توصیه‌ها برای درامان ماندن از فتنه‌های آخرالزّمانی

عباسعلی پرچی زاده

توصیه‌ها و راهکارهایی را که از آیات و روایات به منظور حفظ دین و در امان ماندن انسان از ملاحم و فتنه‌های آخرالزّمان به دست ما رسیده است، می‌توان چنین برشمرد:

1. شناخت صحیح دین

یکی از چیزهایی که انسان را در حفظ دینش کمک می‌کند، شناخت صحیح دین است. امام سجّاد(ع) در ضمن حدیثی (دربارة دوران غیبت) فرموده‌اند:

«... تا آنکه بیشتر کسانی که به این امر، یعنی امر دین و ولایت ما اهل‌بیت(ع) قائل بوده‌اند، بازگردند و بر آن ثابت نمانند؛ جز کسانی که دارای یقین قوی و معرفتی صحیح هستند و در آنچه اهل‌بیت(ع) فرموده‌اند، چون و چرا نکنند و تسلیم فرمان آنها باشند.»1

کسانی که دین را درست نشناخته‌اند و دین در حدّ لقلقة زبان برای آنهاست و در قلب و روحشان رسوخ پیدا نکرده و با جان آنها آمیخته نشده، بیشتر در معرض خطر فتنه‌های آخرالزّمان و سقوط هستند. اسلام از ما خواسته است که مبانی دین را با بصیرت و آگاهی بفهمیم تا عقاید ما با دلیل و برهان باشد؛ بنابراین ضمن دعا، از درگاه پروردگار یک تقاضا کرده و عرضه می‌داریم:

«وَ اجْعَلِ النُّورَ فِي‏ بَصَرِي‏ وَ الْبَصِيرَةَ فِي دِينِي وَ الْيَقِينَ فِي قَلْبِي»2 و در ضمن دعای بعد از زیارت شریف «آل یاسین» می‌خوانیم: «وَ دِينِي نُورَ الْبَصَائِرِ مِنْ‏ عِنْدِك‏...»

عقاید همچون ریشة درخت هستند که سلامت آنها باعث سلامت شاخه‌ها و برگ‌ها و فساد آنها باعث فساد شاخه‌ها و برگ‌ها است و به خاطر اهمّیتی که دارند، بر هر مسلمانی واجب و لازم است که دربارة آنها تحقیق کند و با دلیل و برهان آنها را بپذیرد تا در قلب و روح او، رسوخ کند و ریشه دواند. اگر ریشه‌های دین، سطحی و بدون تحقیق و تفحّص باشد، در معرض خطر قرار گرفته و آن استواری و ثبات لازم را نخواهد داشت. در مورد چنین اشخاصی، امیرالمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«آنها در پرتو نور علم هدایت نشده‌اند و رکن و پشتوانه‌ای محکم ندارند؛ لذا با هر بادی که می‌وزد، به این طرف و آن طرف می‌روند.3

اسلام بیش از همة مکاتب، پیروان خود را به تدبّر و تعقّل و پژوهش و تحقیق سفارش می‌کند و آنها را از اینکه در همج الرّعا باشند، باز می‌دارد.»4

امام صادق(ع) فرمودند:

«اگر یکی از جوانان شیعه را ببینم که تفقّه در دین ندارد و مسائل دینی را به طور دقیق فرا نمی‌گیرد، او را تأدیب خواهم کرد.»5

از امیرمؤمنان، علی(ع) سؤال شد: کدام مصیبت سخت‌تر است؟ حضرت فرمودند:

«مصیبت در دین.»6

ایشان به اصحاب خود فرمودند:

«...بدانید هلاک شده کسی است که دین او به هلاکت افتد و غارت‌زده کسی است که دینش به غارت رود.»7

البتّه در عصر غیبت که بازار بی‌دینی پررونق و گرم است، حفظ دین دشوارتر است؛ البتّه به همان نسبت که حفظ دین در دوران غیبت دشوارتر است، اجر و پاداش کسانی که در راه دین ثابت‌قدم بمانند، زیادتر است.

امیرالمؤمنین(ع) هنگامی که از غیبت امام عصر(عج) و گرفتاری مؤمنان در آن دوران سخن می‌گویند، می‌فرمایند:

«آگاه باشید کسی که بر دین خود در آن زمان ثابت بماند و به خاطر طولانی شدن مدّت غیبت امامش، قلب او قسی نگردد، او فردای قیامت با من و در درجة من خواهد بود.»8

2. شناخت ائمّة طاهرین(ع)

عرض کردیم یکی از راه‌های حفظ دین در عصر غیبت، شناخت صحیح است. سؤال این است که از چه راهی می‌توان به این آگاهی در دین رسید؟

در پاسخ باید گفت راه منحصر است به شناخت ائمّة طاهرین(ع). آنها نور خدا در تاریکی‌ها و دوران ظلمانی آخرالزّمان هستند.

شناخت امام به قدری مهم است و نقش اساسی در شناخت دین دارد که پیامبر اکرم، رسول خدا(ص) فرموده‌اند:

«هرکس بمیرد، در حالی‌که امام زمان خود را نشناخته باشد، به مرگ جاهلیت مرده است.»9 در ضمن دعای معرفت در زمان غیبت، از خدا می‌خواهیم:

«خدایا! حجّتت را به من بشناسان؛ زیرا اگر توفیق شناخت او را به من ندهی، در دینم دچار گمراهی می‌شوم، دین تو را هرگز نمی‌توانم آن‌گونه که تو می‌خواهی و می‌پسندی، بشناسم.»10

حضرت باقر(ع) به ابوحمزه فرمودند:

«ای ابوحمزه! یکی از شما می‌خواهد یک سفر کوتاهی برود و چند فرسخی راه بپیماید. بدون دلیل و راهنما این حرکت را انجام نمی‌دهد. تو به راه‌های آسمان ناآگاه‌تر از راه‌های زمین هستی. پس برای خود، دلیل و راهنمایی جست‌وجو کن.»11

3. اخذ معارف دین از اهل‌بیت(ع)

امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:

«مَنِ اتَّبَعَ‏ أَمْرَنَا لَحِقَ وَ مَنْ سَلَكَ‏ غَيْرَ طَرِيقِنَا غَرِق؛12

هرکس از امر ما پیروی کند، به راه حق است و هر کس از غیر راه ما برود، نابود می‌شود.»

عرض کردیم یکی از راه‌های حفظ دین در دوران غیبت، شناخت صحیح دین است. سؤال این است که دین صحیح را از چه راهی می‌توان آموخت و راه صحیح آموزش عقاید دینی کدام راه است؟ مسلّماً راه صحیح برای پیدا کردن دین صحیح، منحصر است به پیروی از اهل‌بیت(ع) و اخذ گفتار آنان؛ زیرا آنها خزانه‌دار علم الهی هستند. امام باقر(ع) فرموده‌اند:

«به خدا قسم! ما خزانه‌دار الهی در آسمان و زمین هستیم؛ نه خزانه‌دار طلا و نقره؛ بلکه خزانه‌دار علم پروردگاریم.»13

ائمّة طاهرین(ع)، حجّت خدا هستند و کلام آنان نیز حجّت است؛ امّا کلام دیگران تا زمانی که مستند به فرمایش‌های ایشان نباشد، حجّت نیست و از ارزش و اعتبار ساقط است. امام صادق(ع) فرمودند:

«هیچ‌کس غیر از حجّت الهی را نباید در تمام آنچه می‌گوید، تصدیق کنی (و تنها آن مقدار از کلامش که مستند به کلام معصوم است، حجّت می‌باشد و تصدیق آن لازم است.)»14

در «زیارت جامعه» به آنان خطاب می‌کنیم: «و رأیی لکم متبع» من از خودم رأی و نظری ندارم؛ رأی من تابع رأی شماست. راه نجات ما در فتنه‌های سهمگین و کمرشکن در دوران غیبت، منحصر به این است که در خانة اهل‌بیت(ع) را در هیچ شرایط رها نکنیم. در زیارت شریف جامعه می‌خوانیم:

«مَنْ أَتَاكُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ يَأْتِكُمْ هَلَك؛

هرکس به سراغ شما آمد و سر به آستان مقدّس شما نهاد، نجات یافت و هرکه شما را رها کرد، خود را هلاک و نابود ساخت.»

4. تسلیم

اشاره کردیم که اگر کسی بخواهد دینش در دوران غیبت حفظ شود، لازمه‌اش این

است که در خطّ مستقیم اهل‌بیت(ع) حرکت کند، معارف دین را از آنها بگیرد و از دستوراتشان کاملاً پیروی کند. امام رضا(ع) به پسر ابی‌محمود فرمودند:

«هنگامی که دیدی مردم به طرف راست و چپ گرایش پیدا کردند، تو راه ما را بپیما و در مسیری که برایت ترسیم کرده‌ایم، حرکت کن؛ زیرا هر که با ما همراه باشد، ما نیز با او همراه و هر که از ما دوری گزیند و فاصله بگیرد، ما نیز از او جدا خواهیم بود.»15

حضرت علی بن حسین(ع) فرمودند:

«قیام‌کنندة ما، حضرت مهدی(عج) دو غیبت دارد: یکی غیبت صغری و دیگری غیبت کبری. در غیبت کبری که طولانی است، بیشتر کسانی که قائل به این امر بوده‌اند، برمی‌گردند. تنها گروهی ثابت می‌مانند که ویژگی‌هایی داشته باشند (و سلّم لنا اهل‌البیت) و چون و چرا در کار اهل‌بیت(ع) و در گفتار آنان نداشته باشند.»16

رسول خدا(ص) به جابر فرمودند:

«ای جابر! مؤمن نیستی تا آنکه در برابر امامان خود تسلیم باشی و با رأی و نظر خویش بر آنان معترض نباشی.»17

امام باقر(ع) در تفسیر آیة «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللهِ الْإِسْلام‏»18 فرموده‌اند:

«مقصود از «الاسلام»، تسلیم بودن در پیشگاه ولایت امیرالمؤمنین، علی بن ابی طالب(ع) است.»19

از ویژگی‌های شیعه، تسلیم بودن است. امام رضا(ع) در معرفی شیعه می‌فرمایند:

«یکی از ویژگی‌های شیعه این است که تسلیم امر ما هستند.»20

5. تمسّک به قرآن و عترت

یکی دیگر از راه‌های حفظ دین و رهایی یافتن از فتنه‌های سهمگین آخرالزّمان، تمسّک به قرآن و عترت است. رسول خدا(ص) فرموده‌اند:

«هنگامی که فتنه‌ها همچون پاره‌های شب، امور را بر شما مشتبه سازند، بر شما باد به قرآن!»21

این کتاب آسمانی و معجزة جاوید پیامبر(ص)، بهترین دلیل و راهنماست. این کتاب ظاهری دارد و باطنی و اسراری که بنا به فرمودة خود قرآن، جز مطهّرون که مفسّران حقیقی این کتاب آسمانی هستند، احدی نمی‌توند آن را لمس کند و آن کسی نیست جز پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) و لذا رسول خدا(ص) در حدیث معروف ثقلین این دو را در کنار هم قرار دادند و فرمودند:

«تا مادامی که به این دو تمسّک جسته‌اید، هرگز دچار گمراهی نمی‌شوید و آن دو هرگز جدا نشوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند.»22

6. رشد عقلی

یکی دیگر از راه‌های حفظ دین در عصر غیبت، استفاده کردن از نیروی عقل و به کار بردن آن و کامل شدن عقل است. حضرت موسی بن جعفر(ع) به هشام فرموده‌اند:

«هرکه بی‌نیازی بدون مال و ثروت می‌خواهد و دوست دارد که قلب او از حسادت آسوده باشد و سلامت دین را آرزو دارد، باید به درگاه الهی تضرّع نماید و از او بخواهد که عقلش را کامل گرداند.»23

اسحاق بن عمّار به امام صادق(ع) عرض کرد: فدای شما شوم! همسایه‌ای دارم که بسیار نماز می‌خواند، صدقه زیاد می‌دهد و فراوان به حج می‌رود؛ خوب از او ستایش کرد. امام فرمودند:

«ای اسحاق، عقلش چگونه است؟» عرض کرد: عقل درستی ندارد. امام فرمودند:

«[او با وجود آن اعمالی که انجام می‌دهد] به جایی نمی‌رسد و رشد نمی‌کند و جایگاهش فراتر نمی‌رود.»24 و در حدیث دیگری فرموده‌اند:

«وقتی شخصی را دیدید که زیاد نماز می‌خواند و زیاد روزه می‌گیرد، به او مباهات نکنید تا به عقل او بنگرید و دریابید عقل او چگونه است.»

7. ورع

امام به حق ناطق و روشنگر حقایق امام جعفر صادق(ع) فرموده‌اند:

«تقوا پیشه کنید و دین خود را با ورع مصون دارید.»25 امیرالمؤمنین(ع) ورع را سپر معرفی کرده و می‌فرمایند:

«الْوَرَعُ‏ جُنَّةٌ»26

ایشان دین و ایمان کسی را که بی‌بهره از ورع باشد، در معرض نابودی و تباهی می‌دانند و می‌فرمایند:

«کسی که ورع نداشته باشد، دینش در معرض تباهی و فساد است»؛27

«دین ندارد، آنکه ورع ندارد.»28

ورع در لغت، به معناب خودداری و کفّ نفس است و در اصطلاح، به معنای خودداری کردن از گناه و دوری جستن از شبهات و مطلق امور ناپسند است. فضیل بن عیّاض می‌گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: شخص با ورع کیست؟ فرمودند:

«آنکه از محرّمات الهی دوری کند و از شبهات اجتناب نماید.»29 امیرالمؤمنین، علی(ع) فرموده‌اند:

«ورع، توقّف کردن نزد شبهه است.»30

و «ورع، انسان و دین او را اصلاح می‌کند و ثمرة آن این است که انسان در سایة آن، تن به پستی‌ها، زشتی‌ها، آلودگی‌ها و شبهات دین‌افکنانة دوران غیبت نمی‌دهد و خود را و دین خود را نگه می‌دارد.»31

8. تقوا

امیرالمُؤمنین(ع) فرمودند:

«مَا أَصْلَحَ‏ الدِّينَ‏ كَالتَّقْوَی؛32

چیزی همانند تقوای الهی دین را اصلاح نکند.»

کلمة تقوی از مادّة وقی گرفته شده و به معنای حفظ، صیانت و نگهداری است. راغب در مادّة وقی می‌گوید: تقوا یعنی اینکه آدمی خود را در پناهی قرار دهد تا به شرّی که از آن می‌ترسد، دچار نشود. امیرمؤمنان(ع) فرموده‌اند:

«به تقوا پناه ببرید که تقوا سپری است نیرومند و محکم. هرکس به آن پناهنده شود، مصون می‌ماند.»33

در عصر فتنه‌های آخرالزّمان، انسان‌ها بیش از هر چیز، نیاز به معیار و میزانی برای تشخیص حق از باطل دارند. خداوند تبارک و تعالی یکی از آثار مهمّ تقوا را چنین برشمرده است:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيم‏؛34

اگر تقوای الهی داشته باشید، خداوند به شما قدرت تمیز و تشخیص (حق از باطل) می‌دهد.»

امیرالمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«بدانید هر که تقوای الهی داشته باشد، خداوند راه بیرون رفتن از فتنه‌ها را به او نشان می‌دهد و برایش نوری در تاریکی‌ها ایجاد می‌کند.»35

و کلام ما از ابتدا دربارة همین مطلب است. در دوران غیبت که دوران بروز

فتنه‌های ساختارشکن است، چگونه انسان می‌تواند خود را از فتنه‌ها برهاند و در فتنه‌ها دین خود را از دست ندهد؟ آنجا که باطل در لباس حق جلوه می‌کند و آنجا که بیراهه به عنوان راه معرفی می‌شود و آنجا که بر بی‌دینی، نام دین گذاشته می‌شود. هرچند پرتو در عقل انسان می‌تواند حق را تشخیص دهد و راه را پیدا کند و گرفتار بی‌دینی نشود، امّا چه بسا در فضای آلوده به شبهات سهمگین، انسان‌هایی هم که بسیار دقیق و موشکاف هستند، گاه دچار لغزش می‌شوند؛ ولی انسان‌های با تقوا، حق را به برکت نعمت موهبتی فرقان الهی، خوب تشخیص داده و فریب دشمنان و شیاطین را نمی‌خورند. امیرمؤمنان، علی(ع) فرموده است:

«کسی که درخت تقوا در جان و روحش ریشه بداوند، از ثمرة آن، که هدایت است، برخوردار می‌گردد.»36

9. زهد

امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«مَنْ‏ زَهِدَ فِي‏ الدُّنْيَا حَصَّنَ‏ دِينَه‏؛37

هر که در دنیا بی‌رغبت گردد، دین خود را نگه داشته است.»

یکی دیگر از چیزهایی که انسان را در حفظ دینش در عصر غیبت (یعنی عصری که طبق پیش‌گویی‌های وارده از معصومان(ع) عموم مردم به شدّت دچار دنیاگرایی و دنیازدگی می‌شوند و در غفلت به سر می‌برند) کمک می‌کند، زهد است. امیرالمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«بر تو باد به داشتن زهد که آن یاور دین تو است.»38

همچنین فرموده‌اند:

«بهترین تفسیر زهد آن است که قرآن کریم فرمود: «لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلی‏ ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُم‏؛39

برآنچه از مال دنیا که از دست او رفت، حسرت نخورد و بر آنچه نصیب او گردید، دل خوش ندارد و مغرور نگردد.»

عاملی که موجب می‌شود انسان زهد اختیار کند، شناخت درستی است که از دنیا دارد. امیرالمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«هر کسی دنیا را شناخت، به آن بی‌رغبت می‌شود.»40 آن حضرت علّت گرفتاری اهل دنیا و وابستگی آنها را به دنیا، عدم معرفت آنها می‌دانند و می‌فرمایند:

«دنیا همچون دام است؛ هرکس نسبت به آن شناخت و آگاهی نداشته باشد، در آن می‌افتد و گرفتار می‌شود.»41

10. قناعت

یکی دیگر از اموری که انسان را در عصر غیبت هم در حفظ عزّتش و هم حفظ دینش یاری می‌رساند، قناعت است. امیرالمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«به مقدار کمی از دنیای خود قناعت کنید تا بتوانید در سایة آن، دین خود را حفظ نمایید.»42

راغب اصفهانی در معنای قناعت می‌گوید: قناعت، اکتفا کردن به مقدار ناچیزی از وسایل زندگی است که در حدّ ضرورت و نیاز است.

امیرالمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«کسی که به مقدار موجود، ولو کم باشد، اکتفا نکند، به زیور قناعت آراسته نشده است.»43

این شجره میوه‌های بسیار گوارا دارد که اوّلین آن، عزّت است. امیرالمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«ثَمَرَةُ الْقَنَاعَةِ الْعِزّ؛ نتیجة قناعت، ارجمندی است.»44و همچنین فرموده‌اند:

«هرچه قناعت انسان بیشتر باشد، خضوع او (در مقابل دیگران) کمتر است.»45 و نیز فرموده‌اند:

«عزّتی که بر اثر قناعت به دست می‌آید، از ذلّت خضوع بهتر است.»46

ابوذر با آنکه چندان اندوخته‌ای نداشت، دو فرستادة عثمان را که دویست دینار طلا به همراه خود آورده بودند، رد کرد و فرمود: احتیاجی به این دینارها ندارم. صبح نموده‌ام؛ در حالی‌که از غنی‌ترین مردم هستم. گفتند: تو که چیزی در بساط نداری و در حجره‌ات چیزی یافت نمی‌شود! فرمود: دو قرص نان جو دارم و مرا کفایت می‌کند.47

این عزّت و آزادگی را ابوذر در پرتو قناعت یافته بود و این مصداق فرمایش امیرالمؤمنین(ع) است:

«هر بنده‌ای مادامی که اهل قناعت باشد، از حرّیت و آزادگی برخوردار است.»48 بنابراین می‌تواند در مقابل زورگویان خائن بایستد و از خود تمایلی نشان ندهد و دین خود را فدای دنیای آنان نکند.

در عصر غیبت که اکثر مردمان طبق روایات معصومان(ع)، غرق در دنیازدگی می‌شوند، این نیاز است که انسان را به این سو و آن سو می‌کشاند و به در خانة هر فاجر و فاسقی سوق می‌دهد و او را وادار می‌کند که ظالمی را در ظلمش تقویت نماید و به خواسته‌های ناروای او تن در دهد. فراوان هستند کسانی که تا چشمشان به سکّه‌های طلا و نقره افتاده است، تغییر روش داده‌اند، نظر، کلام و فتوای خود را عوض کرده‌اند و حاضر شده‌اند فتوا به ریختن خون مظلومی دهند؛ گرچه آن مظلوم خامس آل عبا، سبط رسول خدا، مولای کونین، حضرت اباعبدالله الحسین(ع) باشد.

11. معاشرت و رفاقت با اهل دین و دیانت

رسول خدا(ص) فرمودند:

«الْمَرْءُ عَلَی دِينِ‏ خَلِيلِهِ‏ وَ قَرِينِه؛49

آدمی بر دين (روش) دوست و هم‌نشین خویش است.»

یکی از چیزهایی که ما را در این راه پر فراز و نشیب، یاری می‌رساند، معاشرت و هم‌نشینی با افراد متدیّن و دوری‌گزیدن و اجتناب از مجالس منحرفان است.

همان‌طور که انسان برای سلامت جسم خود به محیط‌های آلوده قدم نمی‌نهد، برای سلامت دینش که عزیزتر از جسم و جان او است، باید از فضاهای آلوده و افراد منحرف پرهیز کند. انسان موجودی تأثیرپذیر است.50 از محیط و جامعه و دوست و رفیق و هم‌نشین تأثیر می‌پذیرد و رنگ و بوی آنها را به خود می‌گیرد و خُلق و خوی آنها را پیدا می‌کند. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند:

«از معاشرت با بدان بپرهیز؛ زیرا طبیعت تو ناخودآگاه بدی را از طبع آنها می‌رباید.»51 از حضرت سلیمان(ع) روایت شده که فرموده است: «دربارة کسی به خوبی یا بدی قضاوت نکنید تا رفقا و هم‌نشینان او را ببینید؛ چون آدمی از امثال و اقرانش شناخته می‌شود.»52

عمل به توصیه‌ها و سفارش‌های معصومان(ع) در جهت عدم هم‌نشینی و ورود به فضاهای آلوده، می‌تواند موجب حفظ انسان، دین و ایمان او گردد. بر انسان لازم است در چنین فضای آلوده و مسمومی، دقّت کند تا با پای خود، به طرف درّة سقوط و نابودی حرکت نکند و در محلّی که وارد می‌شود، به عاقبت کار قدری اندیشه کند که آیا می‌تواند بیرون بیاید یا در دام آنها گرفتار می‌شود و راه خروجی ندارد. مخصوصاً دقّت کند در دام افراد و شبکه‌های منحرفی که انحراف فکری و عقیدتی دارند و به اسم عرفان و دین، غارتگر دین و ایمان هستند، اسیر نشوند. سلیمان جعفری می‌گوید: روزی با پدرم نزد امام هشتم، حضرت علیّ بن موسی الرّضا(ع) رفتیم. آن حضرت به پدرم فرمودند:

«چرا با عبدالرّحمان که فردی منحرف است، معاشرت می‌کنی؟» پدرم عرض کرد: او دایی من است. امام فرمودند:

«می‌دانی عقیدة او فاسد است؟ یکی از دو راه را انتخاب کن؛ از حالا با او نشست و برخاست داشته باشی و ما را رها کنی یا با ما مجالست نما و او را رها کن.» پدرم عرض کرد: او عقیدة فاسدی دارد؛ امّا من عقیدة او را ندارم. چه ضرری به من می‌زند؟ امام فرمودند:

«آیا نمی‌ترسی عذابی نازل گردد و تو را هم بگیرد؟»53

12. دشمن‌ شناسی (شناختن عوامل انحراف)

خداوند متعال در کتاب خود، قرآن کریم می‌فرماید:

«إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبينا»54

همانا شیطان برای انسان، دشمنی آشکار است.»

یکی از عوامل بصیرت‌افزایی و راه‌های حفظ دین در عصر غیبت، شناختن عوامل گمراهی و انحراف است. انسانی که می‌خواهد خود را از آسیب‌های جدّی و فتنه‌های بزرگ و خطرناک این دوران حفظ کند، باید از عواملی که ممکن است سدّ راه دینداری او شود و او را به گمراهی و انحراف بکشاند، آگاهی داشته باشد تا بتواند از آنها پرهیز کند.

در رأس همة دشمنان و در رأس همة عوامل انحراف، شیطان است. شیطان، دشمن قسم‌خورده‌ای است که به پروردگار یکتا عرض کرد:

«فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعين ٭ إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصين؛55

‏به عزّتت قسم! جز عدّه‌ای قلیل که بندگان مخلص تو باشند، همه را اغوا می‌کنم و به گمراهی می‌کشانم.» امام صادق(ع) فرموده‌اند:

«ابلیس ریسمان خود را در این دار غرور، یعنی دنیا، آویخته و جز دوستان ما را هدف‌گیری

نکرده است.»56

حملة شیطان از چهار جهت

شیطان از چهار طرف به انسان حمله می‌کند. او وقتی از درگاه ربوبی رانده شد، عرض کرد:

«لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقيمَ ٭ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْديهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِم‏؛57

اکنون که مرا راندی، بر سر راه مستقیم تو، در برابر آنها کمین می‌کنم. سپس از پیش رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ به سراغشان می‌روم و بیشتر آنها را شکرگزار نخواهی یافت.»

الف. حملة شیطان از پیش رو

در تفسیر این آیات، حدیثی زیبا از امام محمّدباقر(ع) روایت شده است. حضرت در تفسیر آیة مذکور فرموده‌اند:

«از پیش رو شیطان حمله می‌کند؛ یعنی امر آخرت و عظمت آن را در نظر انسان سبک می‌گرداند و معاد را برای او سست و ضعیف جلوه می‌دهد.»58

می‌دانیم که یاد مرگ آثار تربیتی فراوانی دارد؛ لذا انبیاء و اولیای الهی زیاد به آن سفارش نموده‌اند. رسول اکرم(ص) فرموده‌اند:

«زیاد به یاد مرگ باشید که آن، بنای لذّات را ویران می‌سازد و میان شما و شهوات فاصله می‌اندازد.» یاد مرگ این اثر را دارد که اجازه نمی‌دهد انسان در لذّت‌طلبی‌ها و خوش‌گذرانی‌ها افراط کند و غرق در شهوت‌ها و غفلت‌ها شود.

ب. حملة شیطان از پشت سر

در مورد «من خلفهم» حضرت فرمودند:

«شیطان آنان را به انباشتن مال و ثروت و بخل ورزیدن نسبت به حقوق دیگران وا می‌دارد.» پسر مهزیار، وقتی محضر حجّت خدا، امام عصر(عج) شرفیاب شد و به این فیض بزرگ نائل آمد، حضرت به او فرمودند:

«ما شب و روز، توقّع آمدن تو را داشتیم. چه چیزی آمدنت را نزد ما تأخیر انداخت؟» عرض کرد: تا الآن کسی را نیافته بودم که مرا راهنمایی کند. حضرت فرمودند:

«نه، این علّت تأخیر نیست؛ بلکه علّت تأخیر، چیزهای زیادی است که یکی از آنها زیاد کردن مال و ثروت افزون‌طلبی است.»59

ج. حملة شیطان از طرف راست

در ادامة حدیث، عنوان شده است که امام باقر(ع) فرمودند:

«حملة شیطان از راست به این معنا است که در امر دین او با ایجاد شک و شبهه، فساد ایجاد می‌کند و در نتیجه دین او را به خطر می‌اندازد.» شیطان و شیطان‌صفتان برای آنکه کسی را از صراط مستقیم منحرف نمایند و او را به راه باطل سوق دهند، ابتدا با وسوسه‌ها و تشکیکات خائنانة خود، یقین او را متزلزل می‌سازند و او را گرفتار شک و تردید می‌نمایند و سپس او را به راهی که میل آنهاست، سوق می‌دهند. رسول خدا(ص) هنگامی که از غیبت امام عصر(عج)، سخن می‌گفتند، دربارة وظیفة ما فرمودند:

«هرکس آن زمان را درک کرد، باید محکم به دین خود چنگ بزند و با شک و تردید شیطان را برخود مسلّط نسازد که او را از دین و آئین من بیرون برد. شک و تردید در امر دین، از بین‌برندة دین است.»60

امیرالمؤمنین(ع) فرموده‌اند:

«بر تو باد به ملازمت یقین و دوری‌جستن از شک؛ زیرا چیزی برای نابود ساختن دین آدمی، بدتر از شک و تردید نیست.»61

بنابراین برای حفظ دین و اعتقادات خود، باید از کسانی پیروی کرد که از بالاترین مرتبة یقین برخوردارند و خداوند وجود مقدّس آنان را از هرگونه شکّ و تردید پاک و منزّه قرار داده و «آیة تطهیر» سند محکمی بر طهارت آنان است. یاد اهل‌بیت(ع) و توجّه و توسّل به آن بزرگواران، بهترین راه نجات و رهایی از شرّ شیاطین، به خصوص شیاطینی است که از طرف راست به انسان حمله می‌کنند؛ یعنی در قلب او نسبت به اعتقاداتش شکّ و تردید ایجاد می‌کنند. امیرالمؤمنین(ع) در ضمن حدیثی بسیار زیبا به کمیل فرموده‌اند:

«ای کمیل! شیطان را دام‌هایی است که بر سر راهت نصب کرده، مواظب باش که تو را در آن دام‌ها نیفکند. ای کمیل! سرتاسر زمین پر است از دام‌های شیاطین. کسی از آنها نجات پیدا نمی‌کند؛ مگر آنکه به ما اهل‌بیت(ع) متوسّل باشد.»62

د. حملة شیطان از طرف چپ

حضرت باقرالعلوم(ع) در ادامه، در مورد «عن شمائلهم» می‌فرمایند:

«هجوم شیطان از طرف چپ، به این است که لذّت‌های حیوانی را برای آنها دوست‌داشتنی جلوه می‌دهد تا به دنبال لذّت‌طلبی و شهوت‌رانی روند.»

متأسّفانه در این عصر و زمان که طبق روایات وارده از معصومان(ع) دوران آخرالزّمان نامیده می‌شود، بازار این کالا خیلی پررونق است و این دام شیطان بیش از هر دام دیگر او، مشتری دارد و خدا می‌داند در راه لذّت‌طلبی و شهوت‌رانی، چه مبالغ هنگفتی هزینه می‌کنند؛ به طوری‌که صدها شبکة ماهواره‌ای با محصولات پورنو، یکی از بزرگترین تجارت‌ها با سوددهی صدها و بلکه چندهزار میلیارد دلاری

در عصر کنونی هستند.

امیرالمؤمنین(ع) از وضع زنان دنیا خبر داده و فرموده‌اند:

«زن‌ها برهنه و عریان باشند، زینت‌های خود را آشکار کنند، از دین بیرون روند، به فتنه‌ها گرایش پیدا کنند و به سوی لذّت‌ها و شهوت‌ها بشتابند و محرّمات الهی را حلال شمارند. جایگاه آنها برای همیشه جهنّم است.»63

یاد و ذکر خدا و توسّل به معصومان(ع) راه رهایی از شیطان و وسوسه‌های او

خداوند تبارک و تعالی در «سورة زخرف» می‌فرماید:

«وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرين‏؛64

هرکه از یاد خدا روی‌گردان شد، شیطان را بر او می‌گماریم تا قرین او باشد و او بد قرینی است.»

به همان اندازه که دل از یاد خدا خالی شود، شیطان در آن نفوذ کرده و آن را پر می‌نماید. امام حسین(ع) در روز عاشورا، به لشکر دشمن فرمودند:

«شیطان بر شما مسلّط شده و خدای بزرگ را از یادتان برده است.»65

آنچه انسان را از خطر وسوسه‌های شیطان می‌رهاند، یاد خداست. قرآن کریم در سورة اعراف، می‌فرماید:

«إِنَّ الَّذينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُون‏؛66

پرهیزکاران هنگامی که گرفتار وسوسه‌های شیطان شوند، یاد خدا نموده و در نتیجه، بینا می‌گردند.»

رسول خدا(ص) فرموده‌اند:

«سه گروه هستند که از ابلیس و لشکریان او در امان و محفوظ می‌باشند: گروه اوّل کسانی هستند که به یاد خدا می‌باشند...»67

یکی از ذکرهای شریف که در رفع وسوسة شیاطین مؤثّر می‌باشد، ذکر استغفار است. رسول خدا(ص) در روایتی فرموده‌اند:

«آیا به شما خبر ندهم چیزی را که اگر انجام دهید، شیطان از شما دور گردد؛ همان‌طور که مشرق از مغرب دور گردیده است؟» آنگاه چند چیز را برشمردند تا آنکه فرمودند:

«استغفار، رگ مهمّ قلب شیطان را قطع می‌کند.»68

لذا در روایت است که شیطان به رسول خدا(ص) عرض کرد: یکی از چیزهایی که امّت شما انجام می‌دهند و مرا به رنج و زحمت وا می‌دارد، استغفار است.

توسّل به اهل‌بیت(ع) در روایات نیز، از راه‌های نجات ما از شرّ شیاطین معرفی شده است.

13. دعا برای تعجیل فرج

حضرت صاحب‌الامر(عج) به نایب دوم خود در دوران غیبت صغرا، محمّد بن عثمان ثمری، می‌فرمایند:

«زیاد دعا کنید برای تعجیل فرج؛ زیرا دعا کردن در تعجیل فرج، خود فرج است.»69

یکی دیگر از راه‌هایی که دین انسان را در دوران فتنه‌ها و بلاهای کمرشکن آخرالزّمان، از هلاکت و نابودی حفظ می‌کند، دعا کردن برای تعجیل فرج امام زمان(عج) است. امام حسن عسکری(ع) به احمد بن اسحاق، در ضمن حدیثی فرمودند:

«به خدا قسم! آن حضرت غیبتی خواهد داشت که در آن، همه به هلاکت می‌رسند؛ جز کسانی که خدا آنها را بر اعتقاد به ولایت و امامت آن حضرت ثابت بدارد و توفیق دعا کردن برای تعجیل فرج به آنها مرحمت فرماید.»70

از روایات استفاده می‌شود که اصل وقوع ظهور امام زمان(عج)، یک وعدة تخلّف‌ناپذیر الهی و حتمی است؛ ولی زمان وقوعش از امور بدائیه است که قابل تعجیل و تأخیر می‌باشد. بر اثر بعضی از امور ممکن است در آن تأخیر شود و بعضی از امور باعث تعجیل آن می‌گردد. یکی از اموری که تأثیر قطعی در تعجیل فرج دارد، دعا کردن شیعیان است. امام صادق(ع) فرموده‌اند: