خانوادة ایمانی

حسين عندلیب

حقوق و وظایف اخلاقی متقابل همسران، والدین و فرزندان از دیدگاه قرآن و سنّت

مقدّمه

خانواده مهم‌ترین رکن جامعه و جامعة ایده‌آل و اخلاق‌مدار است. خانوادة اخلاق‌مدار نیز زمانی بروز و ظهور پیدا می‌کند که اعضای آن در گام اوّل، به وظایف و حقوق اخلاقی و فقهی خود آشنا باشند و در گام بعدی، آن وظایف را به خوبی عمل نمایند. از این‌رو در این نوشتار به بیان وظایف و حقوق متقابل اعضای خانواده می‌پردازیم. باشد که بدین وسیله بتوانیم خانواده را در گام اوّل یاری رسانیم.

1. حقوق و وظایف اخلاقی مشترک همسران

الف. حسن معاشرت

رفتار زن و شوهر با همدیگر باید خوب و کاملاً پسندیده باشد؛ «قرآن کریم» در این‌باره می‌فرماید:

«وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ؛1

با زنان به شیوة معروف زندگی کنید.»

معروف در برابر منکر، به معنای رفتاری است که از نظر شرعی و عقلی پسندیده باشد. بنابراین منظور از حسن معاشرت که در قرآن کریم از آن به معروف تعبیر شده است، رفتاری است که مردم یک جامعه می‌پسندند و با شریعت و طبع و ذوق انسان مخالفت نداشته باشد. حسن معاشرت جلوه‌های گوناگونی دارد؛ از جمله اینکه زن و شوهر باید با یکدیگر مهربان، خوش اخلاق، دلسوز، غم‌خوار، با ادب، با انصاف، راستگو، رازدار و وفادار باشند. در احادیث نیز بر موضوع حسن معاشرت زن و شوهر تأکید شده است. پیامبر اسلام(ص) فرمودند:

«کامل‌ترین مردم از جهت ایمان کسانی هستند که اخلاقشان نیکوتر باشد. خوبان شما کسانی هستند که با زنانشان نیک‌رفتار باشند.»2

یکی دیگر از جلوه‌های حسن معاشرت، همکاری و هم‌یاری و مشارکت در امور منزل است. رسول اکرم(ص) خطاب به امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«ای علی! خدمت نمی‌کند به خانواده؛ مگر صدّیق یا شهید یا مردی که خداوند بخواهد خیر دنیا و آخرت را به او بدهد. مردی نیست که به همسرش در خانه کمک کند؛ مگر آنکه به تعداد موهای بدنش، عبادت یک سال روزه با نماز در شب‌هایش برای او پاداش قرار می‌دهند و خداوند پاداش پیامبران صبوری مانند داوود، یعقوب و عیسی(ع) برای او قرار می‌دهد.»3

یکی دیگر از جلوه‌های حسن معاشرت، گوش فرادادن به صحبت‌های او است. متأسّفانه امروزه مشغله‌های فراوان و استفادة بی‌حدّ و مرز از اینترنت، گوشی‌های تلفن همراه، شبکه‌های مجازی و... همگی سبب شده است که سخن گفتن و درد دل کردن همسران با یکدیگر بسیار اندک شود. این در حالی است که در توصیه‌های بزرگان دینی، اختصاص وقت به همسر و فرزندان یکی از امور مهم تلقّی شده است. یکی از توصیه‌های حضرت آیت‌الله بهجت(ره) این بود که: به

خانه که می‌رسید، کتاب‌ها را بگذارید پشت در؛ ولی مواظب باشید که ندزدند؛ یعنی طوری نشود که وقتی به خانه می‌روید، تازه بخواهید چیزی بنویسید و کتابی بخوانید و بند کتاب و کامپیوتر و... بشوید؛ اشتباه است. دیگر الآن باید یک وقتی بگذارید برای زن و فرزند و اهل خانه.4

ب. جلب توجّه همسر

زن و شوهر وظیفه دارند در نظافت، لباس پوشیدن و اصلاح سر و صورت، خواسته‌های یکدیگر را رعایت کنند. اسلام به زنان توصیه می‌کند که در خانه برای شوهر خود آرایش و زینت کنند و بهترین لباس‌هایشان را بپوشند، تمیز و پاکیزه باشند و بوی خوش استعمال کنند.

امام صادق(ع) فرمودند:

«زنی خدمت رسول خدا(ص) رسید و سؤال کرد: حقّ مرد بر زن چیست؟ فرمودند:

«وظیفة زن این است که خود را با بهترین بوها خوش‌بو سازد، با بهترین زیورها زیور کند و بدین صورت، صبحگاه و شبانگاه، خود را بر شوهر عرضه کند و حقوق مرد بیشتر از اینهاست.»5

مرد نیز همین وظیفه را دارد؛ باید تمیز، پاکیزه، خوش‌بو و خوش‌لباس باشد، به اصلاح سر و صورتش برسد و در منزل زیبا زندگی کند. امام صادق(ع) به وسیلة پدرانش، از حضرت رسول(ص) نقل کرده است که فرمودند:

«هریک از شما باید خودش را برای همسرش آماده سازد؛ چنان‌که زن خودش را برای شوهر آماده می‌سازد.» آنگاه جعفر بن محمّد(ع) فرمودند:

«یعنی نظافت و پاکیزگی را رعایت کند.»6 حسن بن جهم می‌گوید: حضرت موسی بن جعفر(ع) را دیدم که خضاب کرده بودند. عرض کردم: فدایت شوم! شما هم خضاب کرده‌اید؟ فرمودند:

«بله؛ زیرا آمادگی مرد برای زن، به عفّت او می‌افزاید. زنانی عفّت خود را از دست داده‌اند، به این دلیل که شوهرانشان، خود را برای آنها آماده نساخته بودند.» آنگاه فرمودند:

«آیا تو دوست داری همسرت را در صورتی ببینی که تو خود را بدان صورت بر او آشکار می‌سازی؟» عرض کردم: نه. فرمودند:

«همسرت نیز چنین است.»7

ج. رعایت اصل تغافل

تغافل، مهارتی است که زمینة خوش‌خلقی را در میان همسران ایجاد می‌کند. تغافل آن است که آدمی چیزی را بداند؛ ولی با اراده و عمد، خود را غافل نشان دهد. با این مهارت، رفتارهای نامطلوب همسر را نادیده گرفته‌ایم و با چهره‌ای عبوس، باعث افزایش کج‌رفتاری‌ها و لجبازی‌هایش نمی‌شویم. امیرالمؤمنین(ع)، تغافل نداشتن را علّتی برای تلخ شدن زندگی می‌دانند و می‌فرمایند:

«مَنْ‏ لَمْ‏ يَتَغَافَلْ‏ وَ لَا يَغُضَ‏ [لَا يتقاض‏] عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الْأُمُورِ تَنَغَّصَتْ عِيشَتُه؛8

هرکس تغافل نکند و بر بسیاری از امور چشم نبندد، زندگی او تلخ می‌شود.»

د. صبوری و همراهی در تحمّل مشکلات

استقامت و پایداری در طول جریان زندگی، یکی از راهکارهای مهمّی است که در حفظ کانون خانواده، کمک درخور توجّهی می‌نماید. امیرمؤمنان، علی(ع) دربارة اهمّیت صبر و بردباری، می‌فرمایند:

«عَلَيْكُمْ‏ بِالصَّبْرِ فَإِنَ‏ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ وَ لَا خَيْرَ فِي جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ وَ لَا [خَيْرَ] فِي إِيمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَه‏؛9

بر شما باد به بردباری و صبر! همانا صبر نسبت به ایمان، مانند سر است به بدن آدمی. بدنی که سر ندارد، فایده‌ای در آن نیست و ایمانی که همراه صبر نیست، خیری در او نیست.»

دختر علّامه طباطبایی دربارة صبوری و همراهی مادر بزرگوارشان با پدر می‌گوید: در اتاقی که کرایه کرده بودیم، در طرفی پدرم، برای طلّاب تدریس می‌کرد و ما در پشت پرده زندگی می‌کردیم؛ ولی با تمام این مشکلات، زندگی بسیار شادی داشتیم. مادرم مشکلات را از پدرم پنهان می‌کرد و معتقد بود حتّی یک ساعت اشغال ذهن پدرم به مسائل زندگی، برای مادر گناه محسوب خواهد شد و تمامی مشکلات زندگی را از پدر پنهان می‌کردند تا ایشان با خیال آسوده، به تحصیل و تدریس بپردازند.10

همسر مکرّم امام خمینی(ره) نیز در طول زندگی با ایشان، با درک عمیق از نقش و جایگاه زن و وظایف آن در برابر شوهر، حقیقتاً همسری شایسته بودند و در مراحل مختلف زندگی، صبوری و همراهی وصف‌ناپذیری را با حضرت امام داشتند. خانم فریده مصطفوی در این‌باره گفته است: خانم نسبت به امام خیلی احترام قائل بودند و خیلی صبور بودند... مثلاً در آن مبارزات، ناراحتی‌ها، تبعیدها و...، همیشه خانم، مشوّق بودند. در ایّام بعد از پیروزی انقلاب اسلامی هم همین‌طور؛ مثلاً در دوران جنگ، اظهار ضعف بکنند، ابداً. همیشه برای اطرافیان قوّت قلب بودند و نمی‌ترسیدند و این خودش در زندگی یک مرد، شرط خیلی مهمّی است که خانم او از هیچ نترسد و با روی باز از تمام این [مسائل] استقبال کند.11

حضرت آیت‌الله العظمی بهجت(ره) به تمام همسران این‌گونه سفارش می‌کند: ... اگر بخواهیم محیط خانه، گرم و باصفا و صمیمی باشد، فقط باید صبر و استقامت و گذشت و چشم‌پوشی و رأفت را پیشة خود کنیم تا محیط خانه گرم و نورانی باشد. اگر اینها نباشد، اصطکاک و برخورد پیش خواهد آمد و همة اختلافات خانوادگی از همین‌جا ناشی می‌شود.12

ه. تربیت فرزندان

حفظ سلامت و پرورش جسم و جان و تعلیم و تربیت فرزندان، وظیفة مشترک پدر و مادر است و به هم‌فکری و همکاری و جدّیت آنان نیاز دارد. پدر در این‌باره مسئولیت سنگین‌تری بر عهده دارد؛ امّا نقش مادر حسّاس‌تر و سازنده‌تر است.

2. وظایف و حقوق اختصاصی هر یک از همسران

الف. وظایف شوهر

مرد علاوه بر وظایف مشترک، به علّت آفرینش ویژه‌اش، وظایف خاصّی نیز بر عهده دارد که به برخی اشاره می‌شود:

1. سرپرستی و قیمومیّت خانواده

در اسلام، ولایت و سرپرستی و مدیریت خانواده بر عهدة مردان نهاده شده است. خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:

«مردان از آن جهت که خدا برخی را بر بعضی برتری داده است و از آن جهت که از مال خود نفقه می‌دهند، بر زنان سرپرستی و قیمومیّت دارند. پس زنان شایسته، در غیبت شوهرانشان، عفّت خود را نگه می‌دارند.»13

امور خانواده باید با تفاهم و مشاوره و همکاری زن و شوهر انجام بگیرد؛ ولی به هر حال این اجتماع کوچک، مانند هر جامعة دیگری بدون سرپرست و مدیر، به خوبی اداره نخواهد شد. بیشتر خانواده‌های بدون مدیر، وضع مطلوبی ندارند. ناگفته نماند که منظور از سرپرستی مرد، این نیست که با اعمال قدرت و خودمحوری، خانواده را اداره کند و به دیگر اعضای خانواده حقّ اظهار نظر ندهد؛ زیرا سرپرست و مدیر با تدبیر، به خوبی می‌داند که هیچ مؤسّسة کوچک یا بزرگی را با زور و خودمحوری نمی‌توان اداره کرد. کانون خانواده، محلّ آسایش، آرامش و پرورش کودکان و آینده‌سازان کشور است و از این قاعده مستثنا نیست.

بنابراین منظور از در رأس قرار گرفتن مرد، عبارت است از:

1. برنامه‌ریزی صحیح برای ادارة خانواده، با مشاوره و تبادل نظر با سایر اعضا؛

2. جلب همکاری آنان در ادارة امور؛

3. تفاهم در حلّ مشکلات و تصمیم‌گیری‌ها و زدن حرف آخر در موارد مختلف.

علّامه طباطبایی در تبیین معنای قوام بودن، می‌فرماید: قوّامیت مرد بر همسرش، به گونه‌ای نیست که اراده و تصرّف زن را در ملک خویش سلب کند یا زن را از استقلال و حفظ حقوق اجتماعی و فردی خود و دفاع از آن بازدارد؛ بلکه معنی آن این است که چون مرد در مقابل تمتّع خود از زن، مالی را به او می‌پردازد، زن نیز باید در آنچه مرتبط با تمتّع مرد و کام‌جویی او از زن است، مطیع و در غیاب شوهر، حافظ ناموس او باشد.14

بنابراین مسئولیت‌های سرپرستی مرد در سه بخش خلاصه می‌شود:

1. تأمین هزینه‌های خانواده و تنظیم برنامة زندگی با تبادل نظر و رسیدگی به حساب دخل و خرج خانواده؛

2. حفاظت و حراست و مراقبت و دفاع از افراد خانواده؛

3. نظارت بر مسائل دینی، اخلاقی و فرهنگی افراد خانواده و هدایت آنان به رشد، تکامل جسمانی، نفسانی و جلوگیری از وقوع مفاسد اجتماعی و اخلاقی.

2. اکرام و مدارا

مرد وظیفه دارد قدرشناس همسرش باشد و او را نعمتی از جانب خداوند بداند. وی را گرامی داشته، با او مدارا کند، لغزش‌هایش را ببخشد و سخت‌گیری و لج‌بازی نکند. اسلام چنین برخوردی را از حقوق زن و وظایف شوهر می‌داند. امام سجّاد(ع) می‌فرمایند:

«حقّ همسرت این است که بدانی خدای متعال او را وسلیة آرامش و انس تو قرار داده و نعمتی است از جانب خدا بر تو. پس باید او را گرامی بداری و با وی مدارا کنی؛ گرچه تو نیز بر وی حق داری. تو باید دلسوز او باشی؛ زیرا اسیر توست. باید غذا و لباسش را فراهم سازی و اگر اشتباه کرد، ببخشی.»15

3. مراقبت‌های دینی و اخلاقی

مرد وظیفه دارد بر مسائل اعتقادی، اخلاقی و دینی همسرش عنایت داشته باشد؛ یا خودش در این‌باره به او کمک کند یا وسیلة آموختن آنها را برایش فراهم سازد. مواظب اخلاق و رفتارش باشد و به کارهای خوب و اخلاق پسندیده دعوتش کند و او را از کردار زشت و اخلاق ناپسند تهی کند. در یک کلام، او را از آتش دوزخ برهاند و به بهشت دعوت کند. قرآن می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْليكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ؛16

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانوادة خود را از آتش دوزخ نگه دارید؛ آتشی که هیزم آن، مردم و سنگ‌ها هستند.»

مراقبت‌های دینی و اخلاقی، جلوه‌های گوناگونی دارد. یکی از این جلوه‌ها، موعظه و نصیحت است. در روایات، به صراحت از موعظه و نصیحت زنان توسط مردان سخن گفته شده است. پیامبر اکرم(ص) خطاب به مردان فرمودند:

«آنها را به معروف موعظه کنید، پیش از آنکه شما را به منکر فرمان دهند.»17

طبیعی است که مرد باید خود عامل به معروف باشد تا بتواند همسر خود را به معروف موعظه کند.

جلوة دیگر مراقبت‌های دینی و اخلاقی، ایجاد حریم است. حفظ حریم میان همسر با نامحرمان، از پیدایش روابط منفی جلوگیری می‌کند. برای حفظ سلامت زندگی، باید این زمینه را ایجاد کرد و این وظیفة مردان است که تدبیر کنند و چنین فضاهایی را بسازند. امیرمؤمنان(ع) در این‌باره به امام مجتبی(ع) فرمودند:

«با حجاب، مشاهده شدن زنان را بپوشان؛ زیرا پوشش، آنها را سالم‌تر و پاک‌تر نگاه خواهد داشت؛ خارج شدن و بیرون رفتن آنها بدتر از این نیست که افراد نامطمئن را در میان آنها راه دهی.»18

جلوة دیگر مراقبت دینی و اخلاقی، مهار هیجانات است. نوعی از پوشیدن لباس و حرکاتی که باعث می‌شود هیجان زن ظهور و افزایش پیدا کند، به محدودة زندگی زناشویی اختصاص دارد و زنان نباید خارج از آن، چنین رفتارهایی را بروز دهند.

بنابراین زمینه‌های ظهور هیجان در جامعه باعث می‌شود سازگاری در میان همسران کم‌رنگ شود. پس مردان برای حذف آن باید تدبیر کنند.

ب. وظایف زن

زن نیز دربارة شوهر خود وظایف بسیار سنگینی دارد که در احادیث، به برخی اشاره شده است. همة وظایف در جمله‌ای کوتاه خلاصه شده و آن، خوب شوهرداری کردن است. امیرمؤمنان(ع) فرمودند:

«جهاد زن در این است که خوب شوهرداری کند.»19

«حُسْنُ‏ التَّبَعُّل» که در حدیث آمده، جملة کوتاهی است؛ ولی معنای گسترده‌ای دارد و همة خوبی‌ها را در بر می‌گیرد.

زنی خوب شوهرداری می‌کند که مقام سرپرستی و قیمومیّت شوهر را می‌پذیرد و از آن پاسداری می‌کند، موقعیت او را در خانواده و بین فرزندان نگه می‌دارد، در کارهای مهم با او مشورت می‌نماید، از دستورهایش اطاعت می‌کند، اگر در موردی، خروج از منزل را صلاح ندانست و اجازه نداد، خارج نمی‌شود، با رفتار خوش و اخلاق نیک و محبّت‌های خود، شوهر را دلگرم و خانه را به کانون صفا و محبّت تبدیل می‌کند، در دشواری‌ها و گرفتاری‌ها به یاری شوهر می‌شتابد و از او دلجویی می‌نماید، در مورد اموال شوهر امانت‌دار است و از اسراف و تبذیر و ولخرجی اجتناب می‌کند، در کارهای خیر، او را تشویق می‌نماید، بهترین لباس خود را در منزل می‌پوشد و برای شوهر آرایش و زینت می‌کند، در خانه‌داری و پرورش فرزندان می‌کوشد، رازدار و امین و مهربان و دلسوز است. دربارة چنین زنی می‌توان گفت: خوب شوهرداری می‌کند و عملش در ردیف جهاد در راه خدا قرار دارد.

در احادیث، دربارة چند چیز بیشتر تأکید شده است:

1. اطاعت ار شوهر، جز در موارد حرام؛

2. تمکین از شوهر؛ جز در مواردی که منع شرعی دارد؛

3. امانت‌داری و حفظ اموال شوهر؛

4. حفظ عفّت و پاکدامنی؛

5. کسب اجازة شوهر در خروج از منزل.

امام صادق(ع) از پدرانش، از رسول خدا(ص) نقل کرده است که فرمودند:

«سودی نصیب مرد مسلمان نشده است که بعد از اسلام، بهتر از همسر مسلمانی باشد که وقتی به او می‌نگرد، خشنود می‌شود و از دستورهایش اطاعت کرده، در غیاب او از نفس خود و اموال او نگهداری می‌کند.»20

امام محمّد باقر(ع) فرمودند:

«زنی خدمت رسول خدا(ص) رسید و گفت: یا رسول الله! حقّ مرد بر زن چیست؟ فرمودند:

باید در اطاعت شوهر باشد و نافرمانی نکند، از خانه‌اش بی‌اذن او صدقه ندهد، بی رضایت او روزة مستحبّی نگیرد، مانع تمتّعات جنسی او نشود، گرچه بر شتر سوار باشد! بی اذن او از منزل خارج نشود.»21

3. حقوق و وظایف اخلاقی متقابل والدین و فرزندان

الف. حقوق و وظایف اخلاقی والدین بر فرزندان

1. در روابط کلامی، لحن و آهنگ صدای آنان در مقابل والدین، آرام و پایین‌تر از آنها و در عین حال، مهربانانه باشد؛22

2. هرگونه آزار و پرخاشگری لفظی با والدین، ناشایست اعلام گردیده تا آنجا که در قرآن توصیه شده است حتّی از گفتن لفظ «اف» بپرهیزند23 و با آنها، با احترام و بزرگوارانه سخن بگویند؛24

3. والدین را با نامشان صدا نکنند؛ بلکه با کلماتی مانند مادر یا پدر به آنها خطاب کنند؛25

4. باید همواره آنها را مشمول دعای خیر کند؛ هرچند در راه راست نباشند؛26

5. نهایت فروتنی را در برابر والدین داشته باشند.27 به همین جهت مناسب نیست فرزند جلوتر از والدین راه رود،28 پیش از آنان بنشیند29 یا به آنها تکیه بدهد.30 نگاه فرزند به والدین نباید خیره و تند و از سر خشم باشد؛31 هرچند به او ستم کرده باشند.32

در مقابل اگر والدین را از روی دوستی نگاه کند، عمل او عبادت به شمار می‌رود؛33

6. در متون دینی بر رسیدگی به والدین در دوران پیری بیشتر تأکید شده است؛34

7. نفقة پدر و مادر فقیر بر فرزند، در صورت تمکّن مالی واجب است. در صورت نبود یا فقر فرزند، نفقه بر نوة آنها واجب است.35

ب. حقوق و وظایف اخلاقی فرزندان بر والدین

توجّه اسلام به روابط، حقوق و وظایفی که والدین بر فرزندان خود دارند، پیش از تولّد و حتّی قبل از انعقاد نطفه است.36 در ادامه به بررسی آنها می‌پردازیم:

1. نوع تغذیه و رزق حلال و پاک‌دامنی زن و مرد در شخصیت فرزند بسیار

تأثیرگذار است؛ از این‌رو، اسلام تأکید فراوانی بر رعایت این امور حتّی قبل از انعقاد نطفه دارد.37

2. بر اساس تعالیم اسلام، وضعیت روانی زن و مرد در حال روابط جنسی از جمله کلام‌ها،38 افکار،39 رفتار40 و حتّی آرامش و اضطراب41 و نیز چگونگی زمان و مکان وقوع روابط جنسی در شخصیت و رفتار فرزند آنها مؤثّر است.42 همچنین رعایت مسائل بهداشتی در بعد روانی و جسمانی بسیار مهم است.43

3. برخی از حقوق مهمّ کودک بعد از ولادت، عبارت است از: غسل نوزاد، گفتن اذان و اقامه در گوش او، کام برداری، تراشیدن سر نوزاد در روز هفتم، عقیقه، حقّ داشتن نام شایسته، ختنة نوزاد پسر و وجوب ثبت نسبت نوزاد.44 همچنین اسلام تأکید می‌کند که تغذیة نوزاد از ابتدای تولّد با شیر مادر باشد و در این‌باره گفته شده که برای نوزاد، چیزی بهتر از شیر مادر نیست. همچنین بر تأثیر شیر بر بعد شناختی، جسمانی و دینی نوزاد تأکید شده است؛ به گونه‌ای که زنان کم عقل، بدزبان، بسیار زشت، حرام‌خوار، دشمن اولیای دین(ع) و شراب‌خوار یا آنانی که دارای نقص جسمانی، مانند ضعف بینایی هستند، نباید به کودک شیر دهند.45

4. اولیای دین در روابط عاطفی والدین با فرزندان، توصیه‌هایی به این شرح دارند: گفت‌وگوی مهربانانه و دل‌سوزانه با فرزندان،46 نگاه مهربانانه به آنها47 و دست کشیدن بر سرشان،48 بوسیدن و در آغوش کشیدن فرزند که والدین در مقابل هر بوسه به فرزند، درجه‌ای در بهشت کسب می‌کنند،49 بازی با کودکان،50 برخورد صمیمانه و در سطح درک کودکان51 با آنها و دوری از ابراز خشم و عواطف نامناسب نسبت به آنها،52 احترام به کودک و نیکو صدا زدن و گفت‌وگوی محترمانه،53 رعایت عدالت و مساوات در برخورد عاطفی با فرزندان،54 نهی از خشونت‌ورزی با کودکان و کتک زدن آنها.55

5. یکی از وظایف مهمّ والدین، تعلیم و تربیت فرزند صالح است. در این‌باره، توصیه‌های فراوانی در سخنان اولیای دین(ع) آمده است.56

6. نفقة اولاد بر پدر و جدّ پدری در صورتی که واجد شرایط باشند، واجب است. همچنین در صورتی که آنها قادر به تأمین نفقه نباشند، بر مادر واجب می‌باشد.57

خداوند توفیق ادای حقوق والدین و فرزندان را به همة مؤمنان عطا بفرماید!

پی‌نوشت‌ها: