟

به افعال ماننده شو مر پری را...16

جان کلام آنکه برای اصلاح، تربیت و تزکیة جامعه و رسیدن به افق موعود «سبک زندگی اسلامی»، امروز به «شعر معنوی» بیش از «شعر مذهبی» نیاز داریم؛ شعری که وجوه تمایز قابل تأمّلی با شعر مذهبی دارد. امید آنکه برای باروری و بالندگی هر چه بیشتر شجرة طیّبة شعر آئینی، با نصب‌العین قرار دادن آموزه‌های اصیل وحیانی و قرآنی، در این مسیر روشن گام برداریم. ان‌شاءالله.

پی‌نوشت‌ها: